“Νέα Γιάλτα” στη Σενζέν: τελικά, ποιός ήταν στο μενού;
Οι πραγματικές επιδιώξεις των Σι, Πούτιν και Τραμπ στη σύνοδο της Σενζέν, οι αγεφύρωτες διαφορές τους, η θέση της Ευρώπης, και η ιστορική αναλογία με το 1945.
Η συνάντηση των τριών –πολιτικά– ισχυρότερων ηγετών στη Σενζέν γρήγορα αποκαλέστηκε Νέα Γιάλτα, δηλαδή μια νέα τριμερής όπου θα αποφασιζόταν η τύχη των ηττημένων και, κατ’ επέκταση, ολόκληρου του κόσμου.
Κάνοντας επίδειξη ισχύος στην τεχνολογική πρωτεύουσα της χώρας του, ο πρόεδρος Σι προσήλθε με απολύτως σαφείς προθέσεις. Σε βάθος χρόνου επιδιώκει κυριαρχία της Κίνας στην Ανατολική Ασία (χαρακτηριστική η απαξιωτική στάση του απέναντι στην επενδυτικά σημαντική Ιαπωνία), προσάρτηση της Ταϊβάν, συνέχιση της παγκοσμιοποίησης ως έχει, ελευθερία από κλιματικά εμπόδια, τεχνητά υποτιμημένο γιουάν και φυσικά ησυχία. Καθώς οι Κινέζοι παραδοσιακά παίζουν παιχνίδι μακράς διαρκείας, η ησυχία τούς είναι πολύτιμη. Εύλογα πιστεύουν ότι θα επιτύχουν παγκόσμια κυριαρχία, εφόσον επιδείξουν υπομονή.
Από την άλλη, ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν διακρίνεται για την υπομονή του (κάτι που ισχύει και για τον Ταγίπ Ερντογάν), παρά την επιδεξιότητά του στο γεωπολιτικό παίγνιο. Εάν διέθετε περισσότερη υπομονή, την τελευταία 25ετία θα είχε επενδύσει περισσότερο στην παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας του και λιγότερο σε παρασκηνιακές παρεμβάσεις σε Ευρώπη και ΗΠΑ. Εάν διέθετε περισσότερη υπομονή, θα περίμενε απλώς την ουκρανική άρχουσα τάξη να του παραδώσει κάποτε τον έλεγχο της χώρας, υπό τις ευλογίες των Γερμανών και άλλων μεγάλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Εντούτοις, ο Πούτιν ξέρει ακριβώς τι θέλει: να παραμείνει στο παιχνίδι των μεγάλων, παρά το γεγονός ότι η οικονομία του είναι πολύ μικρότερη, ότι ο πληθυσμός του είναι υπερβολικά γερασμένος, ότι δεν παράγει τεχνολογία και ότι το μόνο που τον καθιστά υπερδύναμη είναι το τεράστιο πυρηνικό του οπλοστάσιο, αμφίβολης πλέον αξιοπιστίας. Άρα η τριμερής συνάντηση τον ωφέλησε: έδειξε πως δεν είναι απομονωμένος (επειδή αυτό εξυπηρετούσε την Κίνα) και κατάφερε μια –τουλάχιστον πρόσκαιρη– διπλωματική επιτυχία. Τόση ώστε να επαναλάβει τους γνωστούς λεονταρισμούς του έναντι Ουκρανών και Ευρωπαίων, παρά το γεγονός ότι δεν συζητήθηκε ο πόλεμος της στέπας και ότι οι οικοδεσπότες τού επεφύλαξαν μερικά καψόνια.
