Γεντί Κουλέ: Πίσω από τα τείχη μιας φυλακής που σημάδεψε την ιστορία της Θεσσαλονίκης (ΦΩΤΟ-VIDEO)
Στα υγρά και ανήλιαγα κελιά του κρατήθηκαν πολιτικοί και ποινικοί κρατούμενοι, πολλοί από τους οποίους υπέστησαν βασανιστήρια, ενώ αρκετοί οδηγήθηκαν στην εκτέλεση.
Πίσω από τα τείχη του Επταπυργίου, γνωστού ως Γεντί Κουλέ, οι μνήμες μιας εκ των πιο σκοτεινών περιόδων της νεότερης ελληνικής ιστορίας παραμένουν ζωντανές. Ένας χώρος που άλλοτε αποτελούσε καταφύγιο και σημείο υπεράσπισης της ελευθερίας των κατοίκων της Θεσσαλονίκης, έμελλε να μετατραπεί σε τόπο εγκλεισμού, βασανιστηρίων και εκτελέσεων.
Ρεπορτάζ: Αθηνά Σταυροπούλου
Περπατώντας σήμερα στους χώρους του ιστορικού μνημείου, τα σημάδια του παρελθόντος είναι ακόμη ορατά. Τα χαραγμένα ονόματα στους τοίχους των κελιών απομόνωσης, στενοί διάδρομοι και σκοτεινοί χώροι διατηρούν ζωντανή τη μνήμη όσων πέρασαν από τις φυλακές, πολλές φορές χωρίς να επιστρέψουν ποτέ.


Η περίοδος της δικτατορίας Μεταξά, η Γερμανική Κατοχή, ο Εμφύλιος και η Χούντα αποτελούν τις πιο μελανές σελίδες της ιστορίας του. Στα υγρά και ανήλιαγα κελιά του κρατήθηκαν πολιτικοί και ποινικοί κρατούμενοι, πολλοί από τους οποίους υπέστησαν βασανιστήρια, ενώ αρκετοί οδηγήθηκαν στην εκτέλεση.
Ένας από τους χώρους που ξεχωρίζουν είναι τα κελιά της απομόνωσης. Μια βαριά μεταλλική πόρτα οδηγεί σε έναν στενό και σκοτεινό διάδρομο. Στη δεξιά πλευρά βρίσκονται τα οκτώ κελιά απομόνωσης, οι μικροί χώροι στους οποίους το φυσικό φως έφτανε με δυσκολία μέσα από τα λιγοστά ανοίγματα. Στους τοίχους τους διακρίνονται ακόμη ονόματα και χαράγματα κρατουμένων, ίχνη ανθρώπων που πέρασαν εκεί ημέρες, μήνες ή και χρόνια.
Στο τέταρτο κελί κρατήθηκε ο Χρόνης Μίσσιος, ο οποίος μνημόνευε μέχρι τέλους τα χρόνια που πέρασε στην απομόνωση, περιμένοντας την εκτέλεσή του. Μέσα στο σκοτεινό κελί, η μοναδική του επαφή με το φως ήταν μια ηλιαχτίδα που κατάφερνε να εισχωρεί από την πόρτα. Μια μικρή ακτίνα φωτός που, μέσα στην αναμονή του θανάτου, αποκτούσε ξεχωριστή σημασία.

Μέσα στα τείχη του Επταπυργίου βρίσκεται και ο μικρός ναός του Αγίου Ελευθερίου, ο οποίος χτίστηκε την περίοδο 1917-1918 από τον κρατούμενο αρχιμανδρίτη Μελχισεδέκ Μακρή. Ο ναός αποτέλεσε χώρο θρησκευτικής παρηγοριάς για τους περίπου 600 πιστούς που βρίσκονταν τότε φυλακισμένοι στο Γεντί Κουλέ.

Από το βυζαντινό φρούριο στις φυλακές του Γεντί Κουλέ
Η ιστορία του Επταπυργίου ξεκινά ήδη από τη βυζαντινή περίοδο. Στο βορειοανατολικό άκρο της Ακρόπολης της Θεσσαλονίκης κατασκευάστηκε το οχυρωματικό συγκρότημα, το οποίο αποτελούσε το τελευταίο καταφύγιο των κατοίκων σε περιόδους πολιορκίας της πόλης.
Αργότερα, κατά την Τουρκοκρατία, η Ακρόπολη μετατράπηκε σε οθωμανική συνοικία, ενώ το Επταπύργιο χρησιμοποιήθηκε ως έδρα της οθωμανικής διοίκησης της πόλης, έως τη δεκαετία του 1890, οπότε και μετατράπηκε σε φυλακή. Έτσι, το φρούριο που είχε αρχικά σχεδιαστεί για την προστασία των κατοίκων της Θεσσαλονίκης έγινε ένας χώρος εγκλεισμού.
Το συγκρότημα αποτελείται από δέκα πύργους, στους οποίους αποτυπώνονται διαφορετικές ιστορικές περίοδοι: από τη βυζαντινή οχύρωση και την οθωμανική παρουσία μέχρι τη μεταγενέστερη λειτουργία του ως σωφρονιστικού καταστήματος.

