Γιατί τα φάρμακα δεν δρουν το ίδιο σε όλους – Πώς τα γονίδια επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα και τις παρενέργειες
Μεγάλη μελέτη σε σχεδόν 100.000 ανθρώπους διαπίστωσε ότι όλοι έφεραν τουλάχιστον μία γενετική παραλλαγή που μπορεί να επηρεάσει την ανταπόκριση σε φάρμακα
Έχετε αναρωτηθεί γιατί ένα φάρμακο μπορεί να έχει εξαιρετικά αποτελέσματα σε έναν άνθρωπο, αλλά να μην προσφέρει την ίδια ανακούφιση σε κάποιον άλλον; Ή γιατί δύο ασθενείς που ακολουθούν ακριβώς την ίδια θεραπεία μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική εμπειρία, με τον έναν να μην εμφανίζει προβλήματα και τον άλλον να αντιμετωπίζει έντονες παρενέργειες;
Η απάντηση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην ηλικία, την κατάσταση της υγείας ή τις υπόλοιπες θεραπείες που μπορεί να λαμβάνει κάποιος. Ένας ακόμη παράγοντας που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά ο οργανισμός στα φάρμακα είναι το DNA μας.
Μια μεγάλη μελέτη, με επικεφαλής ερευνητές του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ και δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό Science Translational Medicine, αναδεικνύει πόσο σημαντικός μπορεί να είναι ο ρόλος των γονιδίων στη φαρμακευτική αγωγή. Οι επιστήμονες εξέτασαν σχεδόν 100.000 ανθρώπους και διαπίστωσαν ότι όλοι είχαν τουλάχιστον μία γενετική παραλλαγή που ενδέχεται να επηρεάζει την αποτελεσματικότητα ή την ασφάλεια συγκεκριμένων φαρμάκων.
Τα ευρήματα ενισχύουν την προοπτική μιας πιο εξατομικευμένης ιατρικής, στην οποία η επιλογή της θεραπείας δεν θα βασίζεται μόνο στη διάγνωση, αλλά θα λαμβάνει υπόψη και τις γενετικές ιδιαιτερότητες κάθε ασθενούς.
Τι αποκάλυψε η μελέτη σε σχεδόν 100.000 ανθρώπους
Για τις ανάγκες της έρευνας, οι επιστήμονες αξιοποίησαν δεδομένα από το αμερικανικό ερευνητικό πρόγραμμα All of Us των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ (NIH). Στόχος τους ήταν να εξετάσουν πόσο συχνές είναι 16 γνωστές γενετικές παραλλαγές που έχουν συνδεθεί με την αποτελεσματικότητα ή την τοξικότητα διαφορετικών φαρμάκων.
Το αποτέλεσμα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον: Το σύνολο των συμμετεχόντων έφερε τουλάχιστον μία από τις γενετικές παραλλαγές που εξετάστηκαν, ενώ ο μέσος όρος έφτανε τις εννέα ανά άτομο.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνέκριναν τα γενετικά δεδομένα με τους ιατρικούς φακέλους, αναζητώντας περιπτώσεις στις οποίες είχε συνταγογραφηθεί φάρμακο που επηρεάζεται από κάποια από αυτές τις παραλλαγές.
Διαπίστωσαν ότι το 24,4% των συμμετεχόντων, δηλαδή σχεδόν ένας στους τέσσερις, είχε λάβει συνταγή για τουλάχιστον ένα τέτοιο φάρμακο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί οι ασθενείς εμφάνισαν παρενέργειες ή ότι η θεραπεία τους δεν λειτούργησε. Δείχνει, όμως, ότι σε ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού η γενετική πληροφορία θα μπορούσε να βοηθήσει τον γιατρό να επιλέξει καταλληλότερη αγωγή ή να προσαρμόσει τη θεραπεία.
Από την ιβουπροφαίνη μέχρι τις στατίνες: Ποια φάρμακα επηρεάζονται από τα γονίδια
Η γενετική προδιάθεση δεν αφορά μόνο σπάνιες ή εξειδικευμένες θεραπείες. Αντίθετα, η μελέτη εντόπισε γνωστά φάρμακα που χρησιμοποιούνται καθημερινά από εκατομμύρια ανθρώπους.
Ανάμεσα σε αυτά περιλαμβάνονται η ονδανσετρόνη, που χορηγείται για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της ναυτίας και του εμέτου, καθώς και η ιβουπροφαίνη, ένα από τα πιο διαδεδομένα αναλγητικά και αντιφλεγμονώδη φάρμακα.
Στη λίστα βρίσκονται επίσης η ομεπραζόλη και η παντοπραζόλη, οι οποίες χρησιμοποιούνται για προβλήματα όπως η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση και η καούρα. Παράλληλα, αναφέρεται και η ατορβαστατίνη, ένα φάρμακο που χορηγείται για τη μείωση της χοληστερόλης.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, συγκεκριμένες γενετικές παραλλαγές μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός μεταβολίζει ή ανταποκρίνεται στη φαρμακευτική ουσία. Αυτό ενδέχεται να έχει ως αποτέλεσμα διαφορετική αποτελεσματικότητα ή αυξημένη πιθανότητα ανεπιθύμητων ενεργειών.
