37/52: Η Θεσσαλονίκη κέντρο επίλυσης διαφορών στις συνδυασμένες μεταφορές

Σε προηγούμενο σημείωμα είχαμε δει πώς η Θεσσαλονίκη μπορεί να γίνει κέντρο ναυτικού δικαίου, και τα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα που θα προέκυπταν κυρίως για το λιμάνι. Όμως το λιμάνι είναι ένα μόνο από τα σημεία που τοποθετούν τη Θεσσαλονίκη στον χάρτη των μεταφορών. Το αεροδρόμιο, το σιδηροδρομικό δίκτυο και οι διακλαδώσεις του, η Εγνατία Οδός και οι κάθετοι άξονές της, όλα αυτά σε συνδυασμό με το λιμάνι καθιστούν τη Θεσσαλονίκη κέντρο των συνδυασμένων μεταφορών.

Ένας τρόπος για να ενισχυθεί ο ρόλος της Θεσσαλονίκης ειδικά για τις συνδυασμένες μεταφορές είναι να αξιοποιηθεί η τεχνογνωσία και η εμπειρία που έχουν οι φορείς της στις διαφορές των χερσαίων, θαλάσσιων και εναέριων μεταφορών, για να δημιουργηθεί και να λειτουργήσει ένα μόνιμο διαιτητικό δικαστήριο με ειδίκευση στις μεταφορές. Ο κύριος φορέας που μπορεί να συστήσει και να λειτουργήσει ένα μόνιμο διαιτητικό δικαστήριο είναι το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης. Τα επιμελητήρια έχουν εδώ και αρκετά χρόνια αυτή την αρμοδιότητα, και το Επιμελητήριο Μαγνησίας είναι το πρώτο που δημιούργησε μία μόνιμη δική του διαιτησία.

Ειδικά η Θεσσαλονίκη, όμως, έχει φορείς που μπορούν να συμπράξουν με το ΕΒΕΘ ώστε να συνδράμουν για τη λειτουργία ενός πρότυπου διαιτητικού κέντρου. Πιο προφανής συνεργάτης είναι η Νομική Σχολή τού ΑΠΘ, με μέλη ΔΕΠ αλλά και μεταδιδακτορικούς ερευνητές ή διδάκτορες με ειδίκευση στο δίκαιο των μεταφορών που μπορούν να στελεχώσουν ένα τέτοιο δικαστήριο και, φυσικά, με μέλη εξειδικευμένα στη δικονομία που μπορούν να βοηθήσουν και στην κατάστρωση του καταστατικού και των κανόνων του μόνιμου διαιτητικού δικαστηρίου. Σημειώνεται ότι πολλοί καθηγητές της Νομικής τού ΑΠΘ έχουν σημαντική εμπειρία με τη συμμετοχή τους στη σύνθεση άλλων διαιτητικών δικαστηρίων, άρα γνωρίζουν άριστα και τα πρακτικά της λειτουργίας τους. Επιπλέον, και ο Δικηγορικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης, ο δεύτερος πιο πολυπληθής της χώρας, έχει μέλη που έχουν ασχοληθεί με πολύ σημαντικές υποθέσεις μεταφορών. Μπορεί και ο ΔΣΘ να συμβάλει στη στελέχωση και τη λειτουργία ενός διαιτητικού δικαστηρίου, ειδικά με συναδέλφους που έχουν εξειδίκευση στο δίκαιο των χερσαίων, θαλάσσιων ή εναέριων μεταφορών. 

Όμως ένα διαιτητικό δικαστήριο δεν στελεχώνεται μόνο από νομικούς, αλλά και από άλλα πρόσωπα με γνώση και εμπειρία σχετική με το αντικείμενο. Τα περισσότερα από τα μέλη τού ΕΒΕΘ έχουν ασχοληθεί με τη μεταφορά των προϊόντων και των πρώτων υλών που παράγουν ή εισάγουν ή εμπορεύονται, με την ασφάλιση των προϊόντων αυτών, και την κατανομή των κινδύνων με τους μεταφορείς και τους προμηθευτές τους. Ακόμη μεγαλύτερη εμπειρία, ειδικά στις συνδυασμένες μεταφορές, έχουν τα μέλη του Συνδέσμου Εξαγωγέων Βορείου Ελλάδος, ένας ακόμη φορέας που θα μπορούσε να συμπράξει για να στελεχώσει ένα μόνιμο διαιτητικό δικαστήριο.

