Όταν το scroll γίνεται παγίδα για τα παιδιά

Η σχέση των παιδιών με τα κοινωνικά δίκτυα βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας μεγάλης συζήτησης, καθώς οι ανησυχίες για την εθιστική χρήση, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την έκθεση των ανηλίκων σε κινδύνους αυξάνονται.

Όταν ο αλγόριθμος κερδίζει όσο περισσότερο μένει το παιδί στην πλατφόρμα

Στην Καλιφόρνια ξεκίνησε, αλλά τελικά δεν ολοκληρώθηκε, η δίκη της Meta ενώπιον της ομοσπονδιακής δικαιοσύνης των ΗΠΑ. Είκοσι εννέα πολιτείες κατηγορούσαν τη μητρική εταιρεία του Facebook και του Instagram ότι είχε καταστήσει τις πλατφόρμες της εθιστικές για τους ανηλίκους. Οι πολιτείες διεκδικούσαν δυνητικά τεράστιες αποζημιώσεις, όμως η υπόθεση τελικά έκλεισε με συμβιβασμό ύψους έως 16,68 δισ. δολαρίων.

Το βασικό κατηγορητήριο σε βάρος της Meta περιλάμβανε τρία σημεία:

• Οι πλατφόρμες ήταν σχεδιασμένες με τρόπο που κρατούσε την προσοχή των εφήβων.
• Η εταιρεία παραπλάνησε το κοινό σχετικά με τους κινδύνους που συνδέονται με τη χρήση τους.
• Συλλέχθηκαν δεδομένα παιδιών κάτω των 13 ετών χωρίς τη συγκατάθεση των γονέων, κατά παράβαση της ομοσπονδιακής νομοθεσίας.

Πριν από τη συγκεκριμένη δίκη είχαν προηγηθεί καταδικαστικές αποφάσεις κατά της Meta, οι οποίες επικεντρώθηκαν στην εθιστική σχεδίαση του Facebook και του Instagram και στις επιπτώσεις της στους ανηλίκους. Στο Νέο Μεξικό, η Meta καταδικάστηκε να καταβάλει 942 εκατ. δολάρια, έπειτα από δικαστική μάχη με την Πολιτεία για την έκθεση παιδιών σε κινδύνους και την ανεπαρκή προστασία τους. Στην Καλιφόρνια, η εταιρεία κρίθηκε υπεύθυνη για αμέλεια στον σχεδιασμό του Instagram και υποχρεώθηκε να καταβάλει 4,2 εκατ. δολάρια, σε υπόθεση που συνδέθηκε με εθιστική χρήση και ψυχική βλάβη νεαρής χρήστριας.

Η Πολιτεία του Νέου Μεξικού έχει ακόμη μία, ξεχωριστή υπόθεση κατά της Meta, πέρα από τη δίκη για την ασφάλεια και την ψυχική υγεία των παιδιών που οδήγησε στην απόφαση των 942 εκατ. δολαρίων. Η δεύτερη υπόθεση αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων και άλλες βλάβες των καταναλωτών. Ξεχωριστή υπόθεση κατά της Meta για τις επιπτώσεις του Facebook και του Instagram στους ανηλίκους έχει και η Πολιτεία της Φλόριντα. Επομένως, το Νέο Μεξικό και η Φλόριντα δεν συμμετέχουν στον συμβιβασμό με τη Meta και συνεχίζουν τις δικαστικές τους μάχες. Το Τέξας, από την πλευρά του, έχει προχωρήσει στον δικό του συμβιβασμό με τη Meta, ύψους 1 δισ. δολαρίων.

Ο εξωδικαστικός συμβιβασμός

Η δίκη που θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα ακόμη σημαντικό δικαστικό προηγούμενο σχετικά με την εθιστική συμπεριφορά των αλγορίθμων των κοινωνικών δικτύων και τους κινδύνους που αυτή συνεπάγεται για τα παιδιά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Η Meta και οι πολιτείες κατέληξαν σε συμβιβασμό. Το κατά πόσο οι πολιτείες, που εκπροσωπούν τους πολίτες, μπορούν να συμβιβάζονται έναντι ενός οικονομικού ανταλλάγματος και να αφήνουν στην άκρη ένα τόσο σημαντικό ζήτημα που αφορά τις οικογένειες, είναι ένα θέμα που κρίνεται από τον καθένα. Ο συμβιβασμός μοιάζει, σε κάποιον βαθμό, με ένα είδος αντισταθμιστικών μέτρων. Στον εξωδικαστικό συμβιβασμό, πάντως, η Meta δεν παραδέχθηκε ούτε ευθύνη ούτε παραβίαση νόμου.

Σε ό,τι αφορά τους ανηλίκους, ο συμβιβασμός της Meta στην ομοσπονδιακή δίκη της Καλιφόρνιας προβλέπει:

1. Όριο χρήσης δύο ωρών την ημέρα για Facebook και Instagram.
2. Απαγόρευση χρήσης από τις 00:00 έως τις 06:00, εκτός εάν υπάρχει γονική συναίνεση.
3. Απενεργοποίηση των ειδοποιήσεων κατά τις σχολικές ώρες.
4. Ενισχυμένη επαλήθευση ηλικίας και απομάκρυνση χρηστών κάτω των 13 ετών.
5. Ισχυρότερους γονικούς ελέγχους και προεπιλεγμένες ρυθμίσεις ασφαλείας.
6. Κρυφή εμφάνιση των likes και περιορισμούς σε ορισμένα φίλτρα και χαρακτηριστικά για ανηλίκους.
7. Ανεξάρτητο έλεγχο συμμόρφωσης της Meta.

Τα συγκεκριμένα μέτρα αφορούν αποκλειστικά τη Meta, δηλαδή το Facebook και το Instagram, και όχι τα υπόλοιπα κοινωνικά δίκτυα. Η εφαρμογή τους προβλέπεται σε ολόκληρη την Αμερική.

Η Ευρώπη έχει ήδη βάλει στο στόχαστρο τον αλγόριθμο

Η συγκεκριμένη υπόθεση δεν αφορά μόνο τις ΗΠΑ. Λίγες εβδομάδες πριν από τον συμβιβασμό στην Αμερική, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκανε ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον βήμα, βάζοντας στο μικροσκόπιο όχι μόνο το περιεχόμενο των πλατφορμών, αλλά τον ίδιο τον σχεδιασμό τους. Παράλληλα, η Ελλάδα έχει πλέον ανακοινώσει ηλικιακό όριο τα 15 έτη, με εφαρμογή από την 1η Ιανουαρίου 2027, ενώ η ευθύνη για την επαλήθευση της ηλικίας μεταφέρεται στις ίδιες τις πλατφόρμες.

Πέρα από τις δικαστικές αποφάσεις και τους συμβιβασμούς στις ΗΠΑ, υπάρχουν πλέον τα ρυθμιστικά πλαίσια στην Ευρώπη, τόσο μέσω του GDPR όσο και μέσω του DSA, καθώς και οι επικείμενες απαγορεύσεις σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. Παρά όλα αυτά, ένα είναι βέβαιο: οι εταιρείες των πλατφορμών αυτών δεν έχουν λάβει, σύμφωνα με την άποψη που εκφράζεται εδώ, ουσιαστικά μέτρα για την προστασία των παιδιών και δεν έχουν διάθεση να εφαρμόσουν τους νόμους ή να επιτρέψουν ορατότητα στους αλγορίθμους τους. Ιδιαίτερα σήμερα, μάλιστα, που η ΤΝ έχει ενταχθεί στη λειτουργία τους, οι αλγόριθμοι μπορούν να γίνουν ακόμη πιο εθιστικοί και ακόμη πιο στοχευμένοι.

