Όταν η «ευεξία» γίνεται ιατρική χωρίς κανόνες

Η τραγική κατάληξη της υπόθεσης του Γιώργου Μαζωνάκη έφερε στην επιφάνεια μια αγορά που αναπτύσσεται πολύ ταχύτερα από το θεσμικό πλαίσιο που καλείται να την εποπτεύσει. Χωρίς να προεξοφλείται οποιαδήποτε ιατροδικαστική ή ποινική κρίση για τη συγκεκριμένη υπόθεση, η δημόσια συζήτηση που ακολούθησε ανέδειξε ένα ευρύτερο ερώτημα. Ποιος ακριβώς ελέγχει τα κέντρα που διαφημίζουν υπηρεσίες αντιγήρανσης, μακροβιότητας και αναγεννητικής ιατρικής, ποιες πράξεις επιτρέπεται να πραγματοποιούν και με ποια επιστημονική τεκμηρίωση μπορούν να υπόσχονται «αποτοξίνωση», αναζωογόνηση ή παράταση της ζωής;

Μια αγορά που έτρεξε γρηγορότερα από τους κανόνες

Η απάντηση που έδωσε ήδη το υπουργείο Υγείας δείχνει ότι το πρόβλημα έχει αναγνωριστεί. Ο Άδωνις Γεωργιάδης προανήγγειλε τη συγκρότηση νομοπαρασκευαστικής επιτροπής από γιατρούς και νομικούς, η οποία θα επεξεργαστεί συγκεκριμένο πλαίσιο λειτουργίας για κέντρα μακροζωίας, αντιγήρανσης και συναφών υπηρεσιών. Παράλληλα εξετάζεται η ενίσχυση του ελεγκτικού ρόλου των Ιατρικών Συλλόγων και ο αποτελεσματικότερος έλεγχος της διαδικτυακής προβολής τέτοιων υπηρεσιών. Μέχρι σήμερα, πάντως, υπάρχει εξαγγελία και προπαρασκευαστική εργασία, χωρίς να έχει παρουσιαστεί ολοκληρωμένο σχέδιο νόμου.

Η ουσία βρίσκεται σε μια διάκριση που συχνά χάνεται μέσα στην ευκολία με την οποία χρησιμοποιούμε τον όρο «νομοθετικό κενό». Η Ελλάδα διαθέτει κανόνες για τα ιδιωτικά ιατρεία και την παροχή υπηρεσιών υγείας. Το ΠΔ 84/2001 προβλέπει συγκεκριμένες κατηγορίες ιδιωτικών φορέων πρωτοβάθμιας φροντίδας, όπως ιατρεία, πολυϊατρεία, διαγνωστικά εργαστήρια και εργαστήρια φυσικής ιατρικής και αποκατάστασης. Αυτοτελής υγειονομική κατηγορία «κέντρο μακροζωίας» ή «longevity clinic» όμως, δεν προβλέπεται.

Αυτό δημιουργεί μια γκρίζα περιοχή που δεν αφορά απαραίτητα τη νομιμότητα της ύπαρξης ενός ιατρείου. Αφορά τη σχέση ανάμεσα στη βεβαίωση λειτουργίας του χώρου και στις πράξεις που πραγματοποιούνται μέσα σε αυτόν. Στην περίπτωση που βρέθηκε στο επίκεντρο της επικαιρότητας, ο υπουργός Υγείας ανέφερε ότι επρόκειτο για δηλωμένο παθολογικό ιατρείο, ενώ χαρακτήρισε την πλασμαφαίρεση βαριά διαδικασία που πρέπει να πραγματοποιείται σε νοσοκομειακό περιβάλλον. Το κρίσιμο ερώτημα επομένως γίνεται πολύ πιο συγκεκριμένο: αρκεί να γνωρίζουμε ότι ένας χώρος λειτουργεί νόμιμα ή χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιες ακριβώς πράξεις επιτρέπεται να εκτελεί;

Όταν το «wellness» συναντά την ιατρική πράξη

Η αγορά του longevity δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη ρύθμιση επειδή κινείται στα όρια διαφορετικών πεδίων. Στο ίδιο εμπορικό περιβάλλον μπορεί να συνυπάρχουν συμβουλές διατροφής και άσκησης με ενδοφλέβιες εγχύσεις, ορμονικές παρεμβάσεις, εφαρμογές πλάσματος, κυτταρικές θεραπείες ή τεχνολογίες των οποίων η επιστημονική τεκμηρίωση διαφέρει ριζικά. Η ονομασία ενός κέντρου ως «ευεξίας» δεν αρκεί προφανώς για να μετατρέψει μια επεμβατική ιατρική πράξη σε απλή υπηρεσία wellness.

Η παρέμβαση της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας μετά την υπόθεση Μαζωνάκη αποτυπώνει ακριβώς αυτόν τον κίνδυνο. Η Εταιρεία επισήμανε ότι η θεραπευτική πλασμαφαίρεση εφαρμόζεται από εξειδικευμένο προσωπικό, σε νοσοκομειακές συνθήκες και για συγκεκριμένες ιατρικές ενδείξεις, ενώ οι ισχυρισμοί ότι λειτουργεί γενικά ως μέθοδος «αποτοξίνωσης», ευεξίας ή μακροζωίας δεν στηρίζονται σε κλινικές μελέτες. Υπενθύμισε μάλιστα ότι ήδη από το 2019 είχε απευθυνθεί στις αρμόδιες αρχές ζητώντας έλεγχο μη εγκεκριμένων ή ανεπαρκώς τεκμηριωμένων κυτταρικών θεραπειών.

Εδώ βρίσκεται ίσως η βασικότερη αδυναμία του σημερινού συστήματος. Η εποπτεία εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να ακολουθεί τον φορέα και τον επαγγελματικό τίτλο, ενώ η σύγχρονη αγορά απαιτεί να ακολουθεί πρωτίστως την ίδια την πράξη και το επίπεδο κινδύνου της. Ένας γιατρός διαθέτει την άδεια άσκησης του επαγγέλματός του, αυτό όμως δεν μπορεί να σημαίνει ότι κάθε νέα τεχνική, κάθε επεμβατική μέθοδος ή κάθε χειρισμός ανθρώπινου βιολογικού υλικού καλύπτεται αυτομάτως από μια γενική άδεια λειτουργίας.

Το βρετανικό μοντέλο της διαβάθμισης κινδύνου

Χρήσιμο παράδειγμα για την Ελλάδα προσφέρει η Αγγλία, η οποία αντιμετώπισε ένα αντίστοιχο πρόβλημα στην ταχέως αναπτυσσόμενη αγορά των μη χειρουργικών αισθητικών πράξεων. Η βρετανική κυβέρνηση έχει υιοθετήσει ως κατεύθυνση ένα σύστημα κατηγοριοποίησης ανάλογα με την επεμβατικότητα και τον κίνδυνο της κάθε διαδικασίας. Οι χαμηλότερου και μεσαίου κινδύνου πράξεις μπορούν να εντάσσονται σε καθεστώς αδειοδότησης, ενώ οι υψηλότερου κινδύνου προορίζονται για κατάλληλα καταρτισμένους και ρυθμιζόμενους επαγγελματίες υγείας σε δομές που υπάγονται στην Care Quality Commission.

Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη συζήτηση που ανοίγει στην Ελλάδα βρίσκεται στην κατηγορία υψηλού κινδύνου. Στη βρετανική διαβούλευση περιλαμβάνονταν ακόμη και όλες οι ενδοφλέβιες ενέσεις και εγχύσεις. Η λογική είναι σαφής. Η εποπτεία προσδιορίζεται από το τι συμβαίνει στο σώμα του ανθρώπου, από τις πιθανές επιπλοκές και από το επίπεδο υποστήριξης που μπορεί να απαιτηθεί εάν κάτι πάει στραβά. Η εμπορική περιγραφή της υπηρεσίας έχει δευτερεύουσα σημασία.

