Αποκλείστηκε από το μνημόσυνο του συντρόφου του και προσέφυγε στο ΕΔΔΑ (υπόθεση G.G. κατά Ελλάδας): Πού τελειώνει η προστασία της οικογενειακής ζωής;

Αρθρογραφεί στο TheOpinion, η  Κυριακή Παπαδοπούλου δικηγόρος ΔΣΘ, ΜΔΕ Ευρωπαϊκού Δικαίου ΑΠΘ, υπΜΔΕ Αστικού Δικονομικού Δικαίου ΔΠΘ

Μπορεί ένας άνθρωπος που μοιράστηκε δεκαεπτά χρόνια ζωής με τον σύντροφό του να αποκλειστεί από το μνημόσυνό του με απόφαση των συγγενών του τελευταίου; Και, κυρίως, οφείλει το κράτος να παρέμβει όταν ο αποκλεισμός αυτός καταγγέλλεται ως αποτέλεσμα διάκρισης λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού;

Τα ερωτήματα αυτά βρέθηκαν στο επίκεντρο της πρόσφατης απόφασης του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην υπόθεση G.G. κατά Ελλάδας, η οποία εκδόθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2026. Η υπόθεση, με αφετηρία μια βαθιά προσωπική αντιδικία, ανέδειξε ένα ευρύτερο νομικό ζήτημα: κατά πόσον η αναγνώριση μιας σταθερής συντροφικής σχέσης ως οικογενειακής ζωής συνεπάγεται και την υποχρέωση του κράτους να εξασφαλίζει τη συμμετοχή του επιζώντος συντρόφου σε εκδηλώσεις που διοργανώνονται από την οικογένεια του αποβιώσαντος.

Η απάντηση του Δικαστηρίου δεν υπήρξε εκείνη που ενδεχομένως θα ανέμενε κανείς από την ανάγνωση και μόνο των πραγματικών περιστατικών. Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε μεν ότι η μακροχρόνια σχέση του προσφεύγοντος υπαγόταν στην προστασία της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, δεν διαπίστωσε, ωστόσο, παραβίαση της σχετικής συμβατικής εγγύησης ούτε της απαγόρευσης των διακρίσεων.

Αντιθέτως, η Ελλάδα καταδικάστηκε για την υπερβολική διάρκεια της πολιτικής δίκης, η οποία χρειάστηκε περισσότερα από τέσσερα χρόνια για να ολοκληρωθεί μόλις στον πρώτο βαθμό δικαιοδοσίας. Η απόφαση παρουσιάζει, επομένως, ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς διακρίνει την ουσιαστική προστασία των προσωπικών σχέσεων από την έκταση της κρατικής παρέμβασης στις διαφορές μεταξύ ιδιωτών, υπενθυμίζοντας συγχρόνως ότι η αποτελεσματική απονομή δικαιοσύνης προϋποθέτει όχι μόνο ορθή, αλλά και έγκαιρη δικαστική κρίση.

Από τη δεκαεπταετή συμβίωση στη δικαστική αντιδικία

Ο προσφεύγων διατηρούσε επί δεκαεπτά έτη σταθερή συντροφική σχέση με τον V.K., με τον οποίο συζούσε μέχρι τον αιφνίδιο θάνατο του τελευταίου, τον Μάρτιο του 2009. Οι δύο άνδρες είχαν αναπτύξει κοινή καθημερινότητα και επιχειρηματική δραστηριότητα, ενώ μετά τον θάνατο του ενός ανέκυψαν διαφορές μεταξύ του επιζώντος συντρόφου και των συγγενών του αποβιώσαντος, ιδίως αναφορικά με οικονομικά ζητήματα. Η ήδη τεταμένη σχέση τους επιδεινώθηκε κατά τη διάρκεια του τεσσαρακονθήμερου μνημοσύνου, στις 3 Μαΐου 2009, όταν η αδελφή του αποβιώσαντος ζήτησε από τον προσφεύγοντα να αποχωρήσει από την τελετή. Ο τελευταίος υποστήριξε ότι η απαίτηση αυτή συνοδεύθηκε από ιδιαίτερα προσβλητικές εκφράσεις σχετικές με τον σεξουαλικό του προσανατολισμό και ότι ο αποκλεισμός του συνιστούσε προσβολή της προσωπικότητάς του.

