MONEY & MARKET, ΘΕΜΑ THEOPINION
Τι σημαίνει τελικά το ότι η Ελλάδα είναι μια «οικονομία του καφέ»;
Η χώρα έγινε μια απέραντη καφετέρια για να συγκρατήσει την ανεργία, με τίμημα την ανταγωνιστικότητά της. Μπορεί να γυρίσει το παιχνίδι;
Με μακροοικονομικά στοιχεία που καλύπτουν περίοδο τουλάχιστον δεκαπενταετίας αποδεικνύεται η σταθερή προσκόλληση του ελληνικού επιχειρείν στις λεγόμενες Δραστηριότητες Παροχής Φιλοξενίας και Εστίασης (Accommodation and Food Service Activities-AFSA), σύμφωνα με μελέτη του Ελληνικού Παρατηρητηρίου του London School Of Economics (LSE) στην οποία αναφέρθηκε πρόσφατα και το TheOpinion.
Αρκετά συζητήθηκε ο ευρηματικός και αρκετά περιγραφικός τίτλος της μελέτης, που είναι: «Η οικονομία του καφέ: Ο δομικός μετασχηματισμός [της οικονομίας] στην Ελλάδα στον απόηχο της λιτότητας και των “μεταρρυθμίσεων”».
Αν και οι ερευνητές Μιχάλης Νικηφόρος, Βλάσης Μισσός, Χρήστος Πέρρος και Νικόλαος Ροδουσάκης προχώρησαν σε μία αρκετά εκτεταμένη ανάλυση των δεικτών που τους ενδιέφεραν και της σημασίας τους, ομολογουμένως δεν χρειάζονται πολλές οικονομικές γνώσεις για να αντιληφθεί κανείς την ουσία του τίτλου. Αρκεί μία βόλτα σε οποιαδήποτε ελληνική πόλη. Σε καφετέριες, καφεκοπτεία, ξηροκαρπάδικα, ψιλικατζίδικα και σούπερ ή μίνι μάρκετ, ακόμα και σε πρακτορεία ΠΡΟΠΟ ή… βιβλιοπωλεία, ο καφές πωλείται σε κάθε πιθανή και απίθανη εκδοχή.
Πώς έγινε, λοιπόν, η Ελλάδα μια «οικονομία του καφέ»; Γιατί αυτό προβληματίζει και ποιες ευκαιρίες αναδεικνύονται για την εγχώρια επιχειρηματικότητα;
«Ασπιρίνη» για την ανεργία κατά την κρίση, βαρίδι για την ανταγωνιστικότητα τώρα
Στην έρευνά τους, οι συγγραφείς ξεκινούν με τη διαπίστωση ότι η Ελλάδα είχε ανέκαθεν πολλά μαγαζιά καφέ, κάτι που αποδίδουν σε πολιτισμικούς λόγους. Όμως, από το 2009 και μετά, ο αριθμός τους εκτοξεύτηκε, αντανακλώντας την ευρύτερη στροφή της οικονομίας στις δραστηριότητες AFSA, έτσι όπως τις περιγράφει η Eurostat. Μπαρ, εστιατόρια, ξενοδοχεία και γενικά οι επιχειρήσεις που ασχολούνται με την εστίαση και τον τουρισμό προσμετρώνται επίσης σε αυτόν τον οικονομικό κλάδο.
Όπως τονίζεται επανειλημμένα, η στροφή του παραγωγικού –αν μπορεί να λέγεται έτσι– μοντέλου μας πρωτίστως στον τουρισμό και την εστίαση μείωσε την ούτως ή άλλως χαμηλή ανταγωνιστικότητα της χώρας. Από την έλευση της κρίσης και μετά, ο σχετικός δείκτης μειώθηκε κατά 40%, συμπαρασύροντας και τους προσφερόμενους μισθούς κατά 60%. Οι ερευνητές σχετίζουν σε μεγάλο βαθμό αυτήν τη μείωση με τον κλάδο της εστίασης και του τουρισμού και τη μονοκαλλιέργειά του, προσθέτοντας ότι μόνο ο κλάδος, μαζί με το real estate, είναι οι μόνοι που κατέγραψαν σταθερά θετικά ποσοστά πραγματικής παραγόμενης αξίας σε ολόκληρη την περίοδο 2009-2023.