Αν κάποιος προσήλθε χωρίς να είναι ξεκάθαρο τι ακριβώς επιζητούσε, ήταν ο Ντόναλντ Τραμπ. Θεωρητικά, ο Αμερικανός πρόεδρος θέλει επιβράδυνση της παγκοσμιοποίησης, ανάσχεση της κινεζικής επέκτασης, μείωση του εμπορικού και δημοσιονομικού ελλείμματος της χώρας του, προσεταιρισμό της Ρωσίας εναντίον της Κίνας, μείωση της μετανάστευσης στο έδαφός του, παγκόσμιο τερματισμό της Συμφωνίας του Παρισιού, επικράτηση επί του Ιράν και φυσικά νίκη στην κούρσα της τεχνητής νοημοσύνης.
Με άλλα λόγια, όσα τον ενδιαφέρουν είναι ζητήματα που θα πρέπει να κουβεντιάσει διμερώς ή πολυμερώς με τους Κινέζους, τους Ινδούς, τους Ιάπωνες και τους Ευρωπαίους. Ειδικά όσον αφορά την παγκοσμιοποίηση, τις διεθνείς απειλές, τα δίδυμα ελλείμματα, το δημόσιο χρέος, το μεταναστευτικό και την τεχνητή νοημοσύνη, οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ΗΠΑ σχεδόν ταυτίζονται με όσες αντιμετωπίζει η ΕΕ. Οι «φίλοι» Σι και Πούτιν είναι οι βασικότεροι υποστηρικτές του Ιράν, επιδιώκουν έλεγχο των διεθνών εμπορικών και ενεργειακών ροών και κατάργηση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας.
Συνεπώς, είναι να απορεί κανείς τι ακριβώς περίμενε να αποκομίσει ο ένοικος του Λευκού Οίκου από τη συγκεκριμένη τριμερή. Κατάφερε απλώς να ικανοποιήσει τη διάσημη ματαιοδοξία του, φωτογραφιζόμενος δίπλα σε δικτάτορες που θαυμάζει ο ίδιος και αρκετοί MAGA υποστηρικτές του – όσοι τουλάχιστον θεωρούν εχθρό την Ευρώπη λόγω του ανοιχτού πνεύματός της. Η θεαματική πτώση των παγκόσμιων χρηματιστηρίων (εξαιρουμένης της εισαγωγής της Anthropic) μετά τη σύνοδο ίσως δεν ήταν συμπτωματική.
Τούτων λεχθέντων, μπορεί τελικά αυτή η συνάντηση να χαρακτηριστεί Νέα Γιάλτα; Ξεκάθαρα όχι. Στη Γιάλτα οι τρεις σύμμαχοι είχαν δύο κοινούς αντιπάλους. Κάποιοι έσπευσαν να ισχυριστούν πως στην προκειμένη περίπτωση ο μοναδικός αντίπαλος ήταν η Ευρώπη, επειδή απουσίαζε. Ωστόσο, η Κίνα βρίσκει στην Ευρώπη τον –μέχρι τώρα– πιο πιστό συνοδοιπόρο της όσον αφορά τον εμπορικό φιλελευθερισμό: η Γηραιά Ήπειρος αποτελεί τον –πρόθυμο– δεύτερο μεγαλύτερο εταίρο του υπέρτατου Τίγρη, ευρισκόμενη σε θέση συμπληρωματική μαζί του και όχι αντιθετική. Επιπλέον, η μεταξύ τους χαώδης γεωγραφική απόσταση αποκλείει επί του παρόντος κάθε κινεζική βλέψη.