Ακολούθησε η άσκηση αγωγής ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, με την οποία ο προσφεύγων ζήτησε χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ύψους 20.000 ευρώ, καθώς και την παράλειψη αντίστοιχων προσβολών στο μέλλον. Η υπόθεση συνεκδικάσθηκε με αγωγές που είχαν ασκήσει σε βάρος του η αδελφή και οι γονείς του αποβιώσαντος. Με την υπ’ αριθ. 3420/2013 απόφαση του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου έγινε εν μέρει δεκτή η αγωγή του προσφεύγοντος, όπως και εκείνη των γονέων του αποβιώσαντος, ενώ απορρίφθηκε η αγωγή της αδελφής του. Κατόπιν άσκησης εφέσεων, το Εφετείο Αθηνών, με την υπ’ αριθ. 4107/2015 απόφασή του, κατέληξε σε διαφορετική αξιολόγηση των πραγματικών περιστατικών, κρίνοντας ότι δεν αποδείχθηκε η χρήση των επικαλούμενων προσβλητικών εκφράσεων και ότι η αδελφή του αποβιώσαντος είχε απλώς ζητήσει την αποχώρηση του προσφεύγοντος. Η κρίση αυτή επικυρώθηκε, κατά το κρίσιμο μέρος της, από τον Άρειο Πάγο με την υπ’ αριθ. 1293/2017 απόφασή του, ο οποίος δέχθηκε ότι, μολονότι η τελετή είχε πραγματοποιηθεί σε δημόσιο ναό, ο καθορισμός των προσώπων που θα συμμετείχαν σε αυτήν υπαγόταν στη διακριτική ευχέρεια των διοργανωτών της.

Ενώπιον του ΕΔΔΑ, ο προσφεύγων υποστήριξε ότι η αντιμετώπισή του από τις ελληνικές αρχές συνιστούσε αποτυχία εκπλήρωσης της θετικής υποχρέωσης προστασίας της ιδιωτικής και οικογενειακής του ζωής, σε συνδυασμό με την απαγόρευση των διακρίσεων. Παραλλήλως, προέβαλε ότι η διάρκεια της πρωτοβάθμιας διαδικασίας υπερέβη το επιτρεπτό όριο του εύλογου χρόνου.

Η οικογενειακή ζωή δεν εξαρτάται από την ύπαρξη γάμου ή συμφώνου συμβίωσης

Αφετηρία της συλλογιστικής του Δικαστηρίου αποτέλεσε η αναγνώριση ότι η σχέση του προσφεύγοντος με τον αποβιώσαντα σύντροφό του υπαγόταν στο προστατευτικό πεδίο του άρθρου 8 ΕΣΔΑ. Η παραδοχή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η προστασία της οικογενειακής ζωής δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ύπαρξη τυπικού νομικού δεσμού, αλλά μπορεί να θεμελιώνεται και στην πραγματική συγκρότηση μιας σταθερής προσωπικής σχέσης. Ήδη με την απόφαση της Ολομέλειας Vallianatos και λοιποί κατά Ελλάδας της 7ης Νοεμβρίου 2013, το ΕΔΔΑ είχε καταστήσει σαφές ότι τα σταθερά ομόφυλα ζευγάρια απολαύουν προστασίας της οικογενειακής ζωής κατά το άρθρο 8 της Σύμβασης. Η αναγνώριση αυτή δεν περιορίζεται σε ένα συμβολικό επίπεδο, αλλά συνεπάγεται την υπαγωγή των σχετικών διαφορών στο πεδίο εφαρμογής των συμβατικών εγγυήσεων.

Η διαπίστωση, εντούτοις, ότι μια σχέση συνιστά οικογενειακή ζωή δεν προδικάζει την ύπαρξη παραβίασης της Σύμβασης. Πρόκειται για δύο διακριτά στάδια του νομικού ελέγχου, τα οποία δεν επιτρέπεται να συγχέονται. Στο πρώτο εξετάζεται εάν η επίμαχη κατάσταση εμπίπτει στο προστατευτικό πεδίο του δικαιώματος, ενώ στο δεύτερο εάν η συμπεριφορά ή παράλειψη των κρατικών αρχών ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτό. Στην προκειμένη περίπτωση, το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ρητώς ότι η σχέση του προσφεύγοντος υπαγόταν τόσο στην έννοια της ιδιωτικής όσο και της οικογενειακής ζωής, κρίνοντας συνεπώς εφαρμοστέα τα άρθρα 8 και 14 ΕΣΔΑ. Δεν συνήγαγε, όμως, από την παραδοχή αυτή ότι ο προσφεύγων διέθετε αυτοτελές και ανεπιφύλακτο δικαίωμα συμμετοχής σε κάθε εκδήλωση που διοργανωνόταν από τους συγγενείς του αποβιώσαντος.