Η ονομασία Γεντί Κουλέ, που σημαίνει «Επτά Πύργοι» και παραπέμπει στο ομώνυμο οχυρωματικό συγκρότημα της Κωνσταντινούπολης, συνδέθηκε άρρηκτα με τη λειτουργία των φυλακών. Στα κελιά του πέρασαν εκατοντάδες ποινικοί και πολιτικοί κρατούμενοι, άνδρες και γυναίκες, επώνυμοι και ανώνυμοι, κάθε εθνικότητας και ηλικίας.
Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας Μεταξά και της Γερμανικής Κατοχής, οι φυλακές γέμισαν με κομμουνιστές και πολιτικούς αντιπάλους. Στις 19 Αυγούστου 1941 πραγματοποιήθηκε η πρώτη εκτέλεση Έλληνα στη Θεσσαλονίκη από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, του Γιώργου Πολυχρονάκη. Στα χρόνια του Εμφυλίου, το Επταπύργιο μετατράπηκε σε χώρο κράτησης μελλοθάνατων πολιτικών κρατουμένων, ενώ κατά τη δικτατορία των συνταγματαρχών πίσω από τα τείχη του οδηγήθηκαν και πάλι εκατοντάδες αντιφρονούντες.
Η κατάσταση των φυλακών και οι συνθήκες κράτησης απασχόλησαν έντονα την κοινή γνώμη τις τελευταίες δεκαετίες λειτουργίας τους. Το 1984, ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης ανακοίνωσε σχέδια για τη μεταφορά των φυλακών της Θεσσαλονίκης σε νέες εγκαταστάσεις, χαρακτηρίζοντας «απελπιστική» την κατάσταση του Επταπυργίου. Ενώ στις αρχές του 1987, οι φυλακές βρέθηκαν στο επίκεντρο του πανελλήνιου ενδιαφέροντος, μετά από εισαγγελικές και δημοσιογραφικές έρευνες που έφεραν στο φως σοβαρές καταγγελίες για βασανιστήρια κρατουμένων από σωφρονιστικούς υπαλλήλους, διακίνηση ναρκωτικών και βιασμούς.


Το 1989, το Γεντί Κουλέ έκλεισε οριστικά ως φυλακή και οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στις νέες εγκαταστάσεις στα Διαβατά.
Οι 46 σκελετοί που έφεραν ξανά στο προσκήνιο τις εκτελέσεις
Η ιστορία του Επταπυργίου δεν περιορίζεται σε όσα συνέβησαν πίσω από τα τείχη του. Η ευρύτερη περιοχή υπήρξε τόπος εκτελέσεων, με εκατοντάδες κρατούμενους να χάνουν εκεί τη ζωή τους.
Τον Νοέμβριο του 2024, η αποκάλυψη ομαδικών τάφων στην περιοχή των Συκεών, κατά τη διάρκεια εργασιών ανάπλασης, επανέφερε στο προσκήνιο αυτή τη σκοτεινή πτυχή της ιστορίας της Θεσσαλονίκης. Συνολικά εντοπίστηκαν 46 σκελετοί. Οι 44 βρέθηκαν κατανεμημένοι σε πέντε ομαδικούς τάφους, ενώ δύο ακόμη εντοπίστηκαν σε μεταγενέστερη φάση, σε διαταραγμένη κατάσταση.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας που ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισμού, οι ταφές χρονολογούνται στην περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου, από το 1946 έως το 1949, και συνδέονται με εκτελέσεις κρατουμένων των φυλακών του Επταπυργίου. Πρόκειται κυρίως για αγωνιστές και πολιτικούς κρατούμενους που είχαν καταδικαστεί από τα έκτακτα στρατοδικεία της εποχής.
Σήμερα, το Επταπύργιο λειτουργεί ως επισκέψιμο μνημείο, διατηρώντας τα ίχνη των διαφορετικών περιόδων που σημάδεψαν την ιστορία του. Οι πύργοι, οι διάδρομοι, τα κελιά και τα χαραγμένα ονόματα στους τοίχους συνθέτουν ένα τοπίο που εξιστορεί όσα συνέβησαν στον χώρο. Και αν τα κελιά έχουν αδειάσει εδώ και δεκαετίες, τα σημάδια όσων έζησαν πίσω από τις πόρτες τους παραμένουν και λένε τις ιστορίες που γράφτηκαν στα υγρά κελιά.
Υπενθυμίζεται ότι το Επταπύργιο, όπως και άλλα μνημεία και μουσεία της Θεσσαλονίκης, έχει δωρεάν είσοδο κάθε πρώτη και τρίτη Κυριακή του μήνα κατά τη χειμερινή περίοδο.