47/52: Πληρώνω Όσο Πετάω στη Θεσσαλονίκη

Κίνητρα για διαλογή στην πηγή των στερεών αστικών αποβλήτων

47/52: Πληρώνω Όσο Πετάω στη Θεσσαλονίκη

Όλοι το γνωρίζουμε: έχουμε μπλε κάδους για την ανακύκλωση, πράσινους κάδους για τα υπόλοιπα σκουπίδια. Κι όμως, αν πάμε και ανοίξουμε στην τύχη οποιονδήποτε κάδο ανακύκλωσης, θα δούμε ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος των αποβλήτων που έχουν απορριφθεί εκεί δεν είναι ανακυκλώσιμα. Δήμαρχος, από τους πιο παλιούς, καλούς και έμπειρους, ενός μεγάλου Δήμου της Θεσσαλονίκης, μου είπε τις προάλλες ότι έκανε ακριβώς αυτό: είδε ότι πάνω από το 30% των απορριφθέντων σε μπλε κάδο ανήκαν, κανονικά, στους πράσινους κάδους. Όμως για να γίνει αποδεκτό ένα μείγμα αποβλήτων από Κέντρο Διαλογής Ανακυκλώσιμων Υλικών (ΚΔΑΥ), το βάρος των μη-ανακυκλώσιμων υλικών, ως ποσοστό του συνολικού βάρους του όλου μείγματος, δεν πρέπει να ξεπερνά το 20%. Στην αντίθετη περίπτωση το μείγμα απορρίπτεται από το ΚΔΑΥ και οδηγείται στην ταφή.

Η ταφή έχει οικολογικές και οικονομικές συνέπειες: όταν θάβεται ένα υλικό, προφανώς προκαλεί βλάβη (έστω και ελεγχόμενη) στο περιβάλλον, ενώ τα στοιχεία του που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν μέσω της ανακύκλωσης χάνονται οριστικά. Αλλά και η ίδια η παράδοση στα Κέντρα Διαλογής ενός σύμμεικτου όγκου αποβλήτων καθιστά τη διαλογή οικονομικά ασύμφορη και πρακτικά σχεδόν αδύνατη. Η απαιτούμενη δαπάνη για τη διαλογή ενός πολύ μεγάλου όγκου αποβλήτων είναι πελώρια και αυξάνεται εκθετικά, όχι γεωμετρικά, όσο μεγαλύτερη είναι η αναλογία των μη-ανακυκλώσιμων αποβλήτων μέσα σε ένα συνολικό μείγμα. Για τον λόγο αυτό, η οικονομική λογική υπαγορεύει να γίνεται η διαλογή «στην πηγή», δηλαδή από τον ίδιο τον παραγωγό αποβλήτων: το νοικοκυριό, το εστιατόριο, το ξενοδοχείο ή το εργοστάσιο — εκεί όπου η εκροή των αποβλήτων είναι ελεγχόμενη και οι ποσότητες μικρές και διαχειρίσιμες.

Η συλλογή των αστικών στερεών απορριμμάτων (πρακτικά, των σκουπιδιών που παράγονται στα σπίτια και τις επιχειρήσεις μέσα σε μια πόλη ή ένα χωριό) είναι μια από τις βασικές αρμοδιότητες των δήμων. Ο κάθε δήμος έχει την ευθύνη να αποφασίσει τον τρόπο που θα συλλέγει τα σκουπίδια και θα τα παραδώσει για περαιτέρω επεξεργασία στον αρμόδιο ΦΟΔΣΑ (Φορέα Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων) και να διασφαλίσει ότι θα περάσουν στην επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση, και όχι στην ταφή, όσο περισσότερα γίνεται από αυτά τα σκουπίδια. Οι δήμοι σχεδιάζουν τοπικά σχέδια διαχείρισης αποβλήτων και, με τους κανονισμούς καθαριότητας, ορίζουν, μεταξύ άλλων, πού αφήνουμε τα σκουπίδια μας και πώς γίνεται η διαλογή. Σε αυτούς, δηλαδή, έχει ανατεθεί και η ευθύνη να διασφαλίζουν ότι η διαλογή των αστικών απορριμμάτων γίνεται κατά το δυνατόν κοντά στην πηγή.

Για να στρέψει ο νομοθέτης τους Δήμους σε ένα σύστημα διαλογής και τιμολόγησης των αποβλήτων που, με τη σειρά του, θα δώσει στα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις κίνητρα για να κάνουν διαλογή στην πηγή, αλλά και αντικίνητρα, ώστε να μην απορρίπτουν σύμμεικτα απόβλητα, καθιέρωσε δύο πράγματα: το τέλος ταφής, και το σύστημα «πληρώνω όσο πετάω».

