Το λιμάνι των τρελών

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ξαφνική έκδοση του theopinion.gr ΑΦΟΡΜΗ Ο Πλούτος

Το λιμάνι των τρελών
Πλατεία Αριστοτέλους

Του Στέφανου Τσιτσόπουλου,  δημοσιογράφου (Athens Voice), ραδιοφωνικού παραγωγού (Imagine 89.7), συγγραφέα και καλλιτεχνικού συντονιστή του Φεστιβάλ Δημητρίων. Το τελευταίο του βιβλίο «Χρονοστιβάδα», σε συνεργασία με τον ντιζάινερ Θανάση Γεωργίου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Η Θεσσαλονίκη παράγει πλούτο που δεν μπορεί να τον καταγράψει κανένας οίκος αξιολόγησης. Διαθέτει ενέργειες, πρόσωπα και δράσεις που ανέκαθεν της χάριζαν ένα ανυπέρβλητο ΑΕΠ, μια μονάκριβη και άυλη υπεραξία. Ο πολιτισμός δίπλα στη θάλασσα ήταν, είναι και θα είναι αναπόσπαστο και αδιαίρετο στοιχείο του ανθεκτικά αιωνόβιου DNA της Θεσσαλονίκης.

Μακεδονικές φάλαγγες, ρωμαίοι εκατόνταρχοι, βυζαντινοί αυτοκράτορες, οθωμανοί βασιλιάδες και σεφαραδίτες εβραίοι. Γύρω γύρω όλοι, στην Καμάρα και τη Ροτόντα, στις βρύσες της Άνω Πόλης και τους διάσπαρτους παντού χριστιανικούς ναούς, στο Γαλεριανό Συγκρότημα ή πέριξ των ευρημάτων της εποχής του Κάσσανδρου, χιλιάδες χρόνια πριν η ανασκαφή τα τοποθετήσει στις βιτρίνες του Αρχαιολογικού Μουσείου ή στο νεόδμητο δυτικό Θεσσαλονικέων Μητρόπολις. Η Θεσσαλονίκη, οι πολιτισμοί, οι άνθρωποι που άφησαν το χνάