Η μπλούζα του Κασιδιάρη και τα «κρυφά μηνύματα» που αγνοούνται – Τι είναι τα dog whistles και πώς λειτουργούν (VIDEO)

Μια μπλούζα μπορεί να είναι απλώς μια μπλούζα. Μπορεί να είναι ένα κομμάτι μιας συγκεκριμένης υποκουλτούρας, ένα fashion statement ή απλώς ένα ρούχο που κάποιος επέλεξε να φορέσει. Υπάρχουν, όμως, περιπτώσεις όπου ένα αντικείμενο αποκτά ένα δεύτερο επίπεδο νοήματος, επειδή έχει συνδεθεί με μια συγκεκριμένη πολιτική ή κοινωνική ομάδα.

Αυτό ακριβώς συνέβη με το μαύρο Fred Perry polo με τις δύο κίτρινες ρίγες, το οποίο εμφανίστηκε να φορά ο Ηλίας Κασιδιάρης κατά την έξοδό του από τις φυλακές Δομοκού τον Σεπτέμβριο του 2026. Το συγκεκριμένο σχέδιο είχε ήδη αποκτήσει ιδιαίτερο συμβολικό βάρος στη Βόρεια Αμερική εξαιτίας της χρήσης του από τους Proud Boys.

Η ίδια η Fred Perry, ωστόσο, έχει αποστασιοποιηθεί ξεκάθαρα από την οργάνωση. Σε ανακοίνωσή της το 2020 ανέφερε ότι δεν την υποστηρίζει ούτε συνδέεται μαζί της και εξήγησε ότι το συγκεκριμένο polo είχε αποκτήσει στη Βόρεια Αμερική «ένα νέο και πολύ διαφορετικό νόημα» εξαιτίας της σύνδεσής του με τους Proud Boys. Για τον λόγο αυτό είχε ήδη διακόψει την πώλησή του στις ΗΠΑ από το 2019 και ανακοίνωσε ότι δεν θα το επανέφερε στην αμερικανική και καναδική αγορά μέχρι να θεωρήσει ότι η σύνδεση αυτή είχε τερματιστεί.

Το ενδιαφέρον εδώ δεν βρίσκεται μόνο στη συγκεκριμένη μπλούζα. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο μια λέξη, ένα σύνθημα, ένα σύμβολο, μια χειρονομία ή ακόμη και ένα ρούχο μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό μήνυμα ανάλογα με το ποιος το χρησιμοποιεί, σε ποιο περιβάλλον και ποιοι είναι εκείνοι που το βλέπουν ή το ακούν. Και κάπου εδώ εμφανίζεται ο όρος «dog whistle».

Από πού προέρχεται το «dog whistle»

Στην κυριολεξία, dog whistle σημαίνει «σφυρίχτρα για σκύλους». Πρόκειται για σφυρίχτρα που παράγει ήχους σε πολύ υψηλές συχνότητες, τους οποίους μπορούν να αντιληφθούν οι σκύλοι, ενώ δεν γίνονται αντιληπτοί με τον ίδιο τρόπο από τον άνθρωπο. Η πολιτική μεταφορά βασίζεται ακριβώς σε αυτή την ιδέα: το ίδιο μήνυμα υπάρχει μπροστά σε όλους, αλλά δεν το «ακούν» όλοι με τον ίδιο τρόπο.

Στην πολιτική επικοινωνία, dog whistle είναι μια λέξη, φράση ή αναφορά που έχει μια φαινομενικά ουδέτερη ή γενική σημασία για το ευρύ κοινό, αλλά μπορεί να μεταφέρει ένα πρόσθετο, κωδικοποιημένο μήνυμα σε ένα συγκεκριμένο ακροατήριο. Η σύγχρονη πολιτική χρήση του όρου συνδέεται με την αμερικανική πολιτική δημοσιογραφία και την έρευνα κοινής γνώμης. Μία από τις πρώτες καταγεγραμμένες χρήσεις της μεταφοράς εντοπίζεται το 1988, όταν ο δημοσκόπος της Washington Post Richard Morin χρησιμοποίησε την έκφραση «Dog Whistle Effect» για να περιγράψει περιπτώσεις όπου οι ερωτώμενοι αντιλαμβάνονται κάτι διαφορετικό μέσα σε μια ερώτηση από αυτό που φαίνεται να αντιλαμβάνονται οι ερευνητές.