Η διάκριση αυτή συνδέεται με τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των θετικών υποχρεώσεων του κράτους. Σε αντίθεση με τις αρνητικές υποχρεώσεις, οι οποίες επιβάλλουν καταρχήν την αποχή των δημόσιων αρχών από αδικαιολόγητες επεμβάσεις, οι θετικές υποχρεώσεις απαιτούν τη λήψη κατάλληλων μέτρων για την αποτελεσματική προστασία του δικαιώματος, ακόμη και όταν η απειλή προέρχεται από ιδιώτες. Η έκτασή τους, ωστόσο, προσδιορίζεται βάσει των περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης και της ανάγκης εξισορρόπησης των συγκρουόμενων συμφερόντων. Όπως προκύπτει από τη νομολογία Bărbulescu κατά Ρουμανίας και López Ribalda και λοιποί κατά Ισπανίας, η υποχρέωση προστασίας μπορεί να εκπληρώνεται με τη θέσπιση κατάλληλου νομοθετικού πλαισίου και την παροχή αποτελεσματικής δυνατότητας δικαστικής επίλυσης της διαφοράς.

Στην εξεταζόμενη περίπτωση, το κρίσιμο ερώτημα δεν ήταν, επομένως, εάν ο προσφεύγων είχε αναπτύξει οικογενειακή σχέση με τον αποβιώσαντα, αλλά εάν το ελληνικό κράτος όφειλε να παρέμβει στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών, επιβάλλοντας στους συγγενείς του τελευταίου την αποδοχή της συμμετοχής του σε μια τελετή την οποία εκείνοι είχαν διοργανώσει. Η θετική απάντηση στο ερώτημα αυτό θα προϋπέθετε την αναγνώριση μιας ιδιαίτερα εκτεταμένης κρατικής υποχρέωσης, ικανής να περιορίσει την αυτονομία των ιδιωτών ως προς τη διοργάνωση οικογενειακών εκδηλώσεων. Το ΕΔΔΑ δεν υιοθέτησε μια τέτοια προσέγγιση.

Η καταγγελία για διάκριση και τα όρια του δικαστικού ελέγχου

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέταση της υπόθεσης υπό το πρίσμα του άρθρου 14 ΕΣΔΑ, το οποίο απαγορεύει τις διακρίσεις κατά την απόλαυση των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει η Σύμβαση. Η προστασία αυτή καταλαμβάνει και τις διακρίσεις λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού, χωρίς να προϋποθέτει την αυτοτελή παραβίαση του ουσιαστικού δικαιώματος με το οποίο συνδέεται. Αρκεί τα πραγματικά περιστατικά να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του τελευταίου. Ωστόσο, η διαπίστωση δυσμενούς μεταχείρισης δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με τη διαπίστωση απαγορευμένης διάκρισης, καθώς απαιτείται να εξετασθεί εάν η μεταχείριση συνδέεται με προστατευόμενο προσωπικό χαρακτηριστικό και εάν υφίσταται αντικειμενική και εύλογη δικαιολόγησή της.

Στην υπό κρίση διαφορά, η αποδεικτική αξιολόγηση των ελληνικών δικαστηρίων απέκτησε καθοριστική σημασία. Το Εφετείο είχε κρίνει ότι δεν αποδείχθηκε η χρήση προσβλητικών εκφράσεων σχετικών με τον σεξουαλικό προσανατολισμό του προσφεύγοντος και ότι ο αποκλεισμός του από το μνημόσυνο δεν υπαγορεύθηκε από το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό. Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι δεν λειτουργεί ως τέταρτος βαθμός δικαιοδοσίας και ότι απαιτούνται σοβαροί λόγοι για την απόκλισή του από τις πραγματικές διαπιστώσεις των εθνικών δικαστηρίων. Εφόσον οι τελευταίες είχαν προκύψει ύστερα από εξέταση των αποδεικτικών στοιχείων και συνοδεύονταν από επαρκή αιτιολογία, δεν συνέτρεχε λόγος ανατροπής τους.

