Αναγκαία η ανανέωση στη διαχείριση αρχαιολογικών χώρων

Μέσα σε σφοδρές αντιδράσεις, η Βουλή υπερψήφισε το νομοσχέδιο για τη σύσταση ΑΕ, η οποία αναλαμβάνει τη διαχείριση και εκμετάλλευση αρχαιολογικών χώρων και μουσείων. Πρόκειται για εταιρεία με μοναδικό μέτοχο το Δημόσιο, υπαγόμενη στον Οργανισμό Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων (ΟΔΑΠ). Οι αντιδράσεις εδράζονται στον ισχυρισμό περί επικείμενης ιδιωτικοποίησης του πολιτισμού.

Η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς ως πηγής εσόδων υπέρ της συντήρησης και ανάδειξής της αποτελεί γνωστό πεδίο φορτισμένων αντιπαραθέσεων. Πριν την ψήφιση του νομοσχεδίου, πολλή συζήτηση έγινε για εκδηλώσεις μέσα σε μνημεία και για πριβέ ξεναγήσεις. Στη Θεσσαλονίκη, έντονες αντιρρήσεις διατυπώθηκαν για τη σχετική δυνατότητα στο Γεντί Κουλέ. Ο λόγος; Η φυλάκιση αριστερών πολιτών στο μεσαιωνικό φρούριο, από τη δεκαετία του ‘30 μέχρι και τη Χούντα, δηλαδή για ένα μάλλον μικρό διάστημα της μακράς ιστορίας του.

Πολλή γκρίνια βγήκε και για τα έργα στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας. Εκεί είχαμε τη μερική αποκατάσταση ενός ρωμαϊκού ναού, που αποτελούσε συντρίμμια από τη στιγμή που ανασκάφηκε ο ολόκληρος αρχαιολογικός χώρος του Θησείου μέχρι σήμερα. Αλησμόνητες επίσης οι -υστερικές- αντιδράσεις για την Ακρόπολη, είτε αυτές αφορούν τη συμπλήρωση του Παρθενώνα με αυθεντικό πεντελικό μάρμαρο, είτε τη διαμόρφωση διαδρομών από αφαιρέσιμο οικολογικό κονίαμα.

Εξυπακούεται ότι η σύσταση της συγκεκριμένης ανώνυμης εταιρείας δεν συνιστά ιδιωτικοποίηση. Το -συνταγματικά καθιερωμένο- υφιστάμενο μοντέλο προστασίας των μνημείων διακρίνεται από γραφειοκρατική δυσκαμψία και παντελή έλλειψη φαντασίας. Με άλλα λόγια, ιδεολογικές εμμονές δεν επιτρέπουν σε επισκέπτες από όλο τον πλανήτη να βιώνουν τον ιστορικό πλούτο μας πληρέστερα: να αγοράζουν ποιοτικά δώρα και αναμνηστικά, εξειδικευμένα βιβλία, ενδύματα και χρηστικά αντικείμενα από τα πωλητήρια πολιτιστικών χώρων. Εμμονές από πολιτικές δυνάμεις που δεν έφεραν αντίρρηση στην υποθήκευση της κρατικής περιουσίας για 99 χρόνια.

Εκτός από εξαιρετικά στενόμυαλη, η στάση τούτη είναι και εντελώς αντιπαραγωγική. Ωστόσο υιοθετείται από μεγάλο μέρος των αρχαιολόγων μας και όσων είναι επιφορτισμένοι με την προστασία της εθνικής κληρονομιάς. Στάση απόρροια φοβικότητας και έπαρσης. Τη γνωρίσαμε καλά γύρω από τις αρχαιότητες στη Βενιζέλου. Η παράλογη απαίτηση να μην μετακινηθούν καν τα υπολείμματα της Via Regia καθυστέρησε την ολοκλήρωση του μετρό και ταλαιπώρησε τους κατοίκους. Όταν η επέμβαση ολοκληρώθηκε, γεννήθηκε το δημοφιλέστερο αρχαιολογικό αξιοθέατο της Θεσσαλονίκης.

Οι επιφορτισμένοι με τη διάσωση του παρελθόντος συχνά ξεχνούν ότι υπηρετούν τους πολλούς, και οι πολλοί πλέον επιθυμούν αδιαμεσολάβητη επαφή με το παρελθόν. Επιθυμούν επαφή κατατοπιστική, ώστε να αντιλαμβάνονται εύκολα τι υπήρχε κάποτε. Δεν αναζητούν εικόνες που θα ερεθίζουν τη φαντασία τους, σύμφωνα με τα ρομαντικά πρότυπα του 19ου αιώνα· όταν τα εξωτικά χαλάσματα ενέπνεαν τον αναστοχασμό και τη συνειδητοποίηση του εφήμερου. Ασχέτως του ακαδημαϊκού κύρους τους, τα πρότυπα αυτά είναι de facto ξεπερασμένα σε έναν πλανήτη δισεκατομμυρίων ταξιδιωτών, από και προς κάθε σημείο του ορίζοντα. Ας αναφέρουμε δύο πολύ οικεία παραδείγματα: οι Τουμπιώτες αγνοούν τι βρίσκεται θαμμένο στην προϊστορική τούμπα της γειτονιάς τους· οι… Μπαγιάτηδες δεν γνωρίζουν το αλλοτινό μεγαλείο του Γαλεριανού Συγκροτήματος.

Στο ΥΠΠΟ, το επιτελείο Μενδώνη έχει διαπράξει σφάλματα γύρω από τον σύγχρονο πολιτισμό, συχνά επιλέγοντας πρόσωπα με πολύ καλές διασυνδέσεις αλλά ανεπαρκή, είτε οργανωτικά είτε ηθικά. Μάλιστα υπήρξε αμφιλεγόμενη η συγκεντρωτική παραχώρηση των κυλικείων σε όμιλο της πρωτεύουσας, τα οποία κατόπιν υπενοικιάστηκαν σε κατά τόπους επιχειρήσεις εστίασης.

Αντίθετα, στον αρχαίο πολιτισμό έχει παράγει εντυπωσιακό έργο, χρησιμοποιώντας πολύ αποτελεσματικά σημαντικούς πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης. Η Λίνα Μενδώνη δείχνει να αντιλαμβάνεται τις απαιτήσεις του σύγχρονου ανθρώπου ως προς την ιστορία και στο πώς αυτή παρουσιάζεται. Δείχνει να αντιλαμβάνεται την αξία της ανάδειξης του παρελθόντος όχι μόνο για τους τουρίστες μα και για τους ίδιους τους Έλληνες. Εξυπακούεται πως όταν οι Έλληνες κατανοούν καλύτερα το παρελθόν τους, αγαπούν περισσότερο την πατρίδα τους.