Όπως επισημαίνει ο Philip E. Empey, αναπληρωτής καθηγητής στη Φαρμακευτική Σχολή του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, περισσότερα από 300 φαρμακευτικά προϊόντα περιλαμβάνουν ήδη στις οδηγίες τους πληροφορίες για γενετικές παραλλαγές που ενδέχεται να επηρεάζουν τη χρήση τους.
Τι είναι η φαρμακογονιδιωματική και πώς μπορεί να αλλάξει τη θεραπεία
Η επιστήμη που εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στα γονίδια και την ανταπόκριση στα φάρμακα ονομάζεται φαρμακογονιδιωματική.
Με απλά λόγια, προσπαθεί να εξηγήσει γιατί ο οργανισμός κάθε ανθρώπου επεξεργάζεται διαφορετικά τις φαρμακευτικές ουσίες και πώς αυτές οι διαφορές μπορούν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα μιας θεραπείας.
Η ίδια δοσολογία ενός φαρμάκου δεν είναι απαραίτητο να έχει την ίδια επίδραση σε όλους. Σε ορισμένους ανθρώπους μια ουσία μπορεί να μεταβολίζεται πιο γρήγορα, ενώ σε άλλους πιο αργά. Ανάλογα με το φάρμακο και τη συγκεκριμένη γενετική παραλλαγή, αυτό μπορεί να επηρεάσει τη συγκέντρωσή του στον οργανισμό, την αποτελεσματικότητά του ή τον κίνδυνο παρενεργειών.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση συνδέεται με την ιατρική ακριβείας, η οποία επιχειρεί να προσαρμόσει τις θεραπευτικές αποφάσεις στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς, αντί να εφαρμόζει την ίδια αντιμετώπιση σε όλους.
Μπορεί μια γενετική εξέταση να αποτρέψει τις παρενέργειες;
Ένα από τα σημαντικότερα πεδία που αναδεικνύει η μελέτη είναι η δυνατότητα πραγματοποίησης γενετικών εξετάσεων πριν από τη χορήγηση συγκεκριμένων φαρμάκων.
Η ιδέα είναι να μπορεί ένας ασθενής να υποβληθεί σε έναν ευρύτερο φαρμακογονιδιωματικό έλεγχο, ο οποίος θα εντοπίζει διαφορετικές γενετικές παραλλαγές που σχετίζονται με την ανταπόκριση σε φάρμακα. Τα αποτελέσματα θα μπορούσαν στη συνέχεια να αποθηκεύονται στον ηλεκτρονικό ιατρικό φάκελό του.
Έτσι, κάθε φορά που ένας γιατρός χρειάζεται να συνταγογραφήσει μια θεραπεία, θα έχει τη δυνατότητα να ελέγξει εάν υπάρχει κάποια γνωστή γενετική ιδιαιτερότητα που πρέπει να λάβει υπόψη. Ανάλογα με τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, θα μπορούσε να επιλέξει διαφορετικό φάρμακο ή να προσαρμόσει τη δοσολογία.
Μια ακόμη πιθανή εφαρμογή αφορά τα ηλεκτρονικά συστήματα υγείας. Οι επιστήμονες εξετάζουν την ενσωμάτωση αυτοματοποιημένων ειδοποιήσεων, ώστε όταν ένας γιατρός επιχειρεί να συνταγογραφήσει φάρμακο που ενδέχεται να επηρεάζεται από το γενετικό προφίλ του ασθενούς, να εμφανίζεται σχετική προειδοποίηση.
Η δυνατότητα αυτή θα μπορούσε να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για ανθρώπους που λαμβάνουν πολλά φάρμακα ταυτόχρονα και χρειάζονται πιο προσεκτική αξιολόγηση της θεραπείας τους.
Χρειάζεται να κάνουμε όλοι γενετικό έλεγχο πριν πάρουμε φάρμακα;
Παρά τις δυνατότητες που ανοίγει η φαρμακογονιδιωματική, οι ερευνητές ξεκαθαρίζουν ότι δεν χρειάζεται κάθε άνθρωπος να υποβάλλεται σε γενετική εξέταση πριν λάβει οποιοδήποτε φάρμακο.
Η χρησιμότητα ενός τέτοιου ελέγχου εξαρτάται από τη συγκεκριμένη φαρμακευτική ουσία, τα επιστημονικά δεδομένα που υπάρχουν για τη σχέση της με συγκεκριμένες γενετικές παραλλαγές και την κλινική κατάσταση του ασθενούς.
Όσοι έχουν ήδη πραγματοποιήσει φαρμακογονιδιωματικό έλεγχο είναι σημαντικό να ενημερώνουν τον γιατρό και τον φαρμακοποιό τους για τα αποτελέσματα. Η πληροφορία αυτή μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη όχι μόνο για την αγωγή που ακολουθούν σήμερα, αλλά και για μελλοντικές συνταγογραφήσεις.
Το βασικό μήνυμα της μελέτης είναι ότι η γενετική μας ταυτότητα μπορεί να επηρεάζει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε στα φάρμακα. Η αξιοποίησή της στην καθημερινή ιατρική πρακτική θα μπορούσε να συμβάλει σε θεραπείες πιο αποτελεσματικές και ασφαλείς, με λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες και καλύτερη προσαρμογή στις ανάγκες κάθε ασθενούς.