45/52: Ρυθμιστικός σχεδιασμός και Σέιχ Σου

Ο Γιάννης Κεσσόπουλος το έγραψε πολύ ωραία. Αν κάποιος δει τη Θεσσαλονίκη από ψηλά, θα μιλούσε για εντυπωσιακή αναλογία πρασίνου στην πόλη, με το Σέιχ Σου να έχει έκταση που, με το μάτι, αντιστοιχεί στο ένα τρίτο της δομημένης επιφάνειας της μητροπολιτικής πόλης. Για τους κατοίκους, όμως, το Σέιχ Σου είναι ένα μέρος που δεν είναι προσβάσιμο. Κάποιες δραστηριότητες που οργανώνονται εκεί, αφορούν λίγους.

Θυμίζω ότι το Σέιχ Σου προέκυψε από τεχνητή φύτευση που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1930 — οι λόφοι της Θεσσαλονίκης ήσαν γυμνοί κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, ως αποτέλεσμα κυρίως της βόσκησης και της υλοτομίας, και καλύφθηκαν με τη φύτευση περίπου 5.000.000 δένδρων, κυρίως πεύκων. Σήμερα μεγάλο μέρος του δάσους είναι χαρακτηρισμένο ως Καταφύγιο Άγριας Ζωής και προστατεύεται ως περιαστικό δάσος από τη νομοθεσία.

Το ισχύον Ρυθμιστικό Σχέδιο Θεσσαλονίκης έχει μία αναφορά στο Σέιχ Σου, ως τόπο όπου μπορούν να δημιουργηθούν πόλοι αναψυχής και ψυχαγωγίας υπερτοπικής σημασίας. Πράγματι, το Θέατρο Γης και το Θέατρο Δάσους είναι στο Σέιχ Σου, και υπάρχουν κάποιοι περίπατοι, παιδικές χαρές, και δυνατότητες για mountain bike, ενώ υπάρχει και το ξενοδοχείο «Φιλίππειο». Αλλά όταν μία οικογένεια στη Θεσσαλονίκη σχεδιάζει ένα Σαββατοκύριακο αναψυχής, κατά κανόνα το Σέιχ Σου δεν είναι στις επιλογές της. Έτσι, ένας σημαντικός πόρος της πόλης χάνεται.

Ο ρυθμιστικός σχεδιασμός μπορεί να εντάξει το Σέιχ Σου στην πόλη κατά τρόπο πιο δυναμικό. Ήδη στο σχέδιο νόμου του 2014 για την αναθεώρηση του Ρυθμιστικού Σχεδίου Θεσσαλονίκης υπήρχε πρόβλεψη για εφαρμογή ολοκληρωμένης αστικής πολιτικής στην Περιαστική Ζώνη Θεσσαλονίκης, που περιελάμβανε και το Σέιχ Σου. Η προτεινόμενη ρύθμιση καθόριζε με αρκετή γενικολογία τους στόχους των επόμενων (κατώτερων) επιπέδων σχεδιασμού.

Πρακτικά, για να ενταχθεί λειτουργικά το Σέιχ Σου στην πόλη, απαιτούνται, σε επίπεδο ρυθμιστικού σχεδιασμού:

• Η αναγνώριση του ρόλου του Σέιχ Σου.
• Η πρόβλεψη για προσβάσεις σ’ αυτό.
• Η ρύθμιση των δραστηριοτήτων εντός αυτού, κατά τρόπο σύμφωνο με το ειδικό προστατευτικό καθεστώς του.
• Η πρόβλεψη για την κατασκευή ή αναβάθμιση των βασικών υποδομών που θα εξυπηρετήσουν την πρόσβαση και τις δραστηριότητες, πάντα λαμβάνοντας υπόψη το ειδικό προστατευτικό καθεστώς που το διέπει.

Ποιος είναι ο ρόλος του Σέιχ Σου

Βλέπω έναν τριπλό ρόλο του Σέιχ Σου, που πρέπει να καταγραφεί ρητώς σε ένα νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο Θεσσαλονίκης.

• Πρώτος ρόλος, πνεύμονας πρασίνου για την πόλη. Και τίποτα άλλο να μην κάναμε, έχει σημασία η διαφύλαξή του για την ποιότητα του αέρα, για τη ρύθμιση της θερμοκρασίας, και για τη συγκράτηση των όμβριων υδάτων (βασικός λόγος που επέβαλε τη φύτευση των λόφων).
• Δεύτερος ρόλος, χώρος όπου έχει αναπτυχθεί μία βιοποικιλότητα, που αξίζει να διατηρηθεί. Μέχρι και ζαρκάδια έχουν καταγραφεί στο Σέιχ Σου, ενώ υπάρχουν αγριογούρουνα, αλεπούδες, σκίουροι, και διάφορα είδη πτηνών στο οικοσύστημά του.
• Τρίτος ρόλος, πόλος αναψυχής, αθλητισμού και πολιτισμού, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά για κάθε ηλικία. Ένα μέρος όπου θα μπορούν οι Θεσσαλονικείς να περπατήσουν, να αθληθούν, ακόμη και απλώς να καθίσουν και να χαρούν τη σκιά και τη θέα που προσφέρει. Μπορεί επίσης να αξιοποιηθεί για γνωριμία με τη φύση, ιδίως για μαθητές.