Η πολιτική χρήση της έννοιας πήρε στη συνέχεια μεγαλύτερη έκταση, ιδιαίτερα σε αγγλόφωνες δημοκρατίες. Η βιβλιογραφία για την πολιτική επικοινωνία χρησιμοποιεί σήμερα τον όρο για να περιγράψει την κωδικοποιημένη επικοινωνία που επιτρέπει σε έναν πολιτικό ή δημόσιο ομιλητή να απευθύνεται ταυτόχρονα σε διαφορετικά ακροατήρια: το ευρύ κοινό μπορεί να ακούει μια σχετικά ουδέτερη διατύπωση, ενώ ένα πιο συγκεκριμένο κοινό αναγνωρίζει μια επιπλέον πολιτική αναφορά. Αυτό είναι και το βασικό χαρακτηριστικό του dog whistle: δεν χρειάζεται το μήνυμα να ειπωθεί ολόκληρο.

Η δύναμη βρίσκεται στο δεύτερο νόημα

Φανταστείτε έναν πολιτικό να χρησιμοποιεί τη φράση «πρέπει να προστατεύσουμε την παραδοσιακή οικογένεια». Σε ένα ακροατήριο μπορεί να σημαίνει απλώς ότι κάποιος θέλει να μιλήσει για οικογενειακές αξίες. Σε ένα άλλο, όμως, μπορεί να λειτουργεί ως σήμα εναντίωσης στην αναγνώριση ομόφυλων οικογενειών ή σε συγκεκριμένες πολιτικές για τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.

Η φράση, επομένως, δεν είναι από μόνη της dog whistle. Το νόημά της εξαρτάται από το πλαίσιο, το υπόλοιπο μήνυμα, το ακροατήριο και τον τρόπο με τον οποίο έχει χρησιμοποιηθεί μέσα στον χρόνο. Αυτό είναι σημαντικό γιατί δεν υπάρχει λεξικό με λέξεις που είναι αυτομάτως dog whistles.

Μια λέξη μπορεί να είναι απολύτως κυριολεκτική σε μία συζήτηση και να αποκτήσει πολιτικό ή ιδεολογικό περιεχόμενο σε μια άλλη. Η ίδια η έρευνα πάνω στο φαινόμενο τονίζει ακριβώς αυτή τη σημασία του συμφραζομένου. Υπάρχει, μάλιστα, ένα ακόμη πλεονέκτημα για εκείνον που χρησιμοποιεί τέτοιου είδους κώδικες: η δυνατότητα να επικαλεστεί την κυριολεκτική σημασία των λέξεων.

Αν κάποιος αντιδράσει, μπορεί να απαντήσει ότι «δεν είπε ποτέ αυτό που του αποδίδουν». Το μήνυμα, όμως, μπορεί να έχει ήδη αναγνωριστεί από το κοινό στο οποίο απευθυνόταν. Αυτή η δυνατότητα της εύλογης άρνησης αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά που συζητούν οι μελέτες για την κωδικοποιημένη πολιτική επικοινωνία.

Από την «παραδοσιακή οικογένεια» μέχρι τη «Μεγάλη Αντικατάσταση»

Στην ελληνική πολιτική και διαδικτυακή συζήτηση υπάρχουν πολλές εκφράσεις που μπορούν, ανάλογα με το πλαίσιο, να αποκτήσουν τέτοιο δεύτερο νόημα. Η «woke ατζέντα», για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί απλώς ως αναφορά σε σύγχρονες συζητήσεις για κοινωνική δικαιοσύνη και ταυτότητα. Σε συγκεκριμένα πολιτικά περιβάλλοντα, όμως, μπορεί να λειτουργήσει ως συλλογική ταμπέλα για να απορριφθεί ένα ευρύ φάσμα προοδευτικών θέσεων χωρίς να εξετάζεται ξεχωριστά κάθε ζήτημα.

Τελικά, τι είναι αυτή η «woke agenda»;

Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί με την έκφραση «πολιτική ορθότητα». Κυριολεκτικά μπορεί να περιγράφει την προσπάθεια προσεκτικής χρήσης της γλώσσας, ώστε να αποφεύγονται προσβλητικές ή αποκλειστικές διατυπώσεις. Σε συγκεκριμένες πολιτικές συζητήσεις, όμως, χρησιμοποιείται ως συνοπτικός τρόπος απόρριψης αντιρατσιστικών, φεμινιστικών ή ΛΟΑΤΚΙ+ παρεμβάσεων ως «λογοκρισίας» ή υπερβολής.