Η προσέγγιση αυτή δεν συνεπάγεται υποβάθμιση της προστασίας έναντι των διακρίσεων, αλλά αποτυπώνει τα όρια του διεθνούς δικαστικού ελέγχου. Το ΕΔΔΑ δεν καλείται να επαναξιολογήσει ελεύθερα κάθε μαρτυρική κατάθεση ούτε να υποκαταστήσει την κρίση των εθνικών δικαστηρίων ως προς τα πραγματικά περιστατικά, εκτός εάν ανακύπτουν ενδείξεις αυθαιρεσίας ή ουσιώδους ανεπάρκειας της σχετικής διαδικασίας. Η προστασία του άρθρου 14 προϋποθέτει, συνεπώς, όχι μόνο την ύπαρξη κατάλληλων κανόνων ουσιαστικού δικαίου, αλλά και τη δυνατότητα αποτελεσματικής διερεύνησης των περιστατικών από τα αρμόδια εθνικά όργανα.

Εν προκειμένω, το Δικαστήριο έκρινε ότι η ελληνική έννομη τάξη παρείχε στον προσφεύγοντα τα αναγκαία ένδικα μέσα για την προστασία της προσωπικότητάς του και ότι τα εθνικά δικαστήρια είχαν εξετάσει επαρκώς τους ισχυρισμούς του. Η δυνατότητα άσκησης αγωγής αποζημίωσης βάσει των διατάξεων του Αστικού Κώδικα, σε συνδυασμό με την ουσιαστική εξέταση των αποδεικτικών στοιχείων, θεωρήθηκε επαρκής για την εκπλήρωση των θετικών υποχρεώσεων του κράτους. Το γεγονός ότι η δικαστική κρίση δεν υπήρξε τελικώς ευνοϊκή για τον προσφεύγοντα δεν μπορούσε, αφ’ εαυτού, να θεμελιώσει παραβίαση της Σύμβασης.

Μπορούν οι συγγενείς να αποκλείσουν τον σύντροφο από το μνημόσυνο;

Η πλέον ενδιαφέρουσα παραδοχή της απόφασης αφορά τη σχέση μεταξύ της προστασίας της οικογενειακής ζωής και της ελευθερίας των ιδιωτών να καθορίζουν τη συμμετοχή τρίτων σε οικογενειακές εκδηλώσεις. Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι το μνημόσυνο είχε διοργανωθεί από τους στενούς συγγενείς του αποβιώσαντος υπό την ιδιωτική τους ιδιότητα και ότι η Σύμβαση δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως επιβάλλουσα στο κράτος θετική υποχρέωση να εξαναγκάζει ιδιώτες να δέχονται τη συμμετοχή προσώπου σε τέτοια εκδήλωση παρά τη θέλησή τους.

Η παραδοχή αυτή δεν θεμελιώνει γενικό δικαίωμα αποκλεισμού προσώπων για λόγους που συνδέονται με προστατευόμενα χαρακτηριστικά ούτε αποκλείει την ευθύνη ιδιωτών για συμπεριφορές που συνιστούν παράνομη διάκριση ή προσβολή της προσωπικότητας. Αντιθέτως, η σημασία της εξαρτάται από τις συγκεκριμένες πραγματικές διαπιστώσεις των εθνικών δικαστηρίων, σύμφωνα με τις οποίες ο αποκλεισμός δεν υπαγορεύθηκε από τον σεξουαλικό προσανατολισμό του προσφεύγοντος. Υπό τα δεδομένα αυτά, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η επιβολή υποχρεωτικής συμμετοχής του στην τελετή θα υπερέβαινε την έκταση των θετικών υποχρεώσεων που απορρέουν από το άρθρο 8.