Ένα αντίστοιχο ελληνικό μοντέλο θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα διαρκώς επικαιροποιούμενο μητρώο πράξεων. Σε χαμηλότερες κατηγορίες θα εντάσσονταν υπηρεσίες χωρίς ουσιαστική επεμβατικότητα, ενώ όσο αυξάνεται ο κίνδυνος θα αυξάνονται αντιστοίχως οι απαιτήσεις για ειδικότητα, πιστοποιημένη εκπαίδευση, εξοπλισμό, δυνατότητα αντιμετώπισης επειγόντων περιστατικών και νοσοκομειακό περιβάλλον. Έτσι η νομοθεσία θα μπορεί να ακολουθεί την επιστημονική εξέλιξη χωρίς κάθε καινούργια τεχνική να απαιτεί έναν καινούργιο νόμο.

Από τη Γαλλία και την Αυστραλία στην ελληνική εφαρμογή

Η γαλλική εμπειρία προσφέρει ένα δεύτερο χρήσιμο εργαλείο, καθώς το θεσμικό πλαίσιο επιτρέπει στην Πολιτεία να επιβάλλει ειδικές προϋποθέσεις προσόντων και τεχνικής ασφάλειας για αισθητικές πράξεις που παρουσιάζουν σοβαρό κίνδυνο, φτάνοντας μέχρι την απαγόρευση διαδικασιών όταν ο κίνδυνος κρίνεται ιδιαίτερα σοβαρός. Μια τέτοια δυνατότητα είναι πολύτιμη σε ένα πεδίο όπου νέες μέθοδοι μπορούν να αποκτήσουν τεράστια εμπορική διάδοση μέσω κοινωνικών δικτύων πολύ πριν υπάρξει επαρκής κλινική τεκμηρίωση.

Η Αυστραλία συμπληρώνει την εικόνα από την πλευρά της επαγγελματικής επάρκειας. Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές που εφαρμόζονται από το 2025 για τις μη χειρουργικές αισθητικές πράξεις απαιτούν από τους επαγγελματίες υγείας να εργάζονται μέσα στα πραγματικά όρια της εκπαίδευσης και της επάρκειάς τους. Οι κατευθυντήριες γραμμές από μόνες τους δεν επεκτείνουν το πεδίο άσκησης ενός επαγγέλματος ούτε μετατρέπουν την κατοχή ενός γενικού τίτλου υγείας σε εξουσιοδότηση για οποιαδήποτε πράξη.

Αυτή η αρχή μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη και στην Ελλάδα. Για τις πράξεις αυξημένου κινδύνου η άδεια θα πρέπει να συνδέεται με συγκεκριμένο επαγγελματία, αποδεδειγμένη εκπαίδευση στη συγκεκριμένη τεχνική και δυνατότητα διαχείρισης των πιθανών επιπλοκών της. Η πιστοποίηση ενός χώρου χωρίς πιστοποίηση της δραστηριότητας που πραγματοποιείται μέσα σε αυτόν αφήνει ένα μεγάλο κομμάτι της ασφάλειας στην τύχη.

Παράλληλα χρειάζεται δημόσιο ηλεκτρονικό μητρώο, προσβάσιμο στον πολίτη. Όποιος σκέφτεται να υποβληθεί σε μια θεραπεία θα πρέπει να μπορεί να διαπιστώνει εάν το κέντρο έχει δικαίωμα να την πραγματοποιήσει, ποιος γιατρός είναι επιστημονικά υπεύθυνος και ποιο είναι το επίπεδο αδειοδότησης της συγκεκριμένης διαδικασίας. Η διαφάνεια εδώ λειτουργεί ως μηχανισμός πρόληψης και αφαιρεί από την αγορά τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί μια γενική νόμιμη άδεια ως σιωπηρό πιστοποιητικό για κάθε υπηρεσία που διαφημίζει.

