2ο ΕΣΧΣΑ στο ΑΠΘ: Ευκαιρίες και «άβολες αλήθειες» για το δημόσιο χώρο στη Θεσσαλονίκη

Σημαντικές πληροφορίες και απόψεις για το μέλλον του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα εξέφρασαν νωρίτερα σήμερα ακαδημαϊκοί, επαγγελματίες μηχανικοί-χωροτάκτες και εκπρόσωποι της τοπικής αυτοδιοίκησης, στην έναρξη του διήμερου 2ου Επιστημονικού Συνεδρίου Χωρικού Σχεδιασμού και Ανάπτυξης (2ο ΕΣΧΣΑ), που εστιάζει στην Ανθεκτικότητα Πόλεων και Περιφερειών και πραγματοποιείται στο Κέντρο Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων (ΚΕΔΕΑ) του ΑΠΘ.

Για την κεντρική ομιλία ανέβηκε στο βήμα ο Αλέξιος Δέφνερ, αφυπηρετήσας καθηγητής στο Τμήμα Μηχανικών, Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, ενώ ακολούθησε στρογγυλή τράπεζα με τίτλο «Μετά τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ) τι;», όπου συζητήθηκαν οι προκλήσεις που καλούνται να αντιμετωπίσουν οι αρμόδιοι στην οργάνωση και διαχείριση του αστικού και ημιαστικού χώρου σήμερα.

«Μετά τα ΤΠΣ τι;»: Η γραφειοκρατία, τα στενά χρονοδιαγράμματα και το στοίχημα των δήμων

Οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται για τις μελέτες και τους υπολογισμούς των μηχανικών. Τους ενδιαφέρει αν και πού μπορούν να χτίσουν –ακόμα και αν ενίοτε είναι λίγο… αμφιλεγόμενο το σημείο–, αν θα δημιουργηθεί νέο σχολείο ή πλατεία δίπλα στο σπίτι τους ή αν μπορούν να επενδύσουν σε μία περιοχή. Αυτό ήταν το βασικό συμπέρασμα της πρώτης στρογγυλής τράπεζας που εγκαινίασε το 2ο ΕΣΧΣΑ.

Υπενθυμίζεται ότι τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ) είναι πολεοδομικές μελέτες πρώτου επιπέδου που καθορίζουν τις χρήσεις γης, τους όρους δόμησης, τα όρια οικισμών και τις ζώνες προστασίας ή ανάπτυξης σε επίπεδο Δημοτικής Ενότητας ή Δήμου. Υπεύθυνες για τη σύνταξή τους είναι οι υπηρεσίες των δήμων. Μετά την ολοκλήρωσή τους, ελέγχονται από το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) και τελικά εγκρίνονται με την έκδοση Προεδρικού Διατάγματος (ΠΔ) και τη δημοσίευσή τους σε ΦΕΚ.

Η σχετική πρωτοβουλία βρίσκεται σε εξέλιξη, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης –του οποίου τα στενά χρονικά πλαίσια δημιουργούν φόβους για μη εμπρόθεσμη ολοκλήρωση των Σχεδίων από όλους τους δήμους.

«Όταν εκδίδεται το ΦΕΚ, στην πράξη δεν αλλάζει κάτι που να αντιλαμβάνεται ο πολίτης, αλλά αλλάζει για τους ΟΤΑ: Έχουν πλέον ένα πλάνο για το πού να πάνε και τι να πετύχουν», δήλωσε ο δήμαρχος Ελευθερίου Κορδελιού-Ευόσμου, Λευτέρης Αλεξανδρίδης. «Το μεγάλο δίλημμα είναι το πώς θα καταφέρουν να πετύχουν τους στόχους τους, να βρουν δηλαδή δυναμικό, πόρους, συνέργειες, ώστε η τροποποίηση να περάσει απτά στην καθημερινότητα των πολιτών. Εγώ έχω την ευλογία να υπηρετώ έναν δήμο με τον πιο νεανικό πληθυσμό της Ελλάδας και μεγάλη πληθυσμιακή αύξηση, και βιώνω καθημερινά όλα τα παραπάνω».