Στην ίδια κατηγορία μπορεί να ενταχθεί, ανάλογα πάντα με το πλαίσιο, και η έκφραση «Φεμινιστική/ΛΟΑΤΚΙ ατζέντα» ή «ΛΟΑΤΚΙ προπαγάνδα». Η διατύπωση μπορεί να παρουσιάζει ένα πολύ διαφορετικό σύνολο κοινωνικών και πολιτικών διεκδικήσεων σαν να αποτελεί ένα ενιαίο, οργανωμένο σχέδιο που κάποιοι προσπαθούν να «επιβάλουν» στην κοινωνία. Έτσι, ζητήματα όπως η ισότητα, η ορατότητα, η προστασία από διακρίσεις ή η αναγνώριση δικαιωμάτων μεταφέρονται από το επίπεδο της πολιτικής συζήτησης στην εικόνα μιας οργανωμένης απειλής που δήθεν προωθείται προς το κοινωνικό σύνολο.

Παρόμοια λειτουργία μπορεί να αποκτήσει σε συγκεκριμένα συμφραζόμενα και η αντίθεση στον όρο «γυναικοκτονία». Η διαφωνία μπορεί να διατυπωθεί ως μια απολύτως θεμιτή νομική ή γλωσσολογική ένσταση, με το επιχείρημα ότι «όλες οι ανθρωποκτονίες είναι ίδιες» και ότι δεν χρειάζεται ένας ξεχωριστός όρος. Όταν όμως η συγκεκριμένη διατύπωση εντάσσεται σε μια ευρύτερη ρητορική που απορρίπτει ή υποβαθμίζει την έννοια της έμφυλης βίας, μπορεί να λειτουργήσει ως μήνυμα προς ένα αντι-φεμινιστικό ακροατήριο: ότι η συζήτηση για τη γυναικοκτονία αποτελεί υπερβολή ή προϊόν της φεμινιστικής ατζέντας και όχι προσπάθεια να περιγραφεί ένα ιδιαίτερο κοινωνικό φαινόμενο.

Αυτό είναι και το σημείο όπου χρειάζεται η μεγαλύτερη προσοχή. Ούτε η «Φεμινιστική ατζέντα» ούτε η «γυναικοκτονία» αποτελούν από μόνες τους dog whistles. Η πρώτη μπορεί να είναι απλώς μια περιγραφή πολιτικών θέσεων και η δεύτερη ένας όρος που χρησιμοποιείται στη δημόσια συζήτηση για συγκεκριμένες μορφές έμφυλης βίας. Το αν μια έκφραση λειτουργεί ως κώδικας εξαρτάται από το πλαίσιο, τον τρόπο χρήσης της και το κοινό στο οποίο απευθύνεται.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η φράση «Μεγάλη Αντικατάσταση». Η δημογραφική εξέλιξη και η μετανάστευση αποτελούν πραγματικά αντικείμενα πολιτικής και επιστημονικής συζήτησης. Όταν όμως η δημογραφική αλλαγή παρουσιάζεται ως οργανωμένο σχέδιο αντικατάστασης του γηγενούς πληθυσμού από ξένους, η διατύπωση παραπέμπει σε συγκεκριμένη θεωρία συνωμοσίας που έχει χρησιμοποιηθεί από την ευρωπαϊκή και αμερικανική ακροδεξιά. Σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα εξετάζει τέτοιους όρους ως παραδείγματα κωδικοποιημένης εθνο-εθνικιστικής ρητορικής.

Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί με το «νόμος και τάξη». Η φράση από μόνη της δεν είναι ούτε ρατσιστική ούτε εξτρεμιστική. Είναι ένα απολύτως θεμιτό πολιτικό αίτημα. Σε συγκεκριμένες ιστορικές και πολιτικές συνθήκες, όμως, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να συνδεθούν συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες με την εγκληματικότητα ή την ανασφάλεια.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι «είναι αυτή η λέξη dog whistle;». Το σωστό ερώτημα είναι «τι σημαίνει αυτή η λέξη εδώ, για αυτό το κοινό και μέσα σε αυτό το συγκεκριμένο πλαίσιο;»

Όταν ο κώδικας γίνεται σύμβολο

Το dog whistle δεν χρειάζεται να είναι λέξη. Μπορεί να είναι ένας αριθμός, ένα σχέδιο, ένα σύμβολο, μια χειρονομία, μια σημαία ή ένα κομμάτι ρούχου. Και εδώ επιστρέφουμε στην μπλούζα του Κασιδιάρη.