Η εφαρμογή του COPPA

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των προθέσεων των εταιρειών διαχρονικά είναι ο νόμος COPPA, ο οποίος ψηφίστηκε από το Κογκρέσο το 1998 και απαγόρευσε τη συλλογή και επεξεργασία δεδομένων παιδιών κάτω των 13 ετών χωρίς γονική συγκατάθεση. Η εφαρμογή του ξεκίνησε το 2000. Είκοσι έξι χρόνια μετά τον COPPA, τίθεται το ερώτημα πώς είναι δυνατόν να εξακολουθούν να υπάρχουν παιδιά κάτω των 13 ετών στις πλατφόρμες.

Πρόσφατη έρευνα του EU Kids Online σε 19 ευρωπαϊκές χώρες διαπίστωσε ότι το 34% των παιδιών ηλικίας 9–11 ετών δηλώνουν πως διαθέτουν κάποιο προφίλ σε κοινωνικό δίκτυο. Στην Ελλάδα, έρευνα του κέντρου μας έδειξε ότι το 70% των παιδιών έχει ανοίξει προφίλ σε κοινωνικά δίκτυα σε ηλικία κάτω των 13 ετών. Με βάση αυτά τα στοιχεία, γίνεται αντιληπτό ότι, σύμφωνα με την άποψη που εκφράζεται, οι εταιρείες παρανομούν συνειδητά, διαχρονικά και χωρίς ουσιαστικό έλεγχο, αποφεύγοντας να εφαρμόσουν τον νόμο.

Όλος ο κόσμος γνωρίζει ότι παιδιά κάτω των 13 ετών μπαίνουν στα κοινωνικά δίκτυα δηλώνοντας ψεύτικη ηλικία, εκτός από τις εταιρείες. Προτιμούν να αντιμετωπίζουν δικαστικές διαμάχες, να πληρώνουν μεγάλα πρόστιμα και να υφίστανται την κριτική της κοινής γνώμης, αντί να εφαρμόσουν τον νόμο.

Οι κίνδυνοι για τα παιδιά

Πλέον, οι πολίτες δεν ανησυχούν μόνο για τις εθιστικές συμπεριφορές που προκαλούνται από τους αλγορίθμους στους χρήστες και ιδιαίτερα στα παιδιά. Υπάρχουν επίσης οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι από περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης, διαδικτυακού εκφοβισμού, προτροπής σε αυτοκτονία, αλλά και από λανθασμένα πρότυπα και συμπεριφορές. Το ερώτημα είναι ποιο είναι το διακύβευμα που κάνει τις εταιρείες να συνεχίζουν, παρά την κατακραυγή, να μην εφαρμόζουν ακόμη και τα πιο βασικά μέτρα προστασίας.

Για τις εταιρείες, οι ανήλικοι δεν αποτελούν μόνο καταναλωτές. Είναι ταυτόχρονα και ακούραστοι παραγωγοί δεδομένων. Και για τις συγκεκριμένες εταιρείες, τα δεδομένα μεταφράζονται σε χρήματα.

Τα δεδομένα και η οικονομική τους αξία

Έρευνα του Children’s Commissioner for England εκτίμησε ότι οι έφηβοι ηλικίας 11–16 ετών πραγματοποιούν κατά μέσο όρο 26 αναρτήσεις την ημέρα. Αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 9.500 αναρτήσεις τον χρόνο για κάθε έφηβο, χωρίς να υπολογίζονται τα σχόλια και οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα. Περισσότερα δεδομένα σημαίνουν περισσότερα κέρδη. Και σε επίπεδο κατανάλωσης, τα οικονομικά οφέλη για τις εταιρείες αυξάνονται σημαντικά.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2025, το 84% των ατόμων ηλικίας 16–24 ετών πραγματοποίησε online αγορές. Σε διεθνή έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Κίνα και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα εκτιμήθηκε ότι τα παιδιά ηλικίας 8–15 ετών επηρεάζουν περίπου το 27% των μη απαραίτητων οικογενειακών δαπανών και το 29% των ψηφιακών αγορών. Παράλληλα, σε μελέτη στις ΗΠΑ για το 2022 εκτιμήθηκε ότι τα διαφημιστικά έσοδα από τους ανήλικους αντιστοιχούσαν περίπου στο 41,4% των εσόδων του Snapchat, στο 35,0% του TikTok, στο 27,3% του YouTube και στο 15,9% του Instagram.