«Διαχρονικά, οι δήμοι έχουμε παρά πολλά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε, όπως η έλλειψη χώρων στάθμευσης και εκπαιδευτικών χώρων ή τα άναρχα αποτελέσματα της αστυφιλιας. Επίσης, ενώ η χωροταξία ως επιστήμη ξεκίνησε να διαμορφώνει πόλεις, τώρα πρέπει να τις κάνει και ανθεκτικότερες. Σε όλη αυτήν την κατάσταση, το εργαλείο των ΤΠΣ μπορεί να μας βάλει στον αγώνα να βρούμε τα χρήματα και να επιλύσουμε τα προβλήματα», συμπλήρωσε.

Ακόμα, στάθηκε στη σημασία της δημόσιας διαβούλευσης πριν τον όποιο πολεοδομικό σχεδιασμό, προκειμένου να ακουστούν οι πολίτες και οι φορείς (πχ γειτονικοί δήμοι, σύλλογοι, ενορίες κτλ.) να ληφθούν υπόψη οι ανάγκες και οι οπτικές τους.

Το λόγο πήρε μετά ο Κώστας Γιουτίκας, αντιπεριφερειάρχης Θεσσαλονίκης της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας (ΠΚΜ), παραθέτοντας μερικές «δυσάρεστες αλήθειες» που βιώνει και με την ιδιότητα του μηχανικού:

«Το πρώτο που με ρωτάνε οι πελάτες στο γραφείο μου είναι: “Ποιοι δήμοι δεν έχουν ΤΠΣ;”. Ο μέσος πολίτης δεν θέλει κανονικό πολεοδομικό σχεδιασμό γιατί ξέρει ότι αυτό θα τον περιορίσει και θα δυσκολέψει τα ατομικά του πλάνα. Έτσι φτάσαμε στη μεγαλύτερη βιομηχανική περιοχή της Βόρειας Ελλάδας, στο Καλοχώρι, να μιλάμε για άτυπη συγκέντρωση και να έχουνμε επιχειρήσεις που τζιράρουν εκατομμύρια με υποδομές του 1950, χωρίς δρόμους, οδοφωτισμό και γρήγορο ίντερνετ».

Αναφέρθηκε, ακόμα στον ελεγκτικό και συντονιστικό ρόλο που έχουν οι Περιφέρειες στην υλοποίηση των επιμέρους ΤΠΣ, για τον οποίο προς το παρόν δεν υπάρχει κάποιος ξεκάθαρος μηχανισμός, στελέχωση και χρηματοδότηση.

«Αγκάθι» είναι και η γραφειοκρατία. Ενδεικτικά, τα Περιφερειακά Χωρικά Σχέδια (σύνολα κειμένων, χαρτών ή και διαγραμμάτων, με τα οποία παρέχονται κατευθύνσεις χωρικής ανάπτυξης και οργάνωσης σε περιφερειακό επίπεδο), θύμισε ο κ. Γιουτίκας, ξεκίνησαν να υλοποιούνται το 2011, με τελείως άλλες συνθήκες, και ολοκληρωθήκαν το 2020, σε τελείως άλλες συνθήκες (π.χ. έκρηξη logistics μετά τον Covid).

Κενό γράμμα αποτελεί και ο μητροπολιτικός σχεδιασμός, ειδικά μετά την κατάργηση του Οργανισμού Ρυθμιστικού Θεσσαλονίκης το 2014, είπε: «Λείπει το κεφάλαιο του σχεδιασμού για τη μητροπολιτική Θεσσαλονίκη. Η Θεσσαλονίκη έχει 14 δήμους, εκ των οποίων πολλοί είναι και όμοροι. Πώς θα γίνει αυτή η συμπόρευση; Κάθε δήμος σχεδιάζει αυτόνομα. Εμείς ως Περιφέρεια θέλουμε να έχουμε ενδιάμεσο ρυθμιστικό ρόλο, αλλά θα πρέπει αυτό να γίνει με κανόνες και να περιγραφεί από την πολιτεία το πώς».

