Η πλασμαφαίρεση, η ψευδοϊατρική και ο ανορθολογισμός

Ο Γιώργος Μαζωνάκης απεβίωσε από καρδιακή ανακοπή, ενώ βρισκόταν σε ιδιωτικό ιατρείο για να υποβληθεί σε πλασμαφαίρεση. Ένα τυπικό ιατρείο σε ακριβή περιοχή, προφανώς χωρίς την επάρκεια να διαχειριστεί ένα σοβαρό επείγον περιστατικό· θρησκευτικές εικόνες αντί για διπλώματα στους τοίχους, ίσως δηλωτικές μιας επαγγελματικής προσέγγισης που στηρίζεται περισσότερο στην υποκειμενική πίστη παρά στην αντικειμενική γνώση.

Δίχως να γνωρίζουμε τις ακριβείς συνθήκες του περιστατικού, αξίζει να θυμηθούμε τι είναι η πλασμαφαίρεση: μια ιατρική πράξη σχεδιασμένη για βαριές δηλητηριάσεις και γενικά επικίνδυνες παθήσεις. Δεν πρόκειται για προληπτική θεραπεία ή για μέθοδο γενικής αποτοξίνωσης, αλλά για στοχευμένη επεμβατική διαδικασία που εφαρμόζεται με στόχο την αφαίρεση παθολογικών στοιχείων από το πλάσμα του αίματος. Είναι μάλιστα ασφαλής μόνο όταν εκτελείται από εξειδικευμένο προσωπικό σε οργανωμένες μονάδες.

Τα τελευταία χρόνια, μια αυξανόμενη τάση οδηγεί άτομα με μεγάλη οικονομική επιφάνεια στην πλασμαφαίρεση ή σε παραλλαγές της, ως ιδιαίτερη μέθοδο αντιγήρανσης. Η εν λόγω τάση ξεκίνησε μετά από εργαστηριακές μελέτες σε τρωκτικά, όπου η αντικατάσταση του πλάσματος ηλικιωμένων ποντικών με εκείνο νεότερων έδειξε σημάδια κυτταρικής αναζωογόνησης. Στις ΗΠΑ, σε ακραίες περιπτώσεις προσφέρθηκαν εγχύσεις πλάσματος από νεαρούς δότες, πρακτική που ο FDA καταδίκασε αυστηρά το 2019· συνεπώς, η διαδικασία παραμένει σε στάδιο πειραματικών δοκιμών. Επειδή όμως είναι εξαιρετικά κερδοφόρα και εμπιστευτική, συχνά εκτελείται σε πολυτελή spa ή σε ιδιωτικά ιατρεία, χωρίς υποδομές εντατικής. Είναι σχεδόν βέβαιο πως ο Μαζωνάκης δεν ήταν ο μόνος διάσημος πελάτης.

Η αδιάκοπη αναζήτηση της λεγόμενης «ολιστικής υγείας» διασταυρώνεται συχνά με ψευδοϊατρικές πρακτικές, παρουσιαζόμενες ως φυσικές ή αρχαίες: πνευματικά retreat γιόγκα, κρύσταλλοι και «ενεργειακά» ορυκτά, τελετουργικά βότανα, χυμοί και ελιξίρια αποτοξίνωσης, ρέικι και ομοιοπαθητική χωρίς οποιαδήποτε τεκμηρίωση (πέραν του φαινομένου placebo), «κβαντική» βιοσυντονιστική θεραπεία που απλώς μετρά δερματική αγωγιμότητα, αντιεμβολιασμός παρά την εγνωσμένη επιτυχία των εμβολίων στη μείωση της παιδικής θνησιμότητας, ιριδολογία και ρεφλεξολογία άνευ νευροανατομικής βάσης, κλύσματα και ποδόλουτρα εναντίον τοξινών (συκώτι και νεφρά αρκούν), και -στην πιο επικίνδυνη εκδοχή- εναλλακτικές θεραπείες καρκίνου που καθυστερούν την εφαρμογή αγωγών συμβατικών πρωτοκόλλων, ανεβάζοντας έτσι τη θνησιμότητα των ασθενών. Ψευδοϊατρικές πρακτικές με όλο και ευρύτερη διάδοση σε όλα ανεξαιρέτως τα κοινωνικά στρώματα.

Δυστυχώς η δεισιδαιμονία εξακολουθεί να βρίσκει γόνιμο έδαφος: ακόμη και οι σαμάνοι, το φλιτζάνι, και οι χαρτορίχτρες έχουν επανακάμψει. Το καινούργιο στοιχείο είναι ο τρόπος προώθησής τους: επιστημονικοφανής ορολογία επιστρατεύεται για να πουλά ό,τι ανέκαθεν πουλούσαν η άγνοια και ο φόβος. Οι ευκατάστατοι φοβούνται μην στερέψει η καλή τους τύχη, οι άνθρωποι του μεροκάματου φοβούνται μη χειροτερέψει η ζωή τους.

Στην εποχή της σχετικοποίησης, όλα πια καθίστανται συζητήσιμα. Η επιβολή της άποψης ότι η κλιματική αλλαγή είναι αμιγώς ανθρωπογενής απαξίωσε -δικαίως ή αδίκως- την επιστημονική έρευνα στα μάτια πολλών, καθώς ταυτίστηκε με πανίσχυρα οικονομικά συμφέροντα· αδιάφορο το ότι σήμερα ζούμε καλύτερα για περισσότερο χρόνο κυρίως χάρη σ’ αυτήν· αδιάφορο επίσης το ότι τεχνολογικά επιτεύγματα όπως το ίντερνετ και τα κινητά διευκολύνουν τη διασπορά των πιο εξωφρενικών θεωριών.

Η υποβάθμιση της εκπαίδευσης στα ανεπτυγμένα κράτη απλώς εντείνει το φαινόμενο, δεδομένου ότι πολλοί πλέον αδυνατούν να συλλογιστούν βάσει αιτιώδους συνάφειας. Στη Δύση, αναβιωμένες παγανιστικές αντιλήψεις αντιστρατεύονται τον ορθολογισμό, ενώ στην ανερχόμενη Ασία συνυπάρχουν άνετα μαζί του. Έτσι όπως εξελίσσεται η επέλαση του ανορθολογισμού, οι σήμερα φτωχοί λαοί του παγκόσμιου Νότου θα καταλήξουν να σκέφτονται πολύ πιο σωστά από τους πλούσιους του Βορρά.