Αναδεικνύεται, έτσι, μια ουσιώδης διάκριση μεταξύ της αναγνώρισης της οικογενειακής ιδιότητας και της επιβολής συγκεκριμένης συμπεριφοράς σε άλλα μέλη του ευρύτερου οικογενειακού περιβάλλοντος. Η πρώτη αφορά την προστασία μιας πραγματικής προσωπικής σχέσης από την έννομη τάξη, ενώ η δεύτερη προϋποθέτει αυτοτελή στάθμιση των δικαιωμάτων και ελευθεριών των εμπλεκόμενων προσώπων. Η αναγνώριση του επιζώντος συντρόφου ως φορέα οικογενειακής ζωής δεν συνεπάγεται, χωρίς περαιτέρω προϋποθέσεις, τη δυνατότητα κρατικού καταναγκασμού επί των συγγενών του αποβιώσαντος ως προς κάθε πτυχή των μεταξύ τους σχέσεων.

Υπό το πρίσμα αυτό, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η Ελλάδα είχε επιτύχει δίκαιη ισορροπία μεταξύ των αντικρουόμενων συμφερόντων, λαμβάνοντας υπόψη και το ευρύ περιθώριο εκτίμησης που αναγνωρίζεται στα κράτη σε τέτοιου είδους ευαίσθητες διαφορές μεταξύ ιδιωτών. Η αιτίαση περί παραβίασης των άρθρων 8 και 14 απορρίφθηκε, επομένως, ως προδήλως αβάσιμη, χωρίς να διαπιστωθεί παραβίαση της προστασίας της οικογενειακής ζωής ή της απαγόρευσης των διακρίσεων.

Τέσσερα χρόνια για μια πρωτόδικη απόφαση: Η καταδίκη της Ελλάδας

Διαφορετική υπήρξε η κατάληξη του Δικαστηρίου ως προς τη διάρκεια της πολιτικής δίκης. Ο προσφεύγων είχε ασκήσει την αγωγή του στις 11 Ιουνίου 2009, ενώ η πρωτοβάθμια απόφαση εκδόθηκε στις 19 Ιουνίου 2013. Η διαδικασία διήρκεσε, συνεπώς, τέσσερα έτη και οκτώ ημέρες σε έναν μόνο βαθμό δικαιοδοσίας, χρονικό διάστημα το οποίο το ΕΔΔΑ έκρινε ασύμβατο με την απαίτηση εκδίκασης της υπόθεσης εντός εύλογου χρόνου κατά το άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ.

Η ελληνική κυβέρνηση επικαλέστηκε το γεγονός ότι η αρχική συζήτηση είχε αναβληθεί προκειμένου η αγωγή του προσφεύγοντος να συνεκδικασθεί με τις συναφείς αγωγές των συγγενών του αποβιώσαντος. Το Δικαστήριο, ωστόσο, έκρινε ότι η συγκεκριμένη διαδικαστική εξέλιξη δεν επαρκούσε για να δικαιολογήσει τη συνολική διάρκεια της δίκης, ιδίως δεδομένου ότι η υπόθεση δεν παρουσίαζε ιδιαίτερη πολυπλοκότητα και ο προσφεύγων δεν είχε συμβάλει ουσιωδώς στην καθυστέρηση.

Η κρίση αυτή εντάσσεται σε μια μακρά νομολογιακή κατεύθυνση αναφορικά με τις καθυστερήσεις στην απονομή της πολιτικής δικαιοσύνης στην Ελλάδα. Το ΕΔΔΑ παρέπεμψε, μεταξύ άλλων, στις αποφάσεις Glykantzi κατά Ελλάδας της 30ής Οκτωβρίου 2012 και Vervele κατά Ελλάδας της 26ης Αυγούστου 2025, επιβεβαιώνοντας ότι η αξιολόγηση της εύλογης διάρκειας της διαδικασίας δεν μπορεί να περιορίζεται στην επίκληση επιμέρους δικονομικών ενεργειών, αλλά απαιτεί συνεκτίμηση της συνολικής χρονικής εξέλιξης, της πολυπλοκότητας της υπόθεσης, της συμπεριφοράς των διαδίκων και των αρμόδιων αρχών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η παραβίαση του άρθρου 6 § 1 διαπιστώθηκε ανεξάρτητα από την ουσιαστική βασιμότητα των αξιώσεων του προσφεύγοντος. Το δικαίωμα απονομής δικαιοσύνης εντός εύλογου χρόνου δεν αποτελεί προνόμιο του διαδίκου που τελικώς δικαιώνεται, αλλά αυτοτελή διαδικαστική εγγύηση υπέρ κάθε προσώπου που προσφεύγει στη δικαιοσύνη για την αναγνώριση ή προστασία αστικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Η αντίθετη εκδοχή θα εξαρτούσε την αποτελεσματικότητα της δικαστικής προστασίας από το αποτέλεσμα της δίκης, παραγνωρίζοντας ότι η ίδια η παρατεταμένη εκκρεμότητα μπορεί να συνιστά αυτοτελή προσβολή της ασφάλειας δικαίου.