Η Τάνια Πολυράβα, αναπληρώτρια προϊσταμένη Τμήματος Μητροπολιτικού Σχεδιασμού Θεσσαλονίκης του Υπουργείου Ενέργειας και Περιβάλλοντος (ΥΠΕΝ), σε πιο θετικό τόνο, υποστήριξε ότι ένας πολεοδομικός σχεδιασμός δεν γίνεται ξεπερασμένος όταν βασίζεται σε καλή γνώση και καταγραφή των προβλημάτων, των χαρακτηριστικών και των δυνατοτήτων μιας περιοχής.

«Βασική, προϋπόθεση, όμως, είναι κάθε σχεδιασμός να έχει σταθερότητα και διαφάνεια: να ξέρει ο καθένας πού θα ανοίξει το κατάστημα του, πού επιτρέπονται επενδύσεις και κατοικία κτλ», θύμισε.

Ο Δημήτρης Σαμαράς, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του Ομίλου «Σαμαράς & Συνεργάτες», στάθηκε στη σημασία της πολεοδόμησης για την οικονομική ανάπτυξη, «χωρίς την οποία δεν υπάρχει κοινωνικός ιστός», όπως τόνισε. «Θυμάμαι να έρχεται ένας συνταξιούχος σε μία εκδήλωση μηχανικών και αιρετών όπου μιλούσαμε για την επέκταση οικισμών και να λέει: “Και να επεκταθούν οι οικισμοί, ποιοι θα μείνουν; Αφού όλοι φεύγουν από τον τόπο λόγω έλλειψης ευκαιριών!».

Κάνοντας λόγο για μία άσκηση ισορροπίας, είπε ότι ο χωροτάκτης πρέπει να προβλέψει ανάγκες όχι για ένα ούτε για δύο αλλά για τα επόμενα 30 χρόνια περίπου, καταλήγοντας σε ένα ΦΕΚ το οποίο θα δεσμεύει τις ζωές των πολιτών. «Όπως καταλαβαίνετε, είναι τεράστια η ευθύνη μας», υπογράμμισε.

Τέλος, ο Νίκος Κουτσομάρκος, Πρόεδρος Περιφερειακού Τμήματος Β. Ελλάδας του Συλλόγου Ελλήνων Μηχανικών Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΣΕΜΠΧΠΑ), ανέδειξε την ανάγκη να καταρτιστούν οι αιρετοί στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Επιπλέον, τόνισε την ιδιαίτερα σημαντική τεχνογνωσία που απέκτησαν οι νέοι μηχανικοί μέσα από την απασχόλησή τους στο Εθνικό Πρόγραμμα Πολεοδομικής Μεταρρύθμισης «Κωνσταντίνος Δοξιάδης» του ΥΠΕΝ, για τους οποίους όμως δεν υπάρχει κάποια πρόβλεψη επαγγελματικής απορρόφησης μετά τη λήξη του προγράμματος.

Το case study του ενοποιημένου παραλιακού μετώπου

Ως case study για τη σημασία της μητροπολιτικότητας και της αλληλοσύνδεσης των διαφορετικών ΤΠΣ μεταξύ τους παρουσιάτηκε το φιλόδοξο έργο που δρομολογεί η ΠΚΜ για την ενοποίηση του παραλιακού μετώπου.