Το τέλος ταφής είναι μία βαριά χρέωση προς τους Δήμους: πληρώνουν ένα συγκεκριμένο ποσό για κάθε τόνο αστικών απορριμμάτων που οδηγούν στην ταφή. Μπορώ να σας πω ότι είναι από τις πιο μεγάλες οικονομικές επιβαρύνσεις των δήμων τα τελευταία χρόνια, και κάποιους τούς έχει οδηγήσει υποχρεωτικά στην αύξηση των ανταποδοτικών τελών καθαριότητας, για να μπορούν να αντιμετωπίσουν τη δαπάνη που συνεπάγεται το τέλος ταφής — σε πολλές περιπτώσεις, δαπάνη που αντιστοιχεί ακόμη και στο 1/3 επιπλέον σε σχέση με τα υπόλοιπα έξοδα για τη συλλογή και μεταφορά των σκουπιδιών. Έτσι, οι δήμοι υποχρεώνονται να στραφούν σε λύσεις που οδηγούν τους κατοίκους τους να διαχωρίζουν τα σκουπίδια τους σε «ρεύματα», δηλαδή σε κατηγορίες που έχουν διαφορετική αντιμετώπιση η καθεμία — αυτό που ώς τώρα γίνεται με τον (ατελή) διαχωρισμό σε ανακυκλώσιμα ή μη.

Αντίστοιχα, το σύστημα «πληρώνω όσο πετάω» δίνει στους δήμους τη δυνατότητα να επιβραβεύουν όσους παράγουν λιγότερα σκουπίδια και κάνουν διαλογή στην πηγή και να επιβαρύνουν οικονομικά όσους παράγουν περισσότερα σκουπίδια και τα στέλνουν στον δήμο, κατά τη διαλογή, σε σύμμεικτη μορφή. Βασικά, το σύστημα «πληρώνω όσο πετάω» προβλέπει ότι ο δήμος μπορεί να χρεώνει τους κατοίκους του για τα σκουπίδια όχι με βάση τα τετραγωνικά μέτρα της κατοικίας ή της εγκατάστασής τους, όπως γίνεται μέχρι σήμερα (με κάποιους διαχωρισμούς, αν πρόκειται για κατοικία ή για οικονομική δραστηριότητα που, εκ της φύσεώς της, παράγει περισσότερα ή λιγότερα απόβλητα), αλλά μετρώντας τα σκουπίδια που παράγουν και χρεώνοντάς τα με βάση τον όγκο ή το βάρος τους. Επίσης, ο δήμος μπορεί να συλλέγει τα απόβλητα σε διαφορετικά ρεύματα (δηλαδή χωριστά τα πλαστικά και τα χαρτιά από τα υπολείμματα των τροφίμων κλπ.) και να χρεώνει κάθε ρεύμα χωριστά. Επιπροσθέτως, επιβάλλοντας στα σύμμεικτα απόβλητα σημαντικά μεγαλύτερη χρέωση σε σχέση με διάφορα επιμέρους ρεύματα, ειδικά με αυτά που μπορούν να οδηγηθούν σε ανακύκλωση, μπορεί να οδηγήσει τους κατοίκους να παραδίδουν χωριστά τα πλαστικά σκουπίδια από τα χαρτιά και από τα τρόφιμα, για να πετυχαίνουν τις μικρότερες χρεώσεις που επιφυλάσσονται για τα πλαστικά ή για τα χαρτιά σε σχέση με τα τρόφιμα.

Το σύστημα της διαλογής στην πηγή και της χρέωσης με βάση τον όγκο ή το βάρος δεν είναι άγνωστο στο εξωτερικό. Στην Ελλάδα, μάλιστα, εφαρμόζεται ήδη από τον Δήμο Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης. Η χρέωση με βάση τον όγκο επιτυγχάνεται με διάφορες μεθοδολογίες — αναφέρω κάποιες ενδεικτικά, αλλά υπάρχουν (και μπορούν να εφευρεθούν) πολλές άλλες· χρειάζεται ένας συνδυασμός φαντασίας και πρακτικότητας. 

