Είναι καλό ή κακό το άγχος πριν χτυπήσει το πρώτο κουδούνι του σχολείου

Το άγχος πριν από την πρώτη μέρα του σχολείου είναι φυσιολογικό και μπορεί να βοηθήσει ένα παιδί να προετοιμαστεί ψυχολογικά για κάτι καινούργιο. Όταν όμως γίνεται μόνιμο στοιχείο της σχολικής ζωής, μπορεί να συνεχιστεί πολύ μετά το τέλος του σχολείου.

Όταν η περιέργεια χάνεται πίσω από τους βαθμούς

Στα μικρά παιδιά, η μάθηση είναι συνήθως φυσική και απολαυστική. Η περιέργεια ενεργοποιεί τον εγκέφαλο, προκαλεί έκκριση ντοπαμίνης και δημιουργεί έναν κύκλο ανακάλυψης και ικανοποίησης. Το παιδί θέλει να μάθει επειδή η ίδια η απάντηση λειτουργεί ως ανταμοιβή. Όσο όμως μεγαλώνει, η μάθηση συνδέεται όλο και περισσότερο με εργασίες, εξετάσεις, επιδόσεις και βαθμούς. Η αξιολόγηση αρχίζει να κυριαρχεί και η περιέργεια περιορίζεται, ιδιαίτερα όταν δεν εξυπηρετεί άμεσα το πρόγραμμα σπουδών.

Η Δρ. Erin Clabough, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια, υποστηρίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο εκπαιδεύονται τα παιδιά, με έμφαση στην επίδοση, τους βαθμούς και τη συνεχή αξιολόγηση, συχνά υπονομεύει την περιέργεια και την ευημερία τους. Το αποτέλεσμα είναι μια γενιά νέων ενηλίκων που φτάνει στο πανεπιστήμιο… ήδη εξαντλημένη. Πρόσφατη έρευνα σε περισσότερους από 84.000 φοιτητές έδειξε ότι περίπου 1 στους 3 ανέφερε μέτριο ή σοβαρό άγχος, ενώ παρόμοιο ποσοστό δήλωσε συμπτώματα κατάθλιψης. Η Δρ. Clabough αναγνωρίζει ότι οι βαθμοί μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο οργάνωσης και παρακολούθησης της προόδου. Ωστόσο, επισημαίνει ότι δεν αποτυπώνουν πάντα τι πραγματικά μαθαίνει ένα παιδί. Αντίθετα, πολλές φορές εντείνουν την πίεση: τον φόβο της αποτυχίας, το άγχος για τις εξετάσεις, τις προσδοκίες των γονέων και τον ανταγωνισμό με τους συμμαθητές.

Άλλο προσπάθεια, άλλο φόβος

Η αντίληψη ότι λίγο άγχος βοηθά την απόδοση έχει βαθιές ρίζες. Μια παλιά θεωρία για το «βέλτιστο» επίπεδο άγχους στηρίχθηκε σε πειράματα με ποντίκια, τα οποία μάθαιναν να κινούνται σε λαβύρινθο αποφεύγοντας το ηλεκτροσόκ. Όπως σημειώνει, όμως, αυτό δεν ήταν μάθηση με την έννοια της ανακάλυψης. Ήταν μάθηση αποφυγής του φόβου και του πόνου. Όταν το ζώο απέφευγε το ηλεκτροσόκ, η ανταμοιβή δεν ήταν η γνώση, αλλά η διαφυγή. Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και στο σχολείο όταν η πίεση γίνεται βασικό εργαλείο παρακίνησης. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν να αγαπούν τη γνώση αλλά να αποφεύγουν την αποτυχία.

Τι προκαλεί το χρόνιο άγχος στον εγκέφαλο

Το χρόνιο άγχος δεν επηρεάζει μόνο τη διάθεση αλλά και τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο. Με τον καιρό, μπορεί να αναδιαμορφώσει τον ιππόκαμπο, την περιοχή που συνδέεται με τη μνήμη, δυσκολεύοντας τη μάθηση. Ταυτόχρονα, ενδέχεται να μειώσει την απόκριση στη ντοπαμίνη, κάνοντας τις εμπειρίες να φαίνονται λιγότερο ικανοποιητικές – κάτι που θυμίζει συμπτώματα κατάθλιψης. Παράλληλα, επηρεάζει τον προμετωπιαίο φλοιό, που σχετίζεται με τη λήψη αποφάσεων και τη διαχείριση του στρες. Έτσι, κάθε νέο στρεσογόνο ερέθισμα γίνεται πιο δύσκολο στη διαχείριση, ενώ το άγχος παύει να είναι αντίδραση και γίνεται προεπιλογή.

Η Χάνα κατάφερε να «ξεμάθει» την πίεση

Η Χάνα, φοιτήτρια της Δρ. Clabough, χρειάστηκε χρόνια για να απομακρυνθεί από τις συνήθειες που είχε δημιουργήσει στο λύκειο. Ξυπνούσε πολύ νωρίς, διάβαζε ασταμάτητα και κυνηγούσε κάθε στόχο με απόλυτη πειθαρχία. Η μάθηση είχε ταυτιστεί με την ακαμψία. Με ημερολόγιο, διάβασμα και ψυχοθεραπεία, άρχισε να αναγνωρίζει τα μοτίβα που είχε εσωτερικεύσει. Σταδιακά, κατάφερε να ξεχωρίσει την πραγματική μάθηση από αυτό που η ίδια αποκαλούσε «προγραμματισμό». Ακόμη κι αν το εκπαιδευτικό σύστημα δηλώνει ότι θέλει να καλλιεργήσει ανθρώπους που αγαπούν τη μάθηση, στην πράξη συχνά παράγει μαθητές αγχωμένους, εξουθενωμένους και φοβισμένους.

Περισσότερη περιέργεια, λιγότερος φόβος

Η ίδια άλλαξε τον τρόπο διδασκαλίας της όταν συνειδητοποίησε πόσοι φοιτητές αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας. Στο μάθημά της, δεν βασίζεται πια μόνο στη διάλεξη, αλλά δίνει περισσότερο χώρο στην περιέργεια, στη συνεργασία, σε παραδείγματα από την πραγματική ζωή, στην επιλογή και στον αναστοχασμό. Δεν απορρίπτει την προσπάθεια ούτε την πρόκληση. Αντίθετα, τονίζει ότι η μάθηση χρειάζεται επιμονή. Όμως άλλο η προσπάθεια και άλλο ο φόβος. Το πρώτο βήμα, είναι να αναγνωριστεί ότι το σχολείο μπορεί να λειτουργεί με καύσιμο το άγχος – όχι επειδή αυτός ήταν ο στόχος, αλλά επειδή για πολύ καιρό δεν δόθηκε αρκετή προσοχή στο αποτέλεσμα.