«Για αυτό το έργο κάναμε αρχικά καταγραφή των διαφορετικών χρήσεων που υπάρχουν ανά περιοχή, από το Καλοχώρι και το κέντρο μέχρι την Καλαμαριά και το Αγγελοχώρι. Είναι διαφορετικές περιοχές αλλά με κοινό στόχο την ενοποίηση και τη δημιουργία κοινού περιπατητικού και ποδηλατικού διαδρόμου πάνω στη θάλασσα», εξήγησε ο κ. Γιουτίκας. «Έπειτα, στείλαμε ερωτηματολόγια σε κατοικους και επιχειρηματίες, για να ακούσουμε τις ανάγκες τους. Κάναμε και διαβούλευση με 170 φορείς για την ολοκλήρωση του ενιαίου χωρικού σχεδιασμού, αλλά και πρόδρομες επεμβάσεις για αντιπλημμυρικά έργα, περιβαλλοντική εξυγίανση και αντιστήριξη του παραλιακού μετώπου στα δυτικά».

Μόνο για να καθοριστεί το τι πρέπει να γίνει σε κάθε περιοχή χρειάστηκαν τρία χρόνια, κατέληξε ο αντιπεριφερειάρχης, θέλοντας να δείξει το πόσο χρόνο απαιτούν αυτού του είδους οι επεμβάσεις. «Έτσι, φτάσαμε στο σημείο να έχουμε ήδη κάποια πρώτα υποέργα σε εξέλιξη, όπως η αξιοποίηση της έκτασης όπου θα γίνει το αλιευτικό καταφύγιο Καλαμαριάς, στην οποία υπήρχαν για τόσα χρόνια αφημένα τα φερτά υλικά από τη δημιουργία του Μεγάρου Μουσικής, καθώς και η επέκταση του “κόκκινου μονοπατιού” στο Καλοχώρι. Άλλα έργα, όπως η δημιουργία του ξύλινου ντεκ στην Παλιά Παραλία, επίσης δρομολογούνται».

Αλέξιος Δέφνερ: «Η πολεοδομία είναι τέχνη, όπως και το να μην κάνεις τίποτα»

Αναλαμβάνοντας την κεντρική ομιλία του συνεδρίου και σε συναισθηματικό τόνο, ο κ. Δέφνερ έκανε μία αναδρομή στην προσωπική του πορεία, σε ένα αντικείμενο που, όπως είπε, τον «διάλεξε» και δεν το διάλεξα.

Εξήγησε, επίσης, πώς το ενδιαφέρον του για τον πολιτισμό και την ιστορία τον οδήγησε στον πολεοδομικό σχεδιασμό και την εξειδίκευσή του στον τομέα του ελεύθερου χρόνου.

Ανατρέχοντας σε θεμελιώδη έργα ειδικών της πολεοδομίας (E. Howard, C. Sitte, Le Corbusier, J. Jacobs, K. Lynch), ανέδειξε τη διττή φύση της επιστήμης του ως συνδυασμού κοινωνικής επιστήμης και τέχνης, ενώ υπογράμμισε τη σημασία της εικόνας της πόλης στη σύνδεση πολεοδομίας και αστικού μάρκετινγκ.

Παράλληλα, μοιράστηκε την πολυετή εμπειρία του από εφαρμογές αστικού branding και placemaking ανά την Ελλάδα (στο Θαλάσσιο Πάρκο Σποράδων, το δήμο Νέας Ιωνίας Μαγνησίας, την Κοζάνη και τη Λάρισα), ενώ αναφέρθηκε στις νέες προκλήσεις του ψηφιακού μετασχηματισμού, τα ηθικά διλήμματα που ανακύπτουν γύρω από την προβολή των πόλεων και το ποιες «άβολες» εικόνες τους πρέπει να κρυφτούν, καθώς και τη διαρκή αναζήτηση της ισορροπίας ανάμεσα στην πολυμορφία των αστικών δραστηριοτήτων και την «τέχνη» του κενού χρόνου.