Η αντοχή του κλάδου δοκιμάστηκε τόσο στις αρχές της κρίσης όσο και στην πανδημία, αλλά η ανακάμψη υπήρξε δυναμική και στις δύο περιπτώσεις. Ειδικά για την πανδημία, τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ αναφέρουν ότι τα έσοδα των δραστηριοτήτων AFSA, από περίπου 4.964.000 ευρώ το 2020, τη χρονιά του σκληρού lockdown, ανήλθαν σε 11.716.506 ευρώ μόλις ένα έτος μετά. Αυτό οφείλεται, μεταξύ άλλων, στην αύξηση των επισκεπτών από το εξωτερικό αλλά και σε πολιτισμικούς παράγοντες, όπως προαναφέρθηκε:
«Για πολλούς άνεργους πολίτες, η επίσκεψη σε ένα καφέ αποτελούσε [κατά την περίοδο της κρίσης] μία μορφή κοινωνικής δραστηριότητας χωρίς μεγάλο κόστος», σημειώνεται στη μελέτη του LSE.
Βέβαια, οι μελετητές αναγνωρίζουν ότι η εστίαση και οι τουριστικές μονάδες προσέφεραν υπερπολύτιμες θέσεις εργασίας στα χρόνια της βαθιάς κρίσης αλλά και αργότερα. Την περίοδο 2013-2023, από τις 740.000 θέσεις που δημιουργήθηκαν, οι 320.000 (ποσοστό 43%) αφορούσαν τον κλάδο AFSA.
Επρόκειτο, όμως, για θέσεις κυρίως κακοπληρωμένες και με ελαστικές μορφές εργασίας. Μεταξύ 2009 και 2023, σε αυτόν τον κλάδο παρατηρήθηκε η μεγαλύτερη μείωση πραγματικών μισθών, σε ποσοστό 60%. Επιπλέον, μεγάλο ποσοστό εργαζομένων του κλάδου οδηγήθηκε, ελλείψει καλύτερης εναλλακτικής, σε απασχόληση μειωμένου ωραρίου. Το φαινόμενο της ελαστικής εργασίας ήταν ιδιαίτερα έντονο πριν 10 χρόνια, το 2016, αλλά επιμένει ακόμα και σήμερα, αφού ο δείκτης των θέσεων μερικής απασχόλησης σε τουρισμό και εστίαση παραμένει κατά 80% πάνω από το 2009.
Τέλος, ο κλάδος αδυνατεί ολοένα και περισσότερο να απορροφήσει εργαζομένους υψηλής εξειδίκευσης, σαν αυτούς που βγαίνουν συνεχώς από τα ελληνικά πανεπιστήμια. Από το 2009 μέχρι το 2016, είχε χαθεί ήδη το 60% των σχετικών θέσεων εργασίας, ενώ αντίθετα οι θέσεις χαμηλής εξειδίκευσης αυξήθηκαν κατά 50%.
Κλιματική αλλαγή, ακρίβεια και η… κουλτούρα του καφέ σε Κίνα και Ινδία ταράζουν τον κλάδο
Πίσω από τα καταστήματα καφέ που ανοίγουν και κλείνουν συνεχώς, υπάρχει και μία μερίδα επιχειρήσεων που, αν και λειτουργούν… στο παρασκήνιο με πολλά εμπόδια, δείχνουν ότι η «οικονομία του καφέ» περιλαμβάνει και επιχειρήσεις που κομίζουν πλούτο και προστιθέμενη αξία. Και αυτές είναι οι επιχειρήσεις που επεξεργάζονται και εμπορεύονται την πρώτη ύλη.
Ο Τάσος Γιάγκογλου, πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης Καφέ, περιγράφει τη λειτουργία αυτών των επιχειρήσεων σαν ένα ταξίδι σε αχαρτογράφητα νερά, λόγω εξωγενών παραγόντων αλλά και της… κινούμενης άμμου στην οποία κινούνται οι έμποροι λόγω της μεταβαλλόμενης κατάστασης με τους τελικούς αποδέκτες του προϊόντος, τα καταστήματα εστίασης:
«Είμαστε σε μια περίοδο με αρκετές δυσκολίες. Βιώνουμε ένα ανατιμητικό και αβέβαιο περιβάλλον, κυρίως λόγω των γεωπολιτικών συνθηκών αλλά και του φαινομένου Ελ Νίνιο, που επηρεάζει κλιματικά τις περιοχές που παράγουν καφέ με ξηρασίες και βροχοπτώσεις. Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον, οι τιμές του καφέ πάνε πάνω-κάτω και, μαζί με το ενεργειακό-μισθολογικό κόστος και τα ενοίκια, δημιουργούν πολλά προβλήματα. Η αγορά της εστίασης, δε, είναι αχαρτογράφητη σε ό,τι αφορά τα καταστήματα καφέ. Συνέχεια ανοίγουν και κλείνουν επιχειρήσεις και αυτό δημιουργεί και σ’ εμάς μία αβεβαιότητα», περιγράφει, μιλώντας στο TheOpinion.