Στην εξεταζόμενη περίπτωση, το ΕΔΔΑ επιδίκασε στον προσφεύγοντα 2.000 ευρώ ως χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, απορρίπτοντας το αίτημα αποζημίωσης για τα δικαστικά έξοδα, καθώς δεν διαπίστωσε επαρκή αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ αυτών και της παραβίασης που είχε αναγνωρισθεί. Η καταδίκη της Ελλάδας αφορούσε, επομένως, αποκλειστικά την υπέρβαση του εύλογου χρόνου της διαδικασίας και όχι την ουσιαστική μεταχείριση του προσφεύγοντος από τους συγγενείς του αποβιώσαντος ή την αξιολόγηση της σχετικής διαφοράς από τα εθνικά δικαστήρια.

Η σημασία της απόφασης πέρα από τη συγκεκριμένη υπόθεση

Η απόφαση G.G. κατά Ελλάδας αναδεικνύει ότι η συμβατική προστασία της οικογενειακής ζωής δεν συνεπάγεται την απεριόριστη δυνατότητα κρατικής παρέμβασης στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών. Η αναγνώριση μιας σταθερής ομόφυλης σχέσης ως οικογενειακής ζωής αποτελεί δεδομένη αφετηρία της νομολογίας του ΕΔΔΑ, δεν προδικάζει, όμως, την έκταση των συγκεκριμένων υποχρεώσεων που αναλαμβάνει το κράτος όταν η άσκηση του δικαιώματος συναντά τις ελευθερίες άλλων προσώπων. Η επίτευξη δίκαιης ισορροπίας προϋποθέτει συνεκτίμηση των πραγματικών περιστάσεων και αποτελεσματική δικαστική εξέταση των σχετικών ισχυρισμών, χωρίς η Σύμβαση να επιβάλλει εκ των προτέρων ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα υπέρ οποιουδήποτε διαδίκου.

Εξίσου ουσιώδης είναι η διάκριση μεταξύ της ύπαρξης προστατευόμενου δικαιώματος και της απόδειξης απαγορευμένης διάκρισης. Το γεγονός ότι η προσωπική σχέση του προσφεύγοντος υπαγόταν στο άρθρο 8 ΕΣΔΑ δεν αρκούσε για τη θεμελίωση παραβίασης του άρθρου 14, εφόσον τα εθνικά δικαστήρια είχαν κρίνει, κατόπιν αποδεικτικής αξιολόγησης, ότι ο αποκλεισμός του δεν συνδεόταν με τον σεξουαλικό του προσανατολισμό. Η σημασία της απόφασης έγκειται, συνεπώς, και στην ανάδειξη του ρόλου της εθνικής δικαιοσύνης ως πρωταρχικού εγγυητή των συμβατικών δικαιωμάτων.

Η τελική καταδίκη της Ελλάδας για την υπερβολική διάρκεια της δίκης υπογραμμίζει, ωστόσο, ότι η ορθή ουσιαστική κρίση δεν απαλλάσσει το κράτος από την υποχρέωση έγκαιρης απονομής δικαιοσύνης. Η αποτελεσματικότητα της δικαστικής προστασίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το περιεχόμενο της δικαστικής απόφασης, αλλά και από τον χρόνο εντός του οποίου αυτή εκδίδεται. Υπό την έννοια αυτή, η υπόθεση αποτυπώνει δύο συμπληρωματικές όψεις της συμβατικής προστασίας: αφενός τα όρια της κρατικής υποχρέωσης παρέμβασης στις ιδιωτικές σχέσεις και αφετέρου την υποχρέωση οργάνωσης μιας δικαστικής διαδικασίας που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του εύλογου χρόνου.