Σύμφωνα με μία μέθοδο, οι κάτοικοι υποχρεούνται να απορρίπτουν τα σκουπίδια τους αποκλειστικά μέσα σε σακούλες που τους έχει διαθέσει ο δήμος, και οι σακούλες αυτές έχουν όγκο που είναι εξ αρχής γνωστός. Η πληρωμή του τέλους καθαριότητας γίνεται ουσιαστικά όταν ο κάτοικος αγοράζει από τον δήμο την ειδική σακούλα. Στο σύστημα αυτό συχνά η συλλογή γίνεται με ραντεβού με τα απορριμματοφόρα (τα ραντεβού συντονίζονται όταν πρόκειται να εξυπηρετηθεί ολόκληρη γειτονιά) και καταργούνται οι κοινόχρηστοι κάδοι καθαριότητας (σε μία άλλη παραλλαγή, οι κάδοι ανοίγουν μόνο με κωδικό, ο οποίος συνδέεται με τη σακούλα που χρησιμοποιείται για την απόρριψη των σκουπιδιών). Σε άλλη παραλλαγή του ραντεβού με το απορριμματοφόρο, χρησιμοποιούνται σε κάθε νοικοκυριό κάδοι με συγκεκριμένο όγκο (πάλι διατιθέμενοι αποκλειστικά από τον δήμο) και από τον αριθμό των κάδων που αδειάζουν στο απορριμματοφόρο κάθε φορά προσδιορίζεται —και χρεώνεται— ο όγκος των απορριμμάτων. Υπάρχουν και απορριμματοφόρα που έχουν τη δυνατότητα να ζυγίζουν επί τόπου τα απορρίμματα και να εκδίδουν την απόδειξη (που κοινοποιείται στον δήμο), για να γίνει η αντίστοιχη χρέωση.

Οι σακούλες βγαίνουν σε διάφορα χρώματα, που αντιστοιχούν σε διαφορετικά ρεύματα αποβλήτων, και χρεώνονται αναλόγως. Συχνά είναι ημιδιαφανείς, ώστε να μπορεί να ελεγχθεί ακόμη και με το μάτι αν τα περιεχόμενά τους είναι σύμφωνα με το ρεύμα αποβλήτων. Όταν χρησιμοποιείται η μέθοδος των κάδων, η σύσταση των απορριμμάτων που συλλέγονται γίνεται κατά το ραντεβού με το απορριμματοφόρο.

Προφανώς, η χρέωση με βάση τον όγκο ή το βάρος των αποβλήτων μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για την παρανομία, ειδικά σε δήμους που έχουν μεγάλο μέρος της έκτασής τους εκτός αστικού ιστού. Έτσι, υπό ένα τέτοιο καθεστώς, τίθενται πολύ βαριές διοικητικές κυρώσεις για όσους πετάνε τα σκουπίδια τους εκτός των προδιαγραφών που έχει θέσει ο κανονισμός καθαριότητας του δήμου. Όμως, όσο πιο μεγάλος είναι ο δήμος, τόσο πιο δύσκολος είναι ο έλεγχος, και οι κυρώσεις καταλήγουν να είναι γράμμα κενό.

Για τον λόγο αυτό, το «πληρώνω όσο πετάω» μπορεί να λειτουργήσει, πιλοτικά, και με μόνη την παροχή θετικών κινήτρων: υπό την εκδοχή αυτή, η χρέωση των ανταποδοτικών τελών με βάση τα τετραγωνικά μέτρα της κατοικίας ή της εγκατάστασης διατηρείται, τα βασικά τέλη αυξάνονται, αλλά προβλέπεται μία γενναία μείωση των τελών για τους κατοίκους και τους επιχειρηματίες που παραδίδουν απόβλητα από συγκεκριμένα ρεύματα (λ.χ., πλαστικά, απόβλητα τροφίμων, γυαλιά, χαρτί) αφού έχουν κάνει διαλογή με βάση τον όγκο ή το βάρος των απορριμμάτων που παραδίδουν κατ’ αυτό τον τρόπο. Οι μειώσεις αυτές αντισταθμίζουν και εξισορροπούν τη γενικευμένη αύξηση των τελών, την οποία τελικά επιβαρύνονται μόνο οι αμελείς κάτοικοι και επιχειρηματίες.

Όλα τα παραπάνω είναι διάφορες παραλλαγές, με τις οποίες εφαρμόζεται ένα σύστημα που επιβραβεύει τη διαλογή στην πηγή. Καλά να είμαστε, να βρούμε ακόμη καλύτερες. Όμως, αν λειτουργήσουν, έχουμε σημαντική ωφέλεια για το περιβάλλον και για την οικονομία. Ακόμη πιο σημαντικό, δημιουργείται και σταδιακά επικρατεί μία νοοτροπία ουσιαστικά φιλοπεριβαλλοντική. Οι κάτοικοι και οι επιχειρήσεις δείχνουν στην πράξη πώς σέβονται το περιβάλλον και επιβαρύνονται ανάλογα με τη συμπεριφορά τους. Είμαστε βέβαια πως, σε πολύ λίγα χρόνια, η εικόνα του παραβάτη, αυτού που απορρίπτει σύμμεικτα τα απόβλητα, που πετάει τα σκουπίδια του όπου να ’ναι, θα είναι περιθωριακή. Στη συμπεριφορά μας και τους παράγοντες που τη διαμορφώνουν ο σεβασμός στο περιβάλλον θα είναι ο κανόνας.