Το συγκεκριμένο Fred Perry polo δεν δημιουργήθηκε ως ακροδεξιό σύμβολο. Η ίδια η εταιρεία εξηγεί ότι το polo αποτέλεσε μέρος της βρετανικής υποκουλτούρας και υιοθετήθηκε από διαφορετικές νεανικές ομάδες. Το συγκεκριμένο Black/Yellow/Yellow σχέδιο κυκλοφόρησε στα τέλη της δεκαετίας του 1970.

Η ιστορία των Fred Perry polo είναι πολύ παλαιότερη από τους Proud Boys. Από τη δεκαετία του 1960 συνδέθηκαν με βρετανικές μουσικές και νεανικές υποκουλτούρες, ενώ η πρώιμη skinhead κουλτούρα είχε σημαντικές επιρροές από τη μουσική και την κουλτούρα της Τζαμάικα, μεταξύ άλλων από τη ska και τη rocksteady. Με τα χρόνια, τμήματα της skinhead σκηνής συνδέθηκαν και με ακροδεξιές οργανώσεις, γεγονός που δημιούργησε διαφορετικούς πολιτικούς συνειρμούς γύρω από συγκεκριμένα στοιχεία του στιλ.

Δεκαετίες αργότερα, το συγκεκριμένο μαύρο-κίτρινο σχέδιο υιοθετήθηκε από τους Proud Boys, μια αμερικανική πολιτική εξτρεμιστική οργάνωση που ιδρύθηκε το 2016. Η χρήση του από μέλη της οργάνωσης ήταν τόσο εκτεταμένη ώστε η Fred Perry θεώρησε ότι το συγκεκριμένο σχέδιο είχε αποκτήσει ένα διαφορετικό συμβολικό περιεχόμενο στη Βόρεια Αμερική.

Η ίδια η εταιρεία, μάλιστα, έκανε κάτι μάλλον ασυνήθιστο: σταμάτησε την πώληση του συγκεκριμένου polo στις ΗΠΑ και τον Καναδά εξαιτίας αυτής της σύνδεσης.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όποιος φορά ένα Fred Perry είναι Proud Boy ή συμμερίζεται τις ιδέες της οργάνωσης. Η ίδια η ιστορία του ρούχου δείχνει ακριβώς το αντίθετο: το ίδιο κομμάτι έχει φορεθεί από διαφορετικές υποκουλτούρες και κοινωνικές ομάδες.

Γι’ αυτό και η φωτογραφία του Κασιδιάρη δεν μπορεί από μόνη της να αποδείξει τι είχε στο μυαλό του όταν επέλεξε το συγκεκριμένο ρούχο. Μπορεί, όμως, να εξηγήσει γιατί η επιλογή του σχολιάστηκε μέσα από το συγκεκριμένο συμβολικό πλαίσιο. Το υλικό που αποτέλεσε τη βάση του άρθρου επισημαίνει επίσης ότι από ένα ρούχο και μόνο δεν μπορεί να εξαχθεί συμπέρασμα για την πρόθεση εκείνου που το φορά.

Τα σύμβολα που χρειάζονται «κλειδί» για να διαβαστούν

Το ίδιο φαινόμενο υπάρχει και με αριθμούς ή σύμβολα. Ο αριθμός 88, για παράδειγμα, χρησιμοποιείται σε ορισμένα λευκά ρατσιστικά και νεοναζιστικά περιβάλλοντα ως κωδικοποιημένη αναφορά στα γράμματα HH του λατινικού αλφαβήτου. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εμφάνιση του αριθμού 88 έχει τέτοιο νόημα. Η σημασία του εξαρτάται από το περιβάλλον στο οποίο εμφανίζεται, τα υπόλοιπα σύμβολα και το κοινό.