Ο Βασίλης Νέττος, που δραστηριοποιείται στον κλάδο περίπου 30 χρόνια, προσθέτει ότι στην… τέλεια καταιγίδα συνεισφέρει και το ότι η παγκόσμια παραγωγή καφέ φέτος, αν και επαρκής, δεν φτάνει για να καλύψει τα ελλείμματα προηγούμενων ετών:
«Στα λιμάνια ανά τον κόσμο υπάρχουν σημεία, τα λεγόμενα spots, όπου οι μεγάλες εταιρείες έχουν σημεία συγκέντρωσης καφέ και από εκεί διανέμεται παντού. Αυτά τα σημεία παγκοσμίως είχαν αδειάσει τις προηγούμενες χρονιές, οπότε αυτή τη στιγμή υπάρχει αυξημένη ζήτηση που συμπαρασύρει και τις τιμές. Από την άλλη, μην ξεχνάμε πως ο καφές είναι το δεύτερο πιο περιζήτητο προϊόν στα χρηματιστήρια μετά το πετρέλαιο! Οπότε, λογικό είναι να γίνονται και παιχνίδια κερδοσκοπίας».

Η ζήτηση ενισχύεται και από την καθυστερημένη… λατρεία των Ινδών και των Κινέζων για τον καφέ.
«Λόγω των ταξιδιών στη Δύση, ανακάλυψαν και αυτοί οι λαοί την κουλτούρα του καφέ και πλέον τον αποζητούν. Αυτήν τη στιγμή, υπολογίζεται ότι μόλις το 2% των Κινέζων πίνει συστηματικά καφέδες. Κι όμως, αυτό το μικρό ποσοστό δημιούργησε αναταραχές στην τροφοδοσία και υπάρχουν προβληματισμοί για το αν θα φτάνουν τα αποθέματα όταν ο καφές διαδοθεί και εκεί», μεταφέρει ο κ. Γιάγκογλου.
Ο κορεσμός της εγχώριας αγοράς οδηγεί τους επιχειρηματίες στα πέρατα του κόσμου
Ο κ. Νέττος σχολιάζει και το χαρακτηρισμό «οικονομία του καφέ»:
«Η αλήθεια είναι κάπου στη μέση. Οπωσδήποτε δεν μπορεί να στηριχθεί η οικονομία μιας χώρας στα χιλιάδες καταστήματα take away. Απ’ την άλλη, μπορεί να είμαστε και η χώρα της υπερβολής και τα προηγούμενα χρόνια να έσκασαν αρκετοί επιχειρηματίες-“κομήτες” στην αγορά, αλλά νομίζω ότι πλέον ξεκαθαρίζουν σταδιακά τα πράγματα».
«Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να υποτιμούμε τη συνεισφορά του κλάδου στην οικονομία. Πρωτογενώς, δηλαδή στην επεξεργασία και την εμπορία, ο κλάδος μας απασχολεί περί τις 25.000 άτομα. Δευτερευόντως, μαζί με εστίαση και τουρισμό απασχολεί γύρω στα 300.000 άτομα. Καταλαβαίνετε ότι μιλάμε για πολύ μεγάλο κύκλο εργασιών, και κατ’ επέκταση εισφορές και αύξηση του ΑΕΠ», υπενθυμίζει ο Τάσος Γιάγκογλου.
Πάντως, συγκατανεύει στο ότι τα σημάδια κορεσμού του κλάδου έχουν ήδη κάνει την εμφάνισή τους και δεν θα αργήσει η εποχή που θα αρχίσουμε να βλέπουμε αλλαγές. Ήδη μία από αυτές αφορά τη διείσδυση μεγάλων ελληνικών αλυσίδων σε αγορές του εξωτερικού, μεταξύ των οποίων η Αγγλία, η Γερμανία, τα Βαλκάνια, η Τουρκία, ακόμα και οι ΗΠΑ, η Ινδία και η Κίνα.

«Το γεγονός ότι έχουμε πλέον κάποιες μεγάλες αλυσίδες, κάποιους μεγάλους “παίκτες” δείχνει ότι η ελληνική αγορά, είτε στην εισαγωγή πράσινου καφέ, είτε στην επεξεργασία, είτε στην εμπορία γίνεται όλο και πιο εξωστρεφής. Έχει κάνει τεράστια άλματα ως προς την τεχνογνωσία και ανταγωνίζεται επί ίσοις όροις ομοειδείς επιχειρήσεις του εξωτερικού. Ακόμα και οι “πρωταθλητές” Ιταλοί αρχίζουν να λοξοκοιτάζουν προς το μέρος μας!», λέει χαριτολογώντας.