Σε ποιους θα απευθυνόταν ένα τέτοιο διαιτητικό δικαστήριο; Κυρίως σε όσους μεταφέρουν εμπορεύματα αξιοποιώντας το λιμάνι της πόλης, το αεροδρόμιο, και το σιδηροδρομικό ή οδικό δίκτυο που διέρχεται από την πόλη. Ιδίως θα ενδιέφερε όσους μεταφέρουν από τη Θεσσαλονίκη στο πλαίσιο συνδυασμένης μεταφοράς: λ.χ., έρχεται ένα φορτίο στο λιμάνι και στη συνέχεια μεταφέρεται με τρένο, ή έρχεται με αεροπλάνο και στη συνέχεια φορτώνεται σε νταλίκα, για να αξιοποιηθεί το οδικό δίκτυο. Η διέλευση από τη Θεσσαλονίκη θα ήταν μία καλή αφορμή ώστε, στις σχετικές συμβάσεις, να ορίζεται ότι η επίλυση των διαφορών θα γίνεται με διαιτησία στο μόνιμο διαιτητικό δικαστήριο του ΕΒΕΘ. Γλώσσα της διαιτησίας θα μπορούσε να ορίζεται η αγγλική, και μπορεί, σε κάθε περίπτωση, η διαιτησία να αντιμετωπίζεται ως διεθνής διαιτησία, ακόμη και αν οι συμβαλλόμενοι είναι ελληνικές επιχειρήσεις. Αυτό το επιτρέπει η ισχύουσα ελληνική νομοθεσία για τη διεθνή εμπορική διαιτησία (ν. 5016/2023).

Ποιο δίκαιο εφαρμόζεται από ένα διαιτητικό δικαστήριο, ειδικευμένο στις διαφορές που προκύπτουν από μεταφορές και, ιδίως, από συνδυασμένες μεταφορές; Κάθε είδος μεταφοράς (οδική, σιδηροδρομική, θαλάσσια, εναέρια) έχει μία διεθνή σύμβαση που τη διέπει. Αν προκληθεί ζημία στο εμπόρευμα στο πλαίσιο συνδυασμένης μεταφοράς, τότε εφαρμόζεται η σύμβαση που αντιστοιχεί στο τμήμα της μεταφοράς όπου διαπιστώθηκε ότι έχει γίνει η ζημία. Από την άλλη, οι συμφωνίες μεταξύ των συμβαλλομένων προσδιορίζουν ποια σύμβαση εφαρμόζεται στις περιπτώσεις που δεν μπορεί να διαπιστωθεί σε ποιο στάδιο της μεταφοράς επήλθε η ζημία. Έτσι, δημιουργείται ένα διαιτητικό δικαστήριο με ειδίκευση στις διεθνείς συνθήκες που διέπουν τις διαφορές από μεταφορές, χωρίς να ασχολείται με το εθνικό δίκαιο κάποιας χώρας.

Υπάρχουν πολλοί επιπλέον τρόποι για να γίνει ελκυστικό ένα τέτοιο διαιτητικό δικαστήριο, ώστε να παραπέμπονται οι διαφορές σ’ αυτό. Οι δικονομολόγοι του ΑΠΘ και οι έμπειροι δικηγόροι θα μπορούν να καταρτίσουν έναν κανονισμό διαιτησίας, ο οποίος θα υπόσχεται ταχεία επίλυση διαφορών, ιδίως αν είναι χαμηλότερου χρηματικού αντικειμένου (λ.χ., μόνο έγγραφη διαδικασία). Η διαιτησία θα μπορεί να γίνεται με ψηφιακή διαδικασία, ή θα μπορεί να εισάγεται διαμεσολάβηση μετά το αρχικό αίτημα για διαιτησία (που θα έχει διακόψει παραγραφές). Θα μπορούσε επίσης να εισφερθεί πιλοτική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, ειδικά στο στάδιο της διαμεσολάβησης, ώστε να προκύπτει μία προτεινόμενη συμβιβαστική λύση, την οποία οι διάδικοι θα μπορούν να αποδεχθούν ή να απορρίψουν. Και, εννοείται, ένα τέτοιο δικαστήριο θα έχει και μία τυποποιημένη ρήτρα περί υπαγωγής σε διαιτησία, την οποία θα χρησιμοποιούν οι συμβαλλόμενοι στις συμβάσεις μεταφορών για να παραπέμπουν τις διαφορές τους στη διαιτησία τού ΕΒΕΘ.

Η λειτουργία ενός τέτοιου διαιτητικού δικαστηρίου θα ενισχύσει τη θέση της πόλης μας στον διεθνή χάρτη των μεταφορών. Μπορεί να προσδώσει εμβέλεια και κύρος στο ΕΒΕΘ και τους λοιπούς συμπράττοντες φορείς, που θα ξεπερνούν τα σύνορα και θα ανταποκρίνονται στην επιστημοσύνη και εμπειρία των μελών τους. Τέλος, θα είναι και ένα κίνητρο ώστε οι συνδυασμένες μεταφορές στον άξονα Βορρά-Νότου ή Ανατολής-Δύσης να προτιμούν τη διέλευση από τη Θεσσαλονίκη, σε σχέση με άλλα ανταγωνιστικά κέντρα.