Το δεύτερο μέτωπο είναι όσα υπόσχεται η διαφήμιση

Ακόμη και το αυστηρότερο σύστημα αδειοδότησης θα παραμείνει ελλιπές εάν δεν αντιμετωπιστεί η εμπορική γλώσσα που έχει αναπτυχθεί γύρω από τη μακροζωία. Ο ισχύων Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας ήδη θέτει σημαντικούς περιορισμούς στην ιατρική διαφήμιση και απαγορεύει την εκμετάλλευση της έλλειψης εξειδικευμένων γνώσεων από την πλευρά του κοινού. Το πρόβλημα της εφαρμογής γίνεται μεγαλύτερο όταν η υπηρεσία προβάλλεται μέσα από εταιρικά σχήματα, ιστοσελίδες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης και όχι αποκλειστικά από έναν μεμονωμένο γιατρό. Ο ίδιος ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών είχε επισημάνει εδώ και χρόνια την ανάγκη ενιαίου πλαισίου για φυσικά και νομικά πρόσωπα.

Οι όροι «αντιγήρανση», «αποτοξίνωση», «κυτταρική αναζωογόνηση» και «παράταση ζωής» έχουν τεράστια εμπορική δύναμη επειδή αγγίζουν τον φόβο της ασθένειας και της φθοράς. Όταν όμως συνοδεύουν ιατρική πράξη, πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ισχυρισμοί υγείας που απαιτούν αποδείξεις. Η αμερικανική FDA έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει για μη εγκεκριμένες αναγεννητικές θεραπείες και για εγχύσεις πλάσματος που προωθήθηκαν εμπορικά με αντιγηραντικούς ισχυρισμούς χωρίς αποδεδειγμένο κλινικό όφελος. Στην Ευρώπη, αντίστοιχα, η EMA έχει προειδοποιήσει για τους σοβαρούς κινδύνους μη ρυθμιζόμενων προηγμένων κυτταρικών και γονιδιακών θεραπειών.

Η Ελλάδα έχει επομένως την ευκαιρία να δημιουργήσει ένα πλαίσιο που δεν θα στραγγαλίσει έναν αναπτυσσόμενο και επιστημονικά ενδιαφέροντα κλάδο, θα ξεχωρίζει όμως με σαφήνεια την τεκμηριωμένη καινοτομία από την εμπορική υπερβολή. Το longevity θα συνεχίσει να αναπτύσσεται, μαζί με τη ζήτηση για μεγαλύτερη και υγιέστερη ζωή. Ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται κανόνες που να ακολουθούν την πραγματικότητα της σύγχρονης ιατρικής.

Η υπόθεση Μαζωνάκη λειτουργεί ως βίαιη υπενθύμιση ότι η νομιμότητα μιας πινακίδας δεν αρκεί ως εγγύηση ασφάλειας. Το νέο πλαίσιο πρέπει να απαντά πολύ πιο συγκεκριμένα στο ποια πράξη επιτρέπεται, ποιος έχει δικαίωμα να την κάνει, με ποια επιστημονική ένδειξη και σε ποιες συνθήκες μπορεί να αντιμετωπιστεί μια σοβαρή επιπλοκή. Αν η νομοπαρασκευαστική διαδικασία κινηθεί σε αυτή την κατεύθυνση, η Ελλάδα μπορεί να κλείσει μια επικίνδυνη γκρίζα ζώνη χωρίς να κλείσει την πόρτα στην ιατρική καινοτομία. Και αυτό θα είναι το ουσιαστικότερο μάθημα μιας υπόθεσης που έφερε με τον πιο τραγικό τρόπο τη συζήτηση στο προσκήνιο.

Γιώργος Μαζωνάκης: Μια διαρκώς κινούμενη κοινωνιολογία επί της σκηνής