Αντίστοιχα επίπεδο έχουν και οι απαιτήσεις των καταναλωτών, όπως μαθαίνουμε:
«Τα τελευταία χρόνια ο καταναλωτής ψάχνεται συνεχώς. Ζητάει νέα χαρμάνια, ελέγχει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα του καφέ που πίνει. Έχει υψηλές προσδοκίες για την ποιότητα, ακόμα και από το πιο μικρό κατάστημα. Όλα αυτά, φυσικά, συμπαρασύρουν τις προδιαγραφές με τις οποίες λειτουργούμε. Τα πράγμα πλέον είναι πολύ πιο σοβαρά σε σύγκριση με 10 χρόνια πριν».
Πώς πίνετε τον καφέ σας; Το AI θα σας πει!
Δεν βρισκόμαστε πλέον μακριά από την εποχή που οι Έλληνες λάτρεις του καφέ θα πίνουν ακριβώς το ρόφημα που τους ταιριάζει, και μάλιστα με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης. Ο πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης Καφέ περιγράφει ότι όλο και περισσότερες επιχειρήσεις αναλύουν τα στατιστικά για τις προτιμήσεις των καταναλωτών με μοντέλα AI, προκειμένου τα χαρμάνια να είναι προσαρμοσμένα σε αυτές:
«Με την τεχνητή νοημοσύνη ακόμα και ένα μικρό καφεκοπτείο θα μπορεί να σερβίρει καφέδες απόλυτα ελεγχόμενους ως προς μυρωδιά, γεύση, απαλότητα, οξύτητα και πικράδα που θέλει ο κάθε πελάτης».
Το καφεδάκι της ημέρας δεν κόβεται εύκολα –και υπάρχουν λόγοι για αυτό
Οι Έλληνες βρίσκονται πολύ μακριά, λοιπόν, από το να εγκαταλείψουν την καθημερινή συνήθεια του καφέ. Ακόμα και σε συνθήκες γενικευμένης ακρίβειας, φαίνεται πως ξοδεύουν έως και 900 ευρώ περίπου το χρόνο μόνο για παραγγελίες καφέ με delivery ή take away. Βέβαια, δεν είναι λίγοι πλέον αυτοί που στράφηκαν περισσότερο στην προετοιμασία καφέ στο σπίτι ή στη δουλειά, για να μειώσουν τα έξοδα, παρατηρεί ο κ. Γιάγκογλου.

Ο κ. Νέττος θεωρεί ότι το όλο ζήτημα δεν αφορά απλώς αριθμούς αλλά κάτι πολύ βαθύτερο:
«Αυτό που μπορεί να σου προσφέρει ένας ποιοτικός, επαγγελματικά φτιαγμένος καφές δεν μετριέται με αριθμούς. Ένας καλός καφές μπορεί να σου φτιάξει τη μέρα, ένας κακός καφές να σου τη χαλάσει. Για μένα, δεν τίθεται δίλημμα όταν πρόκειται να δώσω 2 ή 3 ευρώ για να πάρω ένα προϊόν που θα με κάνει πολύ πιο παραγωγικό, πολύ πιο ευδιάθετο, πολύ πιο ψυχικά ανεβασμένο μέσα στη μέρα μου. Και ας μην ξεχνάμε την παράμετρο της κοινωνικοποίησης. Ο καφές εδώ δεν είναι αυτό που έχουν οι Ιταλοί, που πίνουν έναν καφέ στο πόδι και φεύγουν. Για εμάς ο καφές έχει άλλη έννοια. Λέμε “Πάμε για καφέ” και εννοούμε να δούμε τον άλλον, να επικοινωνήσουμε και να κοινωνικοποιηθούμε».
Στο κάτω-κάτω, η δική του επιχείρηση, που ξεκίνησε ο πατέρας του το 1958, γνωρίζει πολύ καλά τι θα πει αγάπη για τον καφέ, και σίγουρα δεν πρόκειται για κάτι καινούργιο ή παροδικό. Από την Κατοχή, όταν ο κόσμος θυσίαζε περιουσίες στη μαύρη αγορά για να τον εξασφαλίσει, μέχρι τις παλιές μαζώξεις στα σπίτια, και από τους πολύωρους καφέδες στα φοιτητικά χρόνια μέχρι τα βιαστικά διαλείμματα στους χώρους εργασίας, το αρωματικό ρόφημα έχει συνδεθεί με στιγμές, μνήμες και σχέσεις.

Τελικά, αν και οι οικονομικοί δείκτες προειδοποιούν για τη μικρή ανταγωνιστικότητα του κλάδου, μάλλον η προστιθέμενη αξία του υπάρχει και με το παραπάνω. Απλώς, κρύβεται αλλού…