Την ίδια στιγμή, παρά την τρέχουσα πολυεπίπεδη προσέγγισή τους, Κίνα και Ρωσία ανταγωνίζονται για επιρροή στην Κεντρική Ασία και στην υποσαχάρια Αφρική, περιοχές πλούσιες σε ανεκμετάλλευτους πόρους. Παράλληλα, η Ουάσινγκτον σίγουρα αντιτίθεται σε έλεγχο της Νότιας Σινικής Θάλασσας από το Πεκίνο, όπως φυσικά και σε τυχόν βίαιη ενσωμάτωση της Ταϊβάν στον μεγάλο της γείτονα. Τέλος, αν και οι λεκτικές ακρότητες του Τραμπ συχνά προκαλούν φόβο, οι ΗΠΑ βρίσκουν σε ΕΕ-ΝΑΤΟ τους πιο πιστούς στρατιωτικούς συμμάχους και τους πιο σημαντικούς εμπορικούς και τεχνολογικούς εταίρους. Οι οικονομίες Βόρειας Αμερικής και Ευρώπης είναι οι πλέον αλληλένδετες και αλληλοεξαρτώμενες στον πλανήτη, άρα είναι ανεπιθύμητη για το αμερικανικό κατεστημένο η οποιαδήποτε ρωσική ανάμειξη στο ευρωπαϊκό εσωτερικό. Η άκρατη λαχτάρα του Τραμπ για business δεν είναι ικανή να ανατρέψει τούτη την πραγματικότητα.
Εν κατακλείδι, μέχρι και η –κοινότοπη– ανακοίνωση για τα πυρηνικά εκδόθηκε ώστε να ακουστεί κάτι ελαφρώς πιασάρικο, δεδομένου ότι δεν νοείται ρωσική ασφάλεια δίχως πυρηνικά. Οι διαφορές μεταξύ των τριών παρέμειναν αγεφύρωτες.
Αν κάτι μετράει είναι πως έστειλαν μήνυμα ότι θα κάνουν ό,τι θεωρούν καλύτερο για τις χώρες τους, χωρίς περιορισμούς. Βέβαια, εδώ προκύπτει μια θεμελιώδης αντίφαση: δεν μπορεί να υφίσταται παγκοσμιοποίηση χωρίς διεθνές πλαίσιο και κάθε διεθνές πλαίσιο εκ των πραγμάτων επιβάλλει περιορισμούς στους συμμετέχοντες. Εξυπακούεται πως η επιζητούμενη «λευκή επιταγή» δεν πρόκειται να παραχωρηθεί από τους υπόλοιπους παράγοντες του διεθνούς συστήματος.
Όσο λοιπόν κι αν ορισμένοι απογοητευμένοι πρώην φεντεραλιστές αρέσκονται να αυτομαστιγώνονται, αναφερόμενοι σε ιστορική ήττα της Ευρώπης, ο συλλογισμός τους πάσχει. Ήταν λογικό να μη συμμετέχει η ΕΕ σε μια σύνοδο του Ειρηνικού, διότι επιμένει να μην έχει έναν –αξιοσέβαστο– κοινό εκπρόσωπο, καθώς κάτι τέτοιο θα προϋπέθετε και κοινή πολιτική εξωτερικών και άμυνας, δηλαδή κοινή σκληρή ισχύ αντί αποκλειστικά μαλακής. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι εντελώς εξοφλημένη. Ακόμη έχει κάποιο χρόνο μπροστά της. Εάν όμως δεν αυτοπροστατευθεί και συνεχίσει να υπονομεύει την ανταγωνιστικότητά της κυνηγώντας χίμαιρες, θα έχει όντως τεράστιο πρόβλημα.
Νομοτελειακά, στην έλευση της νέας εποχής, θα συμβεί μια μεγάλη μοιρασιά, πρωτίστως ανάμεσα στην Κίνα και στις ΗΠΑ. Η όποια συμμετοχή της ΕΕ και της Ινδίας θα εξαρτηθεί από τη σοβαρότητά τους. Συμπερασματικά, αν υπάρχει μία πιθανή ταύτιση της Σενζέν με τη Γιάλτα, αυτή βρίσκεται στην αναλογία Πούτιν – Τσόρτσιλ. Η προσβεβλημένη παρουσία του Βρετανού πρωθυπουργού το 1945 δεν αναιρεί το γεγονός ότι η δική του αυτοκρατορία τελικά αποτελούσε το κύριο πιάτο στο μενού των δύο ισχυρότερων συνδαιτυμόνων.