Τους δύο πρώτους ρόλους τούς επιτελεί και σήμερα το δάσος. Ο ρυθμιστικός σχεδιασμός θα προβλέψει πώς ο τρίτος ρόλος θα αναπτυχθεί περισσότερο, αλλά όχι εις βάρος των πρώτων δύο.

Προσβάσεις

Για να παίξει μεγαλύτερο ρόλο το Σέιχ Σου στη ζωή των Θεσσαλονικέων, πρέπει οι πολίτες να μπορούν να πηγαίνουν σ’ αυτό εύκολα. Αυτή είναι η βασική κατεύθυνση που χρειάζεται να δώσει ο ρυθμιστικός σχεδιασμός.

Ο αστικός ιστός πολλών δήμων του πολεοδομικού συγκροτήματος έχει άμεση γειτνίαση με το δάσος (διοικητικά, το μεγαλύτερο μέρος του εντάσσεται στον Δήμο Πυλαίας-Χορτιάτη). Υπάρχει πρόσβαση στα θέατρα Δάσους και Γης, στο Φιλίππειο και σε μερικά άλλα σημεία γύρω από τα πολεοδομικά συγκροτήματα. Η περιφερειακή οδός είναι μία γραμμή που δυσκολεύει την πρόσβαση στα ενδότερα του Σέιχ Σου. Ο ρυθμιστικός σχεδιασμός καλείται να βελτιώσει την προσβασιμότητα προς το δάσος — και μπορεί να το κάνει αυτό με πολλούς τρόπους.

• Ένας τρόπος είναι με την αξιοποίηση του Flyover. Η εκτροπή της κίνησης βαρέων οχημάτων στον υπερυψωμένο δρόμο σημαίνει ότι κόμβοι της περιφερειακής οδού με πρόσβαση προς και από το δάσος μπορούν να διαμορφωθούν ευκολότερα και θα επηρεάζουν λιγότερο την κυκλοφορία.
• Δεύτερος τρόπος είναι με τη δημιουργία κάποιων πυλών εισόδου, όπου θα δημιουργούνται χώροι στάθμευσης 3-4 στρεμμάτων, στους οποίους όσοι θέλουν θα αφήνουν τα αυτοκίνητα και στη συνέχεια θα κατευθύνονται πεζή στο δάσος. Περιοχές όπως το Θέατρο Δάσους (το οποίο έχει ήδη χώρο στάθμευσης, που ίσως να χρειάζεται κάποιον αναπροσανατολισμό), το Επταπύργιο προς το Φιλίππειο, στη Νεάπολη προς Ρεντζίκι, στο Κρυονέρι, στο Ασβεστοχώρι — μιλάμε κυρίως για χώρους που θα αξιοποιήσουν ήδη υφιστάμενα ανοίγματα, όσο γίνεται πέριξ και όχι εντός του δάσους.
• Τρίτο ζήτημα είναι η δημιουργία ή η βελτίωση προσβάσεων για πεζούς κάτω από την Περιφερειακή, ώστε να μην αποτελεί η Περιφερειακή απροσπέλαστο σύνορο για το μεγαλύτερο μέρος του δάσους. Ήδη κάποια περάσματα είναι διαμορφωμένα και μπορούν να επεκταθούν ή να διανοιχθούν καινούργια.

Δραστηριότητες

Ο ρυθμιστικός σχεδιασμός θα προβλέπει δραστηριότητες που ήδη πραγματοποιούνται στο Σέιχ Σου, αλλά και νέες, στις οποίες μπορεί να δοθεί μία παραπάνω έμφαση. Προφανείς είναι η πεζοπορία, ο ανώμαλος δρόμος, η υπαίθρια γυμναστική και η περιβαλλοντική εκπαίδευση· αυτές ήδη πραγματοποιούνται, και ο ρυθμιστικός σχεδιασμός καλείται να προβλέψει τη δημιουργία υποδομών για τη βελτίωση και ενίσχυσή τους. Επιπλέον, πολιτιστικές δραστηριότητες, οργανωμένη παρατήρηση άγριας ζωής, προσανατολισμός, φυσιολατρικές ασχολίες που μπορούν να γίνουν και σε συνεργασία με προσκόπους και ορειβατικούς συλλόγους, εκπαιδεύσεις διάσωσης & τεχνικές πρώτων βοηθειών: και αυτές οι δραστηριότητες μπορούν να απαριθμηθούν ενδεικτικά στο πλαίσιο του ρυθμιστικού σχεδιασμού.

