Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας: Αληθινές φωνές για πραγματική αλλαγή

Κάθε άνθρωπος που έχει βρεθεί αντιμέτωπος με τις προκλήσεις της ψυχικής υγείας έχει τη δική του ιστορία. Μια ιστορία που συχνά παραμένει στη σκιά, πίσω από στερεότυπα, κοινωνικές προκαταλήψεις και τον φόβο του στιγματισμού. Ωστόσο, αυτές οι προσωπικές εμπειρίες δεν αποτελούν απλώς μαρτυρίες μιας δύσκολης διαδρομής. Συνιστούν πολύτιμη γνώση που μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση καλύτερων υπηρεσιών ψυχικής υγείας και μιας κοινωνίας με λιγότερους αποκλεισμούς.

Αυτό ακριβώς αναδεικνύει η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, που τιμάται σήμερα, 10 Οκτωβρίου, με το φετινό μήνυμα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) να επικεντρώνεται στη δύναμη της βιωμένης εμπειρίας: «Lived Experiences Heard: Real Voices, Real Change» – «Τα προσωπικά βιώματα ακούγονται: Αληθινές φωνές, πραγματική αλλαγή»

Το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο να μιλήσουμε για την ψυχική υγεία, αλλά να ακούσουμε ουσιαστικά εκείνους που έχουν βιώσει ψυχικές δυσκολίες και να τους αναγνωρίσουμε έναν ενεργό ρόλο στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους.

ΠΟΥ: Από τα προσωπικα βιώματα στη διαμόρφωση πολιτικών

Η ψυχική υγεία μπορεί να επηρεαστεί από κοινωνικούς, ψυχολογικούς και βιολογικούς παράγοντες, σε οποιαδήποτε φάση της ζωής. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), σχεδόν ένας στους επτά ανθρώπους παγκοσμίως ζει με κάποια ψυχική διαταραχή, με τις αγχώδεις διαταραχές και την κατάθλιψη να συγκαταλέγονται στις συχνότερες. Οι επιπτώσεις τους δεν περιορίζονται στην ψυχική κατάσταση του ατόμου, αλλά μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινότητα, τη σωματική υγεία, τις κοινωνικές σχέσεις και συνολικά την ποιότητα ζωής του.

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, πολύ συχνά οι άνθρωποι με προσωπικά βιώματα καλούνται να αφηγηθούν τις δικές τους ιστορίες, χωρίς όμως να συμμετέχουν στη συνέχεια στις αποφάσεις που τους αφορούν.

Η φετινή εκστρατεία επιχειρεί να αλλάξει αυτή την προσέγγιση. Η ουσιαστική συμμετοχή σημαίνει ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν λόγο στον σχεδιασμό, στην εφαρμογή και στην αξιολόγηση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, να συμβάλλουν στην ανάπτυξη δικτύων αλληλοϋποστήριξης και να συμμετέχουν στις προσπάθειες αντιμετώπισης του στίγματος.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στη μετάβαση από τη μακροχρόνια ιδρυματική περίθαλψη προς τις κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, με επίκεντρο την αξιοπρέπεια, την αυτονομία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Η αποϊδρυματοποίηση, όπως επισημαίνει ο ΠΟΥ, δεν περιορίζεται στο κλείσιμο των ψυχιατρικών ιδρυμάτων. Προϋποθέτει την ανάπτυξη κατάλληλων υπηρεσιών και δικτύων υποστήριξης, ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να ζουν με ασφάλεια και ισότιμη συμμετοχή μέσα στην κοινότητά τους.

ΕΨΕ: Το στίγμα παραμένει κυρίαρχο στην ελληνική κοινωνία

Την ανάγκη ουσιαστικών αλλαγών αναδεικνύει και η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία (ΕΨΕ), η οποία, με ανακοίνωσή της για τη φετινή Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, εστιάζει στις προκαταλήψεις και στα στερεότυπα που εξακολουθούν να συνοδεύουν τις ψυχικές διαταραχές.

Όπως επισημαίνει, το στίγμα παραμένει κυρίαρχο και στην ελληνική κοινωνία, οδηγώντας συχνά στον αποκλεισμό και στην περιθωριοποίηση των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν κάποια ψυχική διαταραχή.

Η ΕΨΕ αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στην αντιεπιστημονική σύνδεση σοβαρών ψυχικών διαταραχών με την επικινδυνότητα, στην αντίληψη ότι οι ψυχικές διαταραχές είναι ανίατες, παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί στη θεραπεία τους, αλλά και στην άρνηση αποδοχής του σύγχρονου κοινοτικού μοντέλου φροντίδας.

Παράλληλα, επισημαίνει περιπτώσεις παραβίασης του ιατρικού απορρήτου και των προσωπικών δεδομένων ανθρώπων που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας.

Μία από τις σοβαρότερες συνέπειες αυτών των προκαταλήψεων είναι το λεγόμενο αυτοστίγμα (self-stigma). Πρόκειται για την εσωτερίκευση των αρνητικών κοινωνικών αντιλήψεων από τους ίδιους τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν ψυχικές διαταραχές.

Όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να υιοθετεί τις προκαταλήψεις που στρέφονται εναντίον του, μπορεί να περιοριστεί η αυτοεκτίμηση και η αυτοπεποίθησή του, να απομονωθεί και να αποθαρρυνθεί από την αναζήτηση θεραπείας ή από την αξιοποίηση ευκαιριών αποκατάστασης.

Το στίγμα, επομένως, δεν επηρεάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιμετωπίζει την ψυχική νόσο. Μπορεί να επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τις δυνατότητές του.

Φροντίδα μαζί με τους ανθρώπους που την έχουν ανάγκη

Στο επίκεντρο της παρέμβασής της, η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία τοποθετεί την ανάγκη δημιουργίας συστημάτων ψυχικής υγείας μαζί με τους ανθρώπους που έχουν βιοώσει κάποια ψυχική νόσο και όχι απλώς για αυτούς.

Η συμμετοχή τους, σύμφωνα με την ΕΨΕ, δεν πρέπει να περιορίζεται στη δημόσια κατάθεση προσωπικών ιστοριών, αλλά να επεκτείνεται στον σχεδιασμό πολιτικών και υποστηρικτικών δομών.

Στην κατεύθυνση αυτή, ιδιαίτερη σημασία αποκτούν η αυτοσυνηγορία (self-advocacy), δηλαδή η δυνατότητα των ανθρώπων να υπερασπίζονται οι ίδιοι τις ανάγκες και τα δικαιώματά τους, και η λογοδοσία των υπηρεσιών ψυχικής υγείας (service accountability).

Μια ακόμη σημαντική παράμετρος είναι η αλληλοϋποστήριξη, (peer support), η υποστήριξη δηλαδή που προσφέρουν άνθρωποι οι οποίοι έχουν ανακάμψει από κάποια ψυχική διαταραχή σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν αντίστοιχες δυσκολίες.

Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη μετάβαση από την ιδρυματική περίθαλψη σε σύγχρονες, ανθρωποκεντρικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, που ανταποκρίνονται στις ανάγκες κάθε ανθρώπου, ενισχύουν την αυτονομία του και διευκολύνουν την ισότιμη συμμετοχή του στην κοινωνική ζωή, με σεβασμό στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματά του.

Πίσω από αυτή την προσέγγιση βρίσκεται μια ουσιαστική αλλαγή νοοτροπίας: ο άνθρωπος που έχει αντιμετωπίσει μια ψυχική διαταραχή δεν αποτελεί μόνο αποδέκτη φροντίδας, αλλά μπορεί να γίνει ενεργός συμμέτοχος στην υποστήριξη άλλων ανθρώπων και στη βελτίωση των υπηρεσιών.

“Νουσ υγιής εν σώματι υγιεί”

Στο πλαίσιο των δράσεων για την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, ο Πανελλήνιος Σύλλογος Φυσικοθεραπευτών αναδεικνύει μια ακόμη διάσταση της ολοκληρωμένης φροντίδας: τη σχέση μεταξύ ψυχικής και σωματικής υγείας.

Το Επιστημονικό Τμήμα «Φυσικοθεραπεία στην Ψυχική Υγεία» διοργανώνει αύριο, Κυριακή 11 Οκτωβρίου 2026, στις 18:30, ανοιχτή διαδικτυακή ενημερωτική εκδήλωση με θέμα «Η Φυσικοθεραπεία στην Ψυχική Υγεία».

Στόχος είναι να αναδειχθεί η συμβολή της φυσικοθεραπείας στην καθημερινή λειτουργικότητα, στη σωματική δραστηριότητα και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής ανθρώπων που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας.

Η εκδήλωση απευθύνεται τόσο στο ευρύ κοινό όσο και σε επαγγελματίες υγείας και θα εξετάσει, μέσα από επιστημονικές εισηγήσεις, τη σχέση σώματος, κίνησης και ψυχικής υγείας, καθώς και τον ρόλο της δομημένης άσκησης στη διαχείριση ψυχιατρικών παθήσεων.

Ο σύνδεσμος συμμετοχής είναι διαθέσιμα στην επίσημη ιστοσελίδα του Πανελλήνιου Συλλόγου Φυσικοθεραπευτών.

Από την ευαισθητοποίηση στην πραγματική αλλαγή

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας δεν είναι απλώς μια υπενθύμιση της ανάγκης για περισσότερη κατανόηση και αποδοχή. Είναι και μια ευκαιρία να αναρωτηθούμε πόσο πραγματικά συμπεριληπτικά είναι τα συστήματα φροντίδας, πόσο εύκολα μπορεί κάποιος να αναζητήσει βοήθεια χωρίς να στιγματιστεί και πόσο χώρο δίνουμε στους ίδιους τους ανθρώπους να συμμετέχουν στις αποφάσεις που τους αφορούν.

Το μήνυμα της φετινής ημέρας είναι σαφές: η προσωπική εμπειρία πρέπει να αναγνωρίζεται ως πολύτιμη γνώση, η κοινωνική αποδοχή να συνοδεύεται από ουσιαστική υποστήριξη και η συμμετοχή να μετατρέπεται σε πραγματική δυνατότητα παρέμβασης.

Γιατί το να ακούγεται μια φωνή είναι σημαντικό. Το να μπορεί όμως αυτή η φωνή να φέρει αλλαγή είναι το ουσιαστικό ζητούμενο.