Να πώς θα γίνει η νέα Αριστοτέλους – «Ξενάγηση» με φωτορεαλιστικά από τις δύο αρχιτέκτονες του έργου, Αρ. Βοζάνη και Εβ. Φανού

Τη νέα Αριστοτέλους, την Αριστοτέλους του «αύριο», παρουσιάζει σήμερα το TheOpinion μέσα από φωτορεαλιστικά σχέδια που  απεικονίζουν όψεις της τελικής μελέτης του έργου, το οποίο θα αλλάξει – μετά από δεκαετίες – την «καρδιά» του ιστορικού κέντρου της Θεσσαλονίκης.

Η Αριάδνη Βοζάνη, Καθηγήτρια Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ και η Εβίτα Φανού, Αρχιτέκτων Μηχανικός, δηλαδή οι δύο αρχιτέκτονες που κέρδισαν το πρώτο βραβείο στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που ολοκληρώθηκε το 2021, μάς ξεναγούν «βήμα – βήμα» κατά μήκος της πλατείας και του άξονα της Αριστοτέλους, την ώρα μάλιστα που από μέρα σε μέρα αναμένεται να μάθουμε τον προσωρινό ανάδοχο του έργου.

Παράλληλα, όμως, στη συνέντευξή τους στο TheOpinion, η Αριάδνη Βοζάνη και η Εβίτα Φανού, εξηγούν ποια δύο στοιχεία από την αρχική τους μελέτη τροποποιήθηκαν κατόπιν ενστάσεων της διοίκησης Αγγελούδη προς το Κεντρικό Συμβούλιο Νεοτέρων Μνημείων. Αναφερόμενες μάλιστα στο ένα από αυτά, επισημαίνουν ότι η ακύρωσή του είναι κατά τη γνώμη τους «μια χαμένη ευκαιρία για την πόλη της Θεσσαλονίκης και τον κεντρικό δημόσιο χώρο της».

1. Ο άξονας της Αριστοτέλους στην «καρδιά» της Θεσσαλονίκης είναι εμβληματικός για την πόλη, για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της. Ως εκ τούτου, η ανάπλασή του είναι ιδιαίτερα σημαντική. Είστε οι δύο αρχιτέκτονες που έχετε αναλάβει την ανάπλαση αυτή, αφού κερδίσατε στον αντίστοιχο διαγωνισμό που προκήρυξε ο δήμος Θεσσαλονίκης. Θα θέλατε να μας «ξεναγήσετε» στην νέα Αριστοτέλους βήμα προς βήμα, κομμάτι – κομμάτι;

Η περιοχή ανάπλασης εκτείνεται από την Λεωφόρο Νίκης μέχρι την Εγνατία, περιλαμβάνοντας την πλατεία Αριστοτέλους, την πλατεία νότια της Εγνατίας και το τμήμα του άξονα της οδού Αριστοτέλους που τις συνδέει.

Πρόκειται για μια ήπια, στο σύνολό της, επέμβαση με βασικό υπόβαθρο σχεδιασμού και οργάνωσης του χώρου τον ορθοκανονικό κάναβο της πόλης που ενσωματώνει στην δαπεδόστρωση πρότερες της πυρκαγιάς του 1917 χαράξεις του χαμένου αστικού ιστού. Βασική αρχή της μελέτης από το στάδιο του διαγωνισμού μέχρι και την ολοκλήρωσή της αποτέλεσε η απόδοση μιας κεντρικής ζώνης περιπάτου στους πολίτες και η διασφάλιση απρόσκοπτης, από κατασκευές και εμπόδια, θέασης της θάλασσας και της Άνω Πόλης.

Στην Πλατεία Αριστοτέλους η μεγάλη κεντρική επιφάνεια ορίζεται από τον νέο σχεδιασμό παρτεριών με χαμηλή φύτευση και δεντροστοιχία εκατέρωθεν, ενώ προτείνεται νέος τύπος στεγάστρων για τα τραπεζοκαθίσματα (τύπου μεγάλης κλίμακας ομπρέλα).