Έχει σημασία, όμως, να παρατηρήσουμε και ότι δεν είναι όλο το δάσος κατάλληλο για κάθε δραστηριότητα. Αναφέρθηκαν παραπάνω ο ρόλος της βιοποικιλότητας και το ειδικό καθεστώς που διέπει το Σέιχ Σου. Στα «ενδότερα» του Σέιχ Σου υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη προστασίας και μικρότερη δυνατότητα ανθρωπογενών δραστηριοτήτων, αν δεν θέλουμε να διαταράξουμε το οικοσύστημα. Είναι, παράλληλα, και η πιο κατάλληλη περιοχή για παρατήρηση της άγριας πανίδας και για περιβαλλοντική, μη επεμβατική εκπαίδευση. Αντιστρόφως, τα τμήματα του δάσους που είναι πιο κοντά στον αστικό ιστό προσφέρονται για περίπατο, αναψυχή, πικ-νικ κλπ.

Υποδομές

Η παραπάνω διαπίστωση, ότι δεν είναι κάθε δραστηριότητα κατάλληλη για κάθε τμήμα του δάσους, έχει αντανάκλαση και στις υποδομές που μπορούν να προβλεφθούν. Ο ρυθμιστικός σχεδιασμός χρειάζεται να δώσει σαφείς κατευθύνσεις, ώστε να διαφοροποιούνται οι υποδομές που υποστηρίζουν δραστηριότητες στις περισσότερο ευαίσθητες οικολογικά περιοχές, σε σχέση με αυτές που είναι πιο κοντά στην πόλη.

Ξεκινώντας από τις υποδομές πρόσβασης, ο σχεδιασμός των χώρων στάθμευσης απαιτείται να προβλέπει τη μικρότερη δυνατή επέμβαση, αν είναι δυνατόν και καθόλου, εντός του δάσους. Κατεύθυνση πρέπει να είναι η αξιοποίηση χώρων που ήδη είναι ανοικτοί και να αποφεύγεται, όσο γίνεται, η χρήση τσιμέντου ή άλλων υλικών για τη διαμόρφωση του χώρου.

Χώροι αναψυχής και παιδικές χαρές, πέρα από τις ήδη υφιστάμενες, κατασκευάζονται με υλικά φιλικά προς το περιβάλλον. Κυλικεία ή άλλοι αντίστοιχοι χώροι για την εξυπηρέτηση όσων θέλουν να χαρούν το δάσος μπορούν να κατασκευάζονται με τη μικρότερη δυνατή επιβάρυνση και σε αρμονία με το φυσικό τοπίο ή και μόνο από κινητά στοιχεία, ώστε να τοποθετούνται και να απομακρύνονται εύκολα. Έχουν μεγάλη σημασία οι οδεύσεις, ιδίως για πεζούς, που θα επιτρέπουν την πρόσβαση σε μεγαλύτερο μέρος του δάσους. Ο ρυθμιστικός σχεδιασμός χρειάζεται να προβλέπει τη δημιουργία ενός συνεκτικού δικτύου των οδεύσεων αυτών, που θα συνδέονται και με προορισμούς αναψυχής (με δραστηριότητες, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, συμβατές με τα οικολογικά χαρακτηριστικά κάθε επιμέρους τμήματος του δάσους). Οι οδεύσεις αυτές, όπως και τα περιπατητικά μονοπάτια, θα έχουν καλύτερο αποτέλεσμα και μικρότερη επιβάρυνση για το δάσος, όσο θα ακολουθούν τις υφιστάμενες φυσικές διαμορφώσεις.

Επίσης, θα είχε σημασία να μπορούν να υπάρχουν σημάνσεις, που θα επιτρέπουν σε κάθε επισκέπτη του δάσους να ξέρει πού ακριβώς βρίσκεται, για να μη φοβάται ότι θα χαθεί. Ο ρυθμιστικός σχεδιασμός χρειάζεται να προβλέπει ότι το δάσος πρέπει να αποτελεί ελκυστικό προορισμό και όχι επικίνδυνο.

Τέλος, στο πλαίσιο των υποδομών θα μπορούσε να εξεταστεί και η χρήση μέσων μαζικής μεταφοράς για όσους επιθυμούν να μετακινούνται από και προς το δάσος. Φυσικά, μιλάμε μόνο για μικρά λεωφορειάκια, ηλεκτρικά, με μικρό όγκο και περιορισμένη ανάγκη χώρου για στάθμευση ή ελιγμούς, που θα αφήνουν τους χρήστες τους στην εξωτερική περίμετρο του δάσους και δεν θα μπαίνουν πιο μέσα.

Το πρώτο σημείωμα αυτής της στήλης επεσήμαινε την ανάγκη να επικαιροποιηθεί ο ρυθμιστικός σχεδιασμός της πόλης. Η επικαιροποίηση αυτή συνιστά μια κορυφαία ευκαιρία για να ενταχθεί το Σέιχ Σου στις αστικές λειτουργίες, και για να δοθούν κατευθύνσεις ώστε να δημιουργηθούν οι υποδομές. Στόχος, να μπορούν οι Θεσσαλονικείς να έχουν πρόσβαση σ’ αυτό, και να το χαίρονται.