Παρόμοια, ορισμένα σχέδια που έχουν πολύ ευρύτερη ιστορική ή πολιτιστική προέλευση μπορεί να χρησιμοποιούνται και από ακροδεξιές ομάδες. Το Sonnenrad, για παράδειγμα, έχει συνδεθεί έντονα με τον ναζισμό και μεταγενέστερες νεοναζιστικές ομάδες. Αντίστοιχα, ορισμένες παραλλαγές του κελτικού σταυρού έχουν χρησιμοποιηθεί από λευκές υπερεθνικιστικές οργανώσεις, παρότι τα κελτικά μοτίβα έχουν πολύ ευρύτερη θρησκευτική και πολιτιστική ιστορία. Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο στην ανάγνωση των συμβόλων: το σύμβολο δεν πρέπει να αποκόπτεται από το πλαίσιο.

Ένα ιστορικό σύμβολο μπορεί να χρησιμοποιείται σε μουσείο, σε ένα βιβλίο ιστορίας, σε ένα θρησκευτικό πλαίσιο ή από μια πολιτική οργάνωση και να σημαίνει διαφορετικά πράγματα σε κάθε περίπτωση.

Και τα ρούχα μπορούν να λειτουργήσουν ως πολιτικό σινιάλο

Η περίπτωση της Fred Perry είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική επειδή δείχνει πώς η πολιτική σημασία μπορεί να «κολλήσει» πάνω σε ένα προϊόν χωρίς να αποτελεί μέρος του αρχικού σχεδιασμού του.

Σε ορισμένα περιβάλλοντα έχουν αποκτήσει αντίστοιχους συνειρμούς και άλλα brands ή κομμάτια ένδυσης, όπως ορισμένα ρούχα που χρησιμοποιήθηκαν από skinhead ή νεοναζιστικές υποκουλτούρες. Αυτό δεν σημαίνει ότι το brand συνολικά ή κάθε άνθρωπος που το φορά έχει συγκεκριμένη πολιτική ταυτότητα. Η διαδικασία είναι διαφορετική: μια ομάδα υιοθετεί ένα αντικείμενο, το χρησιμοποιεί επανειλημμένα και σταδιακά δημιουργείται μια αναγνωρίσιμη σχέση ανάμεσα στο αντικείμενο και την ομάδα.

Κάπως έτσι λειτουργεί η οπτική γλώσσα των πολιτικών υποκουλτούρων. Δεν χρειάζεται κάποιος να φορέσει μια μπλούζα που γράφει ξεκάθαρα «ανήκω στην τάδε ομάδα». Αρκεί ένα σχέδιο που οι άνθρωποι του συγκεκριμένου κύκλου αναγνωρίζουν. Για τους περισσότερους, είναι απλώς ένα μαύρο polo. Για εκείνους που γνωρίζουν τον συγκεκριμένο κώδικα, μπορεί να είναι κάτι περισσότερο.

Η ελληνική εκδοχή: «Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια»

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό ελληνικό παράδειγμα για το πώς λειτουργεί ένα πολιτικό σύνθημα μέσα από το πλαίσιο είναι το τρίπτυχο «Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια». Οι τρεις λέξεις ξεχωριστά δεν έχουν τίποτα κρυφό. Πατρίδα, θρησκεία και οικογένεια αποτελούν έννοιες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από ανθρώπους με εντελώς διαφορετικές πολιτικές τοποθετήσεις.

Όταν, όμως, ενώνονται σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό και πολιτικό τρίπτυχο, αποκτούν πολύ πιο συγκεκριμένο συμβολικό βάρος. Το νόημα δεν βρίσκεται πλέον μόνο στις τρεις λέξεις αλλά στη μεταξύ τους σύνδεση και στην ιστορική χρήση της φράσης. Αυτό ακριβώς είναι που κάνει ένα dog whistle διαφορετικό από μια απλή λέξη. Δεν είναι απαραίτητα κρυφή η λέξη. Κρυφό μπορεί να είναι το δεύτερο επίπεδο της αναφοράς.

Γιατί τα dog whistles λειτουργούν τόσο αποτελεσματικά στα social media

Στο διαδίκτυο το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο έντονο. Οι χρήστες δεν επικοινωνούν πάντα με ολοκληρωμένες πολιτικές προτάσεις. Χρησιμοποιούν memes, emojis, αριθμούς, φωτογραφίες, hashtags, αργκό και εικόνες. Ένα μήνυμα μπορεί να αποτελείται από δύο λέξεις και μια φωτογραφία και να είναι αρκετό για να αναγνωριστεί από μια συγκεκριμένη διαδικτυακή κοινότητα.

