Η τέχνη της σκόπιμης… θολούρας

Όταν οι ευθύνες δεν κατονομάζονται με σαφήνεια, όταν οι έρευνες τραβούν χρόνια ή κλείνουν χωρίς ξεκάθαρα πορίσματα, οι υπεύθυνοι προστατεύονται…

Πρόσφατα είδα στην ΕΡΤ3 το ντοκιμαντέρ «Όταν ο Σωκράτης Συνάντησε τον Κομφούκιο». Με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, οι δύο φιλόσοφοι συνομιλούν σαν να ζουν στην ίδια εποχή. Ο διάλογος δεν είναι εντελώς φανταστικός βασίζεται πιστά στις διδασκαλίες τους. Ο Σωκράτης πιέζει με ερωτήσεις που ξεγυμνώνουν την άγνοια, ο Κομφούκιος απαντά με έμφαση στην ηθική αρμονία και την αρετή των διοικούντων. Και οι δύο καταλήγουν στο ίδιο σημείο, η αληθινή γνώση αρχίζει όταν παραδέχεσαι ότι δεν ξέρεις και η καλή διακυβέρνηση απαιτεί διαφάνεια και εντιμότητα. Ακούγοντας αυτή τη συνομιλία, σκέφτηκα τα μεταπολιτευτικά χρόνια στην Ελλάδα. Εδώ, ύστερα από κάθε μεγάλη τραγωδία ή… περιπέτεια πχ σε αεροδρόμια με καθηλωμένα αεροπλάνα, η ενημέρωση και η απόδοση ευθυνών “βυθίζονται” σε μια πυκνή θολούρα και η αντίδραση είναι πάντα η ίδια, σύσταση επιτροπών, υποσχέσεις ότι «θα αποδοθούν ευθύνες», πραγματογνωμοσύνες, τηλεοπτικά αφιερώματα και μεγαλόστομες δηλώσεις ότι «θα πέσουν κεφάλια». Και μετά; Σιωπή. Ή, χειρότερα, μια ατέλειωτη ανακύκλωση συζητήσεων που δεν οδηγεί πουθενά.

Αυτή η θολούρα δεν είναι τυχαία. Είναι μηχανισμός. Όταν οι ευθύνες δεν κατονομάζονται με σαφήνεια, όταν οι έρευνες τραβούν χρόνια ή κλείνουν χωρίς ξεκάθαρα πορίσματα, οι υπεύθυνοι προστατεύονται. Οι πολίτες, από την άλλη, μένουν με την ψευδαίσθηση ότι «κάτι γίνεται» ενώ η συνεχής ροή διαβεβαιώσεων, αντιφάσεων, διαψεύσεων και διαμαρτυριών δημιουργεί τελικά σύγχυση που εξαντλεί. Η οργή ξεφουσκώνει, η απαίτηση για λογοδοσία ατονεί, και τελικά επικρατεί η παραίτηση με το «τι να κάνουμε; Έτσι είναι τα πράγματα». Ο Σωκράτης θα το χαρακτήριζε ως κλασική περίπτωση ψευδούς γνώσης, οι αρμόδιοι παρουσιάζονται ως παντογνώστες, αλλά αποφεύγουν συστηματικά τη λογοδοσία που θα αποκάλυπτε ελλείψεις και παραλείψεις. Ο Κομφούκιος θα έβλεπε διαταραχή της κοινωνικής αρμονίας όταν οι επικεφαλής δεν δίνουν το παράδειγμα της ειλικρίνειας και της διαφάνειας, με την εμπιστοσύνη να καταρρέει και την κοινωνία να αποσταθεροποιείται.

Το ντοκιμαντέρ με το διάλογο των δύο σοφών, δεν ήταν απλώς μια εντυπωσιακή τεχνολογική άσκηση. Ήταν υπενθύμιση ότι οι φωνές τους εξακολουθούν να μιλούν καθαρά στη δική μας εποχή. Και μας λένε το ίδιο πράγμα, η αλήθεια αρχίζει με το «δεν ξέρω» κι όσο αρνούμαστε να το πούμε αυτό δυνατά, η θολούρα θα παραμένει. Όσο, όμως, συνεχίζουμε να ρωτάμε για το τι ακριβώς συνέβη, ποιος ευθύνεται, γιατί επαναλαμβάνονται τα ίδια λάθη η θολούρα θα διαλύεται. Γιατί δεν είναι πεπρωμένο. Είναι επιλογή. Και οι επιλογές μπορούν να αλλάξουν αρκεί να συνεχίσουμε να… ρωτάμε