Στο τμήμα Μητροπόλεως – Τσιμισκή που ονομάζουμε ‘Κατώφλι της Αριστοτέλους’, στοιχεία αστικού εξοπλισμού οδηγούν τον περιπατητή από τον περίπατο του άξονα προς την κεντρική πλατεία της πόλης, ενώ δύο ημικυκλικά στέγαστρα, ανάλογου τύπου με της πλατείας, ορίζουν τον χώρο των τραπεζοκαθισμάτων των ισογείων χώρων των κτηρίων Ηλέκτρα και Ολύμπιον.

Σε όλο το μήκος του άξονα καταργείται το κεντρικό φυτεμένο τμήμα προκειμένου να διαμορφωθεί ένας χώρος περίπατου που ορίζεται εκατέρωθεν από γραμμικά παρτέρια με δεντροφύτευση, περιλαμβάνοντας καθιστικά για στάση και ξεκούραση, και υδάτινα στοιχεία που συμβάλλουν στον δροσισμό της περιοχής. Σε επαφή με τις στοές μια ζώνη πλάτους 3,5μ, με κατάλληλη δαπεδόστρωση, επιτρέπει την κίνηση οχημάτων έκτακτης ανάγκης και ανεφοδιασμού των καταστημάτων. Μεταξύ αυτής της ζώνης και των γραμμικών παρτεριών προβλέπεται χώρος ανάπτυξης υπαίθριων τραπεζοκαθισμάτων με υποδομή για εφήμερη τοποθέτηση ελαφρών στεγάστρων σκίασης. Το γνωστό ρολόι βόρεια της οδού Τσιμισκή παραμένει ως λειτουργία, αλλά επανασχεδιάζεται ως κυκλικό στοιχείο που περιλαμβάνει υδάτινη επιφάνεια και καθιστικό δακτύλιο περιμετρικά.

Στην πλατεία επί της Εγνατίας προτείνεται ένας αστικός κήπος, με χαμηλή βλάστηση, ανθοφόρα δέντρα, καθιστικά και μονοπάτια, ενώ στον κεντρικό ελεύθερο χώρο προβλέπεται ένα επίμηκες στοιχείο νερού. Με την απομάκρυνση των λεωφορείων ο νέος σχεδιασμός στοχεύει η πλατεία αυτή να αποτελεί έναν χώρο ηρεμίας και μετάβασης από την πολύβουη Εγνατία στον πεζόδρομο της οδού Αριστοτέλους.

Στην ανάπλαση περιλαμβάνεται και ο πλήρης ανασχεδιασμός των υπόγειων χώρων υγιεινής και των προσβάσεων προς αυτά. Επίσης προτείνονται νέες θέσεις για τα εκδοτήρια των εισιτήριων και τα γλυπτά, καθώς και η απομάκρυνση του περιπτέρου του Φεστιβάλ.

2. Έντονη η δημόσια συζήτηση για σημεία της αρχιτεκτονικής σας πρότασης και δεν αναφέρομαι μόνο στους φοίνικες. Ποιες τελικά είναι οι τροποποιήσεις που ζητήθηκαν από τον δήμο Θεσσαλονίκης επί της αρχικής μελέτης; Θεωρείτε ότι ήταν κατά κάποιο τρόπο άδικες ή ότι εν τέλει αδίκησαν την αρχική μελέτη;

Η δημόσια συζήτηση που αναπτύσσεται μετά τη δημοσιοποίηση βραβείου για ένα τόσο σημαντικό δημόσιο χώρο της πόλης είναι αναμενόμενη. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι ωστόσο το κατάλληλο πεδίο συζήτησης, καθώς συχνά γίνονται παρερμηνείες της πρότασης σκοπίμως ή από άγνοια. Είχαμε την ευκαιρία να παρουσιάσουμε την μελέτη μας πρόσφατα στο ΤΕΕ/ΤΚΜ και πιστεύουμε ότι έγιναν κατανοητές τόσο οι βασικές αρχές της πρότασης, όσο και οι επιμέρους τροποποιήσεις που έγιναν κατά την εξέλιξη της μελέτης.