Αυτό επιτρέπει και κάτι ακόμη: τη δημιουργία ενός είδους «εσωτερικής γλώσσας». Οι άνθρωποι που γνωρίζουν τον κώδικα καταλαβαίνουν αμέσως την αναφορά. Όσοι βρίσκονται έξω από την ομάδα μπορεί να τη διαβάσουν ως αστείο, ως meme ή ως μια απολύτως συνηθισμένη φράση.

Η σύγχρονη έρευνα για την πολιτική επικοινωνία επισημαίνει ότι η κωδικοποιημένη γλώσσα μπορεί να επιτρέπει σε έναν πολιτικό ομιλητή να απευθύνεται σε ένα συγκεκριμένο ακροατήριο χωρίς να κάνει το ίδιο μήνυμα εξίσου εμφανές στο γενικό κοινό. Τα memes είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά σε αυτή τη λειτουργία, επειδή συνδυάζουν χιούμορ, εικόνα και πολιτικό υπαινιγμό, ενώ παράλληλα μπορούν να λειτουργούν ως σήμα αναγνώρισης μεταξύ ανθρώπων που μοιράζονται τον ίδιο κώδικα.

Και όσο περισσότερο χρησιμοποιείται ένας κώδικας, τόσο περισσότερο μπορεί να γίνει γνωστός. Αυτό σημαίνει ότι ένα dog whistle μπορεί να πάψει κάποια στιγμή να είναι πραγματικά «κρυφό». Όταν το ευρύ κοινό μάθει τον συμβολισμό, το σήμα γίνεται πλέον αναγνωρίσιμο και έξω από την αρχική του κοινότητα.

Ο Pepe που από αθώο meme έγινε πολιτικό σήμα

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο Pepe the Frog. Ο χαρακτήρας δημιουργήθηκε από τον καλλιτέχνη Matt Furie για το κόμικ Boy’s Club το 2005 και αρχικά δεν είχε καμία σχέση με την πολιτική. Στη συνέχεια έγινε ένα από τα πιο δημοφιλή reaction memes του διαδικτύου, μέχρι που στα μέσα της δεκαετίας του 2010 άρχισε να χρησιμοποιείται από τμήματα της alt-right και να εμφανίζεται σε πολιτικοποιημένες, ρατσιστικές και αντισημιτικές εκδοχές.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Pepe δεν είναι από μόνος του ένα ακροδεξιό σύμβολο σε κάθε χρήση του. Η σημασία του εξαρτάται από το πώς εμφανίζεται. Ένας Pepe σε ένα άσχετο χιουμοριστικό meme μπορεί να είναι απλώς ένας χαρακτήρας κινουμένων σχεδίων. Όταν όμως συνδυάζεται με συγκεκριμένα συνθήματα, αριθμούς, σύμβολα ή πολιτικές αναφορές που χρησιμοποιούνται από ακροδεξιές διαδικτυακές κοινότητες, μπορεί να λειτουργήσει ως σήμα αναγνώρισης προς όσους γνωρίζουν τον συγκεκριμένο κώδικα. Ακαδημαϊκή έρευνα έχει μάλιστα χρησιμοποιήσει τον Pepe ως χαρακτηριστικό παράδειγμα meme που απέκτησε σταδιακά ιδιότητα dog whistle μέσα από τη χρήση του από συγκεκριμένες πολιτικές κοινότητες.

Με άλλα λόγια, δεν είναι το σχέδιο του βατράχου που δημιουργεί αυτομάτως το μήνυμα, αλλά ο συνδυασμός εικόνας, περιβάλλοντος και υπόλοιπων συμβόλων.

Το NPC Wojak και ο «άνθρωπος χωρίς δική του σκέψη»

Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το NPC Wojak. Το meme παρουσιάζει έναν χαρακτήρα που μοιάζει με «μη παικτικό χαρακτήρα» ενός video game, δηλαδή κάποιον που επαναλαμβάνει προγραμματισμένες συμπεριφορές χωρίς προσωπική σκέψη.

Το συγκεκριμένο meme έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές σε πολιτικές διαδικτυακές κοινότητες το 2018 και χρησιμοποιήθηκε για να παρουσιάσει πολιτικούς αντιπάλους —ιδιαίτερα φιλελεύθερους ή ανθρώπους που συνδέονταν με την επονομαζόμενη «woke» κουλτούρα— ως ανθρώπους που απλώς επαναλαμβάνουν προγραμματισμένες απόψεις. Η χρήση του καταγράφηκε ευρέως σε δεξιούς και ακροδεξιούς διαδικτυακούς χώρους.

