Από τον προσωπικό πόνο στη… συλλογική θλίψη

Στις τελευταίες… ώρες η ελληνική κοινωνία δέχτηκε απανωτά χτυπήματα, όπως η έκρηξη στο εργοστάσιο που στοιχισε πέντε ζωές εργαζόμενων γυναικών, το  τραγικό τροχαίο στη Ρουμανία που κόστισε τη ζωή νέων και φιλάθλων, η συγκοπή ενός ακόμη με το άκουσμα αυτής της είδησης (!), η φρικτή ομολογία για νεκρές σε πολυκατοικία της δυτικής Θεσσαλονικης  η είδηση για ένα ακόμη νεκρό βρέφος, κι άλλα τόσα με ψυχικό και σωματικό πόνο.

Αυτά τα γεγονότα, τόσο κοντά χρονικά το ένα στο άλλο, προστίθενται σε μια μακριά αλυσίδα προηγούμενων τραγωδιών – marfin, Μάτι, Μάνδρα, Τέμπη, πανδημία χωρίς ΜΕΘ, δολοφονία του Άλκη, σεξουαλική κακοποίηση ενός παιδιού στον Κολωνό κ.α – και προκαλούν αν όχι σε όλους, στους περισσότερους, ένα αίσθημα μόνιμης θλίψης και φυσικά ο πιο αφόρητος και αβάσταχτος πόνος αφορά πάντα σε όσους χάνουν κοντινούς και αγαπημένους.

Ο κύκλος του πόνου

Οι ψυχολόγοι περιγράφουν το πένθος ως «πρωτογενές», προσωπικό και μοναδικό, για τον καθένα. Συχνά περνά από στάδια όπως η άρνηση, ο θυμός, η θλίψη και πολύ αργότερα, μια κάποια αποδοχή. Για τους άμεσα θιγόμενους δεν υπάρχει «συνηθίζω» ο πόνος παραμένει επαναλαμβανόμενος, και συχνά χρειάζεται χρόνια επαγγελματικής υποστήριξης για να γίνει υποφερτός. Πέρα όμως από τους στενούς κύκλους των θυμάτων, οι υπόλοιποι βιώνουμε αυτό που οι ψυχολόγοι και οι κοινωνιολόγοι ονομάζουν «συλλογική θλίψη». Είναι ένα κοινό, διάχυτο αίσθημα πόνου που μεταδίδεται και αναπαράγεται με βίντεο και φωτογραφίες μέσω των ειδήσεων, των social media και των καθημερινών συζητήσεων. Πολλοί χωρίς να γνωρίζουν τα θύματα, νιώθουν βαθιά θλίψη, θυμό, ακόμα και σωματικά συμπτώματα με δυσκολία στον ύπνο, σφίξιμο στο στομάχι κλπ. Αυτή η ενσυναίσθηση είναι μια φυσική ανθρώπινη αντίδραση διότι ο εγκέφαλός μας ενεργοποιεί τους ίδιους νευρώνες «καθρέφτες» που ενεργοποιούνται όταν βλέπουμε κάποιον να πονάει, σαν να πονάμε κι εμείς οι ίδιοι. Σε κοινωνίες που βιώνουν επαναλαμβανόμενες τραγωδίες, όπως η δική μας, αυτή η συλλογική θλίψη μπορεί να λειτουργήσει ενωτικά και να βγάλει ανθρώπους σε πλατείες για απαίτηση ευθυνών, έστω και αν αναδεικνύονται από αυτές τις πρωτοβουλίες, πρόσωπα και προσωπικότητες που τελικά διχάζουν αντί να ενώνουν.

Κοινωνική απόσυρση

Ταυτόχρονα, η συνεχής έκθεση σε άσχημα νέα δημιουργεί δύο διαφορετικές αντιδράσεις στους υπόλοιπους. Κάποιοι ύστερα από τόσες τραγωδίες, αρχίζουν να αναπτύσσουν αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «συναισθηματική κόπωση» ή «κόπωση ενσυναίσθησης» (compassion fatigue). Είναι ένας αμυντικός μηχανισμός όπου ο ψυχισμός «κλείνει» για να προστατευτεί από τον υπερβολικό πόνο. Οι τραγωδίες γίνονται ρουτίνα, η αντίδραση γίνεται πιο ψυχρή, όχι από έλλειψη ανθρωπιάς, αλλά από υπερκόπωση. Άλλοι, αντίθετα, δεν μπορούν να «συνηθίσουν» καθόλου και κάθε νέα τραγωδία προστίθεται στις προηγούμενες σαν επιπλέον βάρος, δημιουργώντας συσσωρευμένο τραύμα. Νιώθουν διαρκή ανασφάλεια, θυμό, ακόμα και απόγνωση ότι «τίποτα δεν αλλάζει». Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης ή κοινωνικής απόσυρσης και απομόνωσης. Η συλλογική θλίψη, λοιπόν, δεν είναι ομοιόμορφη. Είναι ένα φάσμα συναισθημάτων που κυμαίνεται από την βαθιά ενσυναίσθηση μέχρι την αναγκαστική… απευαισθητοποίηση. Όταν οι τραγωδίες επαναλαμβάνονται χωρίς ουσιαστική θεραπεία των αιτιών, η κοινωνία κινδυνεύει να αποστασιοποιηθεί και να εγκλωβιστεί σε έναν κύκλο μόνιμης θλίψης και απογοήτευσης. Η επιστήμη της ψυχολογίας τονίζει ότι η καλύτερη αντιμετώπιση είναι η αναγνώριση αυτών των συναισθημάτων, η ανοιχτή συζήτηση, η επαγγελματική υποστήριξη όπου χρειάζεται και, κυρίως, η ανάληψη ευθύνης για να μην επαναλαμβάνονται τραγωδίες. ΠΗΓΕΣ Nature (2020): “Coping with cascading collective traumas in the United States” https://www.nature.com/articles/s41562-020-00981-x – The Lancet (2021): “Reimagining mental health systems post COVID-19 https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(21)00037-1/fulltext – The Lancet (2023): “The need for a national bereavement model: the Israeli case”

Η πρόσφατη υπογραφή της ΕΕ και με τη Ρουμανία για βελτίωση των δρόμων: Ο ΚΑΘΕΤΟΣ ΑΞΟΝΑΣ ΤΗΣ ΕΕ

Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΣΤΗ ΡΟΥΜΑΝΙΑ

ΠΥΡΟΣΒΕΣΤΗΣ ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΤΩΝ ΠΕΝΤΕ ΝΕΚΡΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