Anna Unfiltered: Κάτι κουρασμένα παλληκάρια
Αν ψάξω να βρω αντιφάσεις στο πεδίο της ζωής, πάω στοίχημα πως θα χάσω το μέτρημα. Μα σάμπως υπάρχει και τίποτα που να ‘ναι συνεπές στα χρόνια που ζούμε; Ειδικά μέσα σε αυτό που ο φιλόσοφος (1) ονομάζει ‘’εικονιστική κοινωνία της ύστερης νεωτερικότητας,’’(2) ο καημένος ο σύγχρονος άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια πραγματικά παράξενη αντίφαση: έχει στη διάθεσή του περισσότερες ανέσεις από οποιαδήποτε άλλη γενιά στην ιστορία της ανθρωπότητας, έχει κατακτήσει αυτό που άπαντες ονοματίζουν ‘’τεχνολογικό θαύμα’’, μπορεί να επικοινωνεί και να μετακινείται σε δευτερόλεπτα (ειδικά τώρα που έβγαλε και τα ιπτάμενα αμάξια ο Μασκ, ποιος τον φτάνει), ενημερώνεται, τρώει, γυμνάζεται, παραγγέλνει, κάνει σεξ …όλα με ένα κλικ. Και όμως, είναι εξαντλημένος!
Απορίας άξιον, δεν συμφωνείς αναγνώστη μου; Αρκεί μία και μόνη ματιά στον εαυτό σου και θα πάψεις πάραυτα να απορείς. Δεν προλαβαίνεις. Δεν έχεις χρόνο. Δεν ξεκουράζεσαι. Δεν ζεις. Απλά διεκπεραιώνεις. Κι αν δεν τρέχεις απ’ το ένα ραντεβού στ’ άλλο, τότε οπωσδήποτε άγχεσαι για την επαγγελματική υποχρέωση, για την κοινωνική επιταγή, για τη μάνα, την πεθερά, τη γυναίκα. Ξυπνάς και κοιμάσαι κουρασμένος, απ’ την οθόνη του υπολογιστή στην οθόνη του κινητού όλη σου η ‘’κίνηση’’ και άντε το πολύ πολύ να ξενυχτήσεις σε κανένα δευτεροκλασάτο μπουζούκι μια φορά στις δεκαπέντε, έτσι για να νιώσεις κι εσύ το έπαθλο του ‘’τα σπάω’’. Την επόμενη, βέβαια, θα βρεθείς πάλι στην ατελείωτη σκυταλοδρομία, που δεν είμαι καθόλου σίγουρη ότι έχει τέρμα. Κούραση, πάντως, έχει.
Κάτι κουρασμένα παλληκάρια, που έλεγε και η ταινία με το Κωνσταντάρα. Αλλά τα δικά μας δεν βάφουν απλά το μαλλί. Βάφουν και τα όνειρα, με όσα θέλουν και μανιωδώς κυνηγούν: ακριβά κινητά, ρολόγια, αυτοκίνητα, συνδρομές, ταξίδια, κότερα, ελικόπτερα, γκόμενες. Πάντα με έναν φρέντο στο χέρι και μια μόνιμη έκφραση. Του ανικανοποίητου, δυστυχώς.
Τώρα κάποιος θα μου πει, αν συγκρίνεις τη ζωή μας μ’ εκείνην των ανθρώπων πριν από 100-200 χρόνια, βρισκόμαστε σε ασύλληπτα καλύτερη μοίρα. Γιατί γκρινιάζω, λοιπόν; Αφενός δεν αμφισβητώ τις ιστορικές συνθήκες, ούτε την πείνα, ούτε τις επιδημίες, ούτε την ανασφάλεια και την κοινωνική ανισότητα εκείνων των αιώνων. Αφετέρου, δεν χρειάζεται να εξιδανικεύσω το παρελθόν για να αναγνωρίσω την πρόοδο του παρόντος. Εξυπακούεται, ότι ο σημερινός άνθρωπος έχει κατακτήσει όλα εκείνα που κάποτε θα έμοιαζαν αδιανόητα. Το ερώτημα, όμως, είναι άλλο: είμαστε όντως καλύτερα; Ή απλά κάναμε το μαγικό (που ‘σαι Γιούρι Γκέλερ να μας δεις!) και ενώ σπάσαμε τις παλιές αλυσίδες, τις αντικαταστήσαμε με καινούργιες, πολύ πιο κομψές, γυαλιστερές και, κυρίως, διαλεγμένες από εμάς τους ίδιους;
Γίναμε σκλάβοι των ανέσεών μας και αυτήν την παραδοχή δεν τη διαπραγματεύομαι. Η ηθική και οι αξίες μας έχουν περιοριστεί στο ‘’θέλω κι άλλα’’. Εργαζόμαστε (ή μάλλον δουλεύουμε) όχι για να εξασφαλίσουμε μια αξιοπρεπή ζωή, αλλά για να συντηρήσουμε έναν τρόπο ζωής που θεωρούμε απαραίτητο. Δεν επιδιώκουμε απλά να καλύψουμε ανάγκες, αλλά κυνηγάμε το χρήμα λυσσαλέα και συνεχώς γυρνάμε σαν τα ινδικά χοιρίδια σε έναν αέναο κύκλο, που γεννά επιθυμίες. Όλα πιο πολύ, όλα πιο μεγάλα, όλα περισσότερα.