Και εδώ, όμως, χρειάζεται η ίδια προσοχή. Ένα NPC meme δεν αποτελεί αυτομάτως dog whistle. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί απλώς ως αστείο για κάποιον που επαναλαμβάνει συνεχώς την ίδια φράση ή συμπεριφορά. Όταν, όμως, χρησιμοποιείται επαναλαμβανόμενα μέσα σε συγκεκριμένες πολιτικές κοινότητες για να χαρακτηρίσει μια ολόκληρη κατηγορία ανθρώπων ως «προγραμματισμένη», «χωρίς προσωπική σκέψη» ή ανίκανη να αμφισβητήσει τις απόψεις της, τότε αποκτά ένα επιπλέον πολιτικό νόημα. Μελέτες για την πολιτική χρήση των memes έχουν καταγράψει ακριβώς αυτή τη λειτουργία του NPC Wojak ως μέσου πολιτικής απαξίωσης και δημιουργίας διαχωρισμού ανάμεσα σε «εμάς» και «τους άλλους».

Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της διαδικτυακής κουλτούρας: το ίδιο meme μπορεί να είναι ταυτόχρονα αστείο, πολιτικό μήνυμα και κώδικας για μια συγκεκριμένη κοινότητα. Ο περιστασιακός χρήστης βλέπει μια εικόνα και γελάει. Ο χρήστης που γνωρίζει το συγκεκριμένο διαδικτυακό λεξιλόγιο μπορεί να αναγνωρίζει μέσα της ένα πολύ πιο συγκεκριμένο μήνυμα.

Ακριβώς όπως συμβαίνει και με τη μπλούζα του Κασιδιάρη, επομένως, η εικόνα από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται να διαβάσουμε τι υπάρχει γύρω της: ποια άλλα σύμβολα χρησιμοποιούνται, τι γράφει το κείμενο, σε ποιον λογαριασμό εμφανίζεται, ποιο είναι το κοινό και ποιο ιστορικό έχει αποκτήσει το συγκεκριμένο meme.

Το dog whistle δεν βρίσκεται πάντα μέσα στην εικόνα. Μπορεί να βρίσκεται στη συνάντηση της εικόνας με εκείνους που ξέρουν πώς να τη διαβάσουν.

Η μπλούζα του Κασιδιάρη ως μάθημα για το πώς διαβάζουμε τα σύμβολα

Η συγκεκριμένη εικόνα είναι τελικά ενδιαφέρουσα ακριβώς επειδή δεν υπάρχει μόνο μία ιστορία. Υπάρχει η ιστορία της Fred Perry, ενός βρετανικού brand που συνδέθηκε με μουσικές και νεανικές υποκουλτούρες. Υπάρχει η ιστορία του συγκεκριμένου σχεδίου, που κυκλοφόρησε από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Υπάρχει η μεταγενέστερη υιοθέτησή του από τους Proud Boys και η αντίδραση της ίδιας της εταιρείας.

Και υπάρχει, τέλος, η εικόνα του Κασιδιάρη να φορά το συγκεκριμένο polo κατά την έξοδό του από τη φυλακή, γεγονός που έφερε ξανά στην ελληνική επικαιρότητα έναν συμβολισμό ο οποίος είχε ήδη αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία σε άλλο πολιτικό και γεωγραφικό περιβάλλον.

Αυτό δεν επιτρέπει αυτόματα να μετατραπεί ένα ρούχο σε απόδειξη πολιτικής πρόθεσης. Επιτρέπει, όμως, να μελετήσουμε πώς δημιουργείται ο συμβολισμός. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα των dog whistles.

Δεν αρκεί να κοιτάμε τι λέει κάποιος. Πρέπει να εξετάζουμε και σε ποιον το λέει, πότε το λέει, ποια ιστορία κουβαλά η συγκεκριμένη φράση ή εικόνα και ποιοι είναι εκείνοι που γνωρίζουν τον κώδικα. Γιατί μερικές φορές ένα μήνυμα δεν χρειάζεται να ακουστεί δυνατά για να γίνει αντιληπτό. Αρκεί να το ακούσουν οι «σωστοί» άνθρωποι.