Το δύσκολο σήμερα και το ακόμα πιο δύσκολο αύριο του πολεοδομικού σχεδιασμού

Πριν την κήρυξη της έναρξης του συνεδρίου, προηγήθηκαν χαιρετισμοί από τους Παναγιώτη Σεφερλή, Καθηγητή στο Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών του ΑΠΘ, Ευστράτιο Στυλιανίδη, μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΑΠΘ, Καθηγητή του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του ΑΠΘ, Δήμητρα Αγκαθίδου, αντιδήμαρχο Αστικής Ανάπτυξης και Πολεοδομίας του δήμου Θεσσαλονίκης, Ηλία Περτζινίδη, πρόεδρο της Διοικούσας Επιτροπής του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας/Τμήματος Κεντρικής Μακεδονίας, και Νίκο Καρανικόλα, πρόεδρος και Καθηγητής του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του ΑΠΘ.

Στην τοποθέτησή του, ο κ. Σεφερλής υπογράμμισε τις αυξημένες πιέσεις που δέχονται οι πόλεις από την κλιματική αλλαγή, τον τουρισμό και τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες, αναδεικνύοντας την ανθεκτικότητα ως θεμέλιο για του βιώσιμου αστικού χώρου σήμερα. Παράλληλα, τόνισε τη διεπιστημονική φύση του χωρικού σχεδιασμού, ο οποίος συνδυάζει τις τεχνικές γνώσεις του μηχανικού με την κοινωνική διάσταση.

Ο κ. Στυλιανίδης χαρακτήρισε τη χωροταξία ως πράξη ευθύνης απέναντι στην κοινωνική συνοχή, το περιβάλλον και τις μελλοντικές γενιές, και όχι ως απλή τεχνική διαδικασία. Αναφερόμενος στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής, της δημογραφικής και εργασιακής αβεβαιότητας και της τεχνολογίας, επισήμανε ότι ο δημόσιος χώρος δεν είναι ουδέτερος, καθώς μπορεί να δημιουργήσει ευκαιρίες αλλά και αποκλεισμούς, καθιστώντας απαραίτητη τη συνεργασία αυτοδιοίκησης, ακαδημαϊκής κοινότητας και κοινωνίας των πολιτών.

Η κ. Αγκαθίδου, εμπνεόμενη και από τη θητεία της στο δήμο, αναφέρθηκε στο χωρικό σχεδιασμό ως εργαλείο που καθορίζει την καθημερινότητα, την ανάπτυξη των γειτονιών, τις μεταφορές και τον δημόσιο χώρο με μακροπρόθεσμο αντίκτυπο. Παράλληλα, έκανε αναφορά στην εξέλιξη των έργων του Δήμου για την αύξηση των ελεύθερων χώρων, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ενίσχυσης του μητροπολιτικού σχεδιασμού και του συντονισμού μεταξύ των δήμων.

Ο κ. Περτζινίδης σημείωσε τη διαχρονική στήριξη του ΤΕΕ στη Σχολή και τόνισε ότι η ανθεκτικότητα και ο σχεδιασμός με σεβασμό στη φύση πρέπει να γίνουν συνείδηση για τους μηχανικούς. Επεσήμανε, επίσης, την ατομική και επαγγελματική ευθύνη των μηχανικών για την παράδοση πλήρων και ορθών μελετών.

Με τη σειρά του, ο κ. Καρανικόλας μίλησε για τις σύγχρονες πιέσεις όπως η στεγαστική κρίση, τα ακραία καιρικά φαινόμενα, η ενεργειακή μετάβαση και η τεχνητή νοημοσύνη, σημειώνοντας ότι όλες αυτές οι αλλαγές αποτυπώνονται στον χώρο. Τόνισε ότι ο σχεδιασμός καλείται πλέον να γίνει υπό συνθήκες αβεβαιότητας, προειδοποιώντας ότι όσο πιο απότομες είναι οι μεταβάσεις, τόσο μεγαλύτερη είναι η πίεση που ασκείται στην κοινωνία.