Ο Θεοφάνης Τάσης στο βιβλίο του «Ψηφιακός Ανθρωπισμός», λέει πώς, ενώ κατά την πρώτη βιομηχανική επανάσταση ο άνθρωπος εκχώρησε στις μηχανές μέρος του σωματικού του μόχθου, σήμερα εκχωρεί στους αλγορίθμους μέρος των διανοητικών του λειτουργιών και της αυτονομίας του, προκειμένου να διαχειριστεί την υπερπληθώρα πληροφοριών και επιλογών. Όμως η απελευθέρωση απ’ τον κόπο δεν συνεπάγεται αυτομάτως και ελευθερία. Αντιθέτως, ενδέχεται – δηλαδή τι ενδέχεται, έτσι είναι με βεβαιότητα – να τον οδηγήσει σε μια νέα μορφή εξάρτησης. Όσο η ζωή μας γίνεται ευκολότερη τεχνικά, τόσο δυσκολεύει σε επίπεδο νοήματος.
Μέσα σε αυτό το μάγμα συναισθημάτων και υπαρξιακών διαθέσεων, ο άνθρωπος φενακίζετα: πιστεύει ότι είναι ελεύθερος επειδή μπορεί να επιλέξει ανάμεσα σε εκατοντάδες προϊόντα, υπηρεσίες και εφαρμογές, μπερδεύοντας την καταναλωτική δυνατότητα με την προσωπική ελευθερία και την ψηφιακή παρουσία με την ανθρώπινη επικοινωνία. Μπορεί να έχουμε την ψευδαίσθηση της υπόσχεσης μιας καλύτερης ζωής, αλλά είμαστε πολύ κουρασμένοι για να την ζήσουμε – αν τελικά την αποκτούμε κιόλας κάποτε. Το ακόμα πιο ανησυχητικό αναγνώστη μου; Αυτός ο συρφετός μας αναγκάζει αντί να αμφισβητήσουμε το σύστημα που μας εξαντλεί, να προσπαθούμε να γίνουμε αποτελεσματικότερα εξαρτήματά του. Όπως έλεγε κι η Βιτάλη, ε;(3)
Και καταλήγουμε απελπιστικά κουρασμένοι, όντας άπραγοι. Έχοντας ξεχάσει να διεκδικούμε από χρόνο και αξιοπρέπεια, μέχρι ουσιαστική επικοινωνία και δημόσια αγαθά. Τα έχουμε αφήσει όλα στον αυτόματο. Τρέχουμε για την πάρτη μας, παραβλέποντας ότι η προσωπική ευημερία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την κοινωνική πραγματικότητα. Δεν μπορείς να σωθείς ατομικά. Δεν μπορείς να χτίσεις έναν προστατευμένο παράδεισο για τον εαυτό σου, όταν όλα γύρω καταρρέουν.
Σήμερα πιο πολύ από ποτέ έχουμε ανάγκη από μια διαρκή ώσμωση και υπενθύμιση των αγώνων που προηγήθηκαν. Γι’ αυτό και την εβδομάδα που πέρασε είδα με θλίψη να αμφισβητούνται δικαιώματα, ελευθερίες και κοινωνική προστασία, με πρόφαση ‘’το πόρισμα Τσεβά’’(4) και την απύθμενη όχι βλακεία, αλλά ημιμάθεια των δημοσιολογούντων. Δεν θέλω να αποδεχτώ ότι έχουμε συμφιλιωθεί με μια κατάσταση διαρκούς αδράνειας, στην οποία διαμαρτυρόμαστε ιδιωτικά, αγανακτούμε μόνο στα κοινωνικά δίκτυα, σχολιάζουμε και ειρωνευόμαστε απ’ τον καναπέ και την επόμενη επιστρέφουμε κανονικά στη δουλίτσα και στη ζωούλα μας (βλ. Anna Unfiltered: Άκου, ανθρωπάκι!). Αν όντως αυτή είναι η μοίρα του σύγχρονου κουρασμένου ανθρώπου, τότε σύντομα, στη χώρα των λωτοφάγων όπου διαβιούμε, το αυγό του φιδιού θα μεγαλουργήσει.
(1) Πρόκειται για τον Θεοφάνη Τάση, Επίκουρο Καθηγητή στο Τμήμα Τεχνών Ήχου και Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου, με γνωστικό αντικείμενο τη Φιλοσοφία της Πληροφορίας και τον Ψηφιακό Ανθρωπισμό. Είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Freie Universität Berlin.
(2) Τάσης, Θ. (2017). Πολιτικές του βίου ΙΙ: Η επιμέλεια εαυτού στην εικονιστική κοινωνία. Αθήνα: Εκδόσεις Αρμός.
(3) Βιτάλη, Ε. (1989). «Η Κιβωτός». Στο Το απέναντι μπαλκόνι [μουσικό άλμπουμ]. CBS. Μουσική και στίχοι: Ελένη Βιτάλη. Ερμηνεία: Ελένη Βιτάλη.
(4) Τσεβάς, Δ. (1974, 14 Οκτωβρίου). Πόρισμα προκαταρκτικής εξέτασης για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου (Νοέμβριος 1973). Εισαγγελία Πρωτοδικών Αθηνών.