Τέλος, σύμφωνα με εκτίμηση που επικαλείται η FTC, δηλαδή η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου των Ηνωμένων Πολιτειών, ορισμένοι έφηβοι μπορεί να εκτίθενται σε έως και 1.260 διαφημίσεις την ημέρα στο ψηφιακό περιβάλλον.

Ο κύκλος της κατανάλωσης

Συνολικά, όσο περισσότερο χρόνο περνά ένα παιδί ή ένας έφηβος στα κοινωνικά δίκτυα, τόσο περισσότερα δεδομένα παράγει, ενώ παράλληλα δέχεται περισσότερες διαφημίσεις και πραγματοποιεί αγορές. Ταυτόχρονα, επηρεάζει και την οικογένειά του στις καταναλωτικές επιλογές. Ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται μέσα από τη δημιουργία εθιστικών συμπεριφορών, την πλήρη συλλογή δεδομένων και, πλέον, με τη βοήθεια της ΤΝ. Παράλληλα, δημιουργούνται ισχυρά καταναλωτικά πρότυπα, τα οποία ενισχύουν τον καταναλωτικό μιμητισμό. Με αυτόν τον τρόπο, οι κίνδυνοι που προκύπτουν από τη χρήση των κοινωνικών δικτύων από τα παιδιά αντιμετωπίζονται ως παράπλευρη απώλεια, ενώ τα πρόστιμα και το ισχυρό lobbying αντιμετωπίζονται ως κόστος.

Η προστασία των παιδιών κοστίζει πολλά δισεκατομμύρια, όχι μόνο στις εταιρείες των κοινωνικών δικτύων αλλά και σε ολόκληρο το διαδικτυακό εμπόριο. Και αυτό γιατί τα κοινωνικά δίκτυα, πέρα από όλα τα υπόλοιπα, διαμορφώνουν τον άνθρωπο με στόχο να καταναλώνει και να αισθάνεται όμορφα μέσα από την κατανάλωση, ανεξάρτητα από το κόστος.

Η αλλαγή στάσης κυβερνήσεων και κοινωνιών

Υπάρχει, ωστόσο, και μια θετική πλευρά στην υπόθεση. Πλέον, οι κυβερνήσεις και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν αλλάξει στάση και θεωρούν τις ίδιες τις πλατφόρμες ως κύριους υπεύθυνους για την τήρηση των κανόνων προστασίας των ανηλίκων. Την ίδια στιγμή, οι κοινωνίες στο σύνολό τους αντιλαμβάνονται πλέον τους κινδύνους και ζητούν βοήθεια προκειμένου να προστατεύσουν τα παιδιά τους. Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουν τα παιδιά σε έναν κόσμο χωρίς διαδίκτυο. Τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν επικοινωνία, ενημέρωση, δημιουργικότητα και πρόσβαση σε κοινότητες. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν αυτή η πρόσβαση πρέπει να οργανώνεται γύρω από έναν αλγόριθμο του οποίου η οικονομική επιτυχία συνδέεται άμεσα με τον χρόνο που παραμένει ο χρήστης στην πλατφόρμα.

Η στιγμή, επομένως, φαίνεται να έχει φτάσει ώστε οι εταιρείες αυτές να αισθανθούν τέτοια πίεση, ώστε η μη συμμόρφωσή τους με το δημόσιο συμφέρον να τις κλονίσει ανεπανόρθωτα. Γιατί δεν μπορείς να αναθέτεις την προστασία του παιδιού στον ίδιο αλγόριθμο που κερδίζει όσο περισσότερο χρόνο περνά το παιδί μέσα σε αυτόν. Η απαγόρευση της πρόσβασης των παιδιών κάτω από συγκεκριμένη ηλικία στα κοινωνικά δίκτυα υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και, πλέον, αποτελεί μονόδρομο.