Σε μια αρχιτεκτονική μελέτη που εξελίσσεται με την συνδρομή και άλλων ειδικοτήτων μηχανικών, μετά το στάδιο των διαγωνισμού, σχεδόν πάντα αναθεωρούνται επιμέρους στοιχεία μιας πρότασης. Και αυτό είναι απολύτως θεμιτό αρκεί να μην προδίδονται τα βασικά χαρακτηριστικά της. Στην περίπτωσή μας πχ ο κίνδυνος να μην επιβιώσουν οι υψίκορμοι φοίνικες λόγω των ιδιαίτερων κλιματολογικών συνθηκών και τους παγετούς που περιμένουμε συχνότερα στο μέλλον, όπως μας επισήμαιναν οι φυτοτέχνες συνεργάτες μας, οδήγησε στην αναθεώρηση του συγκεκριμένου δένδρου. Παρ’ όλα αυτά ο νέος σχεδιασμός του κεντρικού χώρου της πλατείας στην Εγνατία θα λέγαμε ότι εξελίχθηκε χωρίς να προδίδει την αρχική πρόταση στη φάση του διαγωνισμού.

Η διοίκηση του Δήμου Θεσσαλονίκης, ωστόσο, υποστήριξε την ανατροπή στοιχείων της πρότασης που ήταν κρίσιμα για τον χαρακτήρα και την λειτουργία του δημόσιου χώρου. Το πρώτο αφορά την ακύρωση του συστήματος δυνητικής λειτουργίας υδρονέφωσης στην πλατεία Αριστοτέλους τους θερινούς μήνες. Το σύστημα αυτό, όπως έχει ήδη εφαρμοστεί με επιτυχία σε ιστορική πλατεία στο Μπορντό της Γαλλίας, θα συνέβαλε στον δροσισμό του δημοσίου χώρου, θα αποτελούσε πόλο έλξης παιχνιδιού, ενώ μετατρέποντας το σκουρόχρωμο δάπεδο γρανίτη σε ανακλαστική επιφάνεια, θα καθρέφτιζε τις όψεις των κτιρίων του Εμπράρ, όταν οι υδρατμοί θα κατακάθονταν. Η ακύρωση του στοιχείου αυτού θεωρούμε ότι είναι μια χαμένη ευκαιρία για την πόλη της Θεσσαλονίκης και τον κεντρικό δημόσιο χώρο της.

Το δεύτερο σημαντικό για εμάς στοιχείο που ακυρώθηκε μετα από αίτημα της διοίκησης του Δήμου στο Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων ήταν η πρόταση μας για φυλλοβόλα μέτριου μεγέθους δέντρα κατά μήκος του άξονα και η αντικατάσταση τους από τις υφιστάμενες αειθαλείς Μανόλιες (με μεταφύτευση τους σε νέες θέσεις και την συμπλήρωση τους με νέα δέντρα). Με την απόφαση αυτή, η μεταμόρφωση του δημοσίου χώρου ανά εποχή, η αποκάλυψη των όψεων των κτηρίων αλλά και η έλλειψη ηλιασμού στο πεζοδρόμο τον χειμώνα δεν θα είναι πλέον εφικτά, ενώ τα είχαμε προβλέψει στην μελέτη μας. Επιπλέον, λόγω του μεγάλου ύψους που φτάνει η Μανόλια, οι σημαντικές για εμάς όψεις των κτηρίων θα είναι δύσκολα ορατές από τον περιπατητή.

Ένα τρίτο αίτημα της διοίκησης του Δήμου, το οποίο όμως δεν υιοθετήθηκε στην απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεότερων Μνημείων, ήταν η αντικατάσταση του σκιάστρου τύπου ομπρέλας των τραπεζοκαθισμάτων της πλατείας Αριστοτέλους από κατασκευές πέργκολας με την δυνατότητα να κλείνουν με υαλοστάσια. Παρότι η ανάγκη υπαίθριων τραπεζοκαθισμάτων εστίασης είναι μια πραγματικότητα, πιστεύουμε ότι η διαμόρφωση ‘κλειστών χώρων’ στην πλατεία, και μάλιστα σε όλο το μήκος των στοών της, θα αποτελούσε μια ήττα για τον δημόσιο χώρο της πόλης.

3.Γιατί ο σχεδιασμός δεν έφτασε πιο ψηλά και «σταμάτησε» στην Εγνατία; Θα έπρεπε, κατά την άποψή σας, να φτάνει έως την Ολύμπου για παράδειγμα;

Η περιοχή της ανάπλασης ορίστηκε από τον Δήμο Θεσσαλονίκης. Πιστεύουμε ότι η επέκταση της ανάπλασης μέχρι την νοητή ολοκλήρωση του άξονα Αριστοτέλους δηλαδή ίσως και μέχρι την οδό Άγιου Δημήτριου θα ήταν προς όφελος της πόλης.

4. Αν μπορούσατε ως αρχιτέκτονες να κάνετε παρεμβάσεις και σε άλλα σημεία της Θεσσαλονίκης, ποια θα ήταν αυτά; Σε ποια σημεία της;

Αριάδνη Βοζάνη: 

Διακρίνω δυο τύπους παρεμβάσεων: τις εμβληματικές που αφορούν κυρίως τους μεγάλους άξονες και πλατείες του κέντρου της πόλης και τις σημειακές που αφορούν μικρότερα συχνά έργα σε γειτονίες της πόλης που θα προσέφεραν σημαντική αναβάθμιση της ζωής των κατοίκων. Ως προς τις πρώτες θεωρώ ότι ένα από τα πιο αμήχανα σημεία της πόλης αφορά την πλατεία Ρωμαϊκής Αγοράς στην προέκταση του άξονα της Αριστοτέλους που περιλαμβάνει το Μπέη Χαμάμ, τον ναό της Πανάγιας Χαλκέων και το άγαλμα του Βενιζέλου. Με δεδομένη την πρόθεση των αρχαιολόγων για μελλοντική επέκταση της ανασκαφής της Ρωμαϊκής Αγοράς, πιστεύω ότι θα έπρεπε να βρεθεί μια ισορροπία μεταξύ ενός δημόσιου χώρου στην στάθμη της πόλης και ενός αρχαιολογικού πάρκου στην στάθμη της ανασκαφής και αυτό θα ήταν ένα δύσκολο αλλά πολύ ενδιαφέρον στοίχημα

Εβίτα Φανού:

Κάθε πόλη διαθέτει τόσο πλεονεκτήματα όσο και αδυναμίες και η Θεσσαλονίκη δεν αποτελεί εξαίρεση. Υπάρχουν περιοχές της πόλης στις οποίες πιστεύω ότι θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν ουσιαστικές παρεμβάσεις ανάπλασης με στόχο τόσο τη βελτίωση της ποιότητας του δημόσιου χώρου, όσο και την καλύτερη σύνδεσή τους με τον αστικό ιστό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, θεωρώ, παρουσιάζουν οι περιοχές γύρω από αρχαιολογικούς χώρους, όπως ο άξονας Δημητρίου Γούναρη από την Ροτόντα μέχρι και την οδό Παύλου Μελά συμπεριλαμβανομένης και της πλατείας Ναυαρίνου. Κατά την άποψή μου, ο πλέον ενδεδειγμένος τρόπος υλοποίησης παρεμβάσεων αυτού του χαρακτήρα είναι η διεξαγωγή ανοικτών αρχιτεκτονικών διαγωνισμών. Οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί, οι οποίοι αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία για την εκπόνηση μελετών δημόσιων έργων, συνιστούν ταυτόχρονα τον μοναδικό μηχανισμό που διασφαλίζει διαφάνεια και αξιοκρατία, στοιχεία απαραίτητα για την ποιότητα τέτοιου είδους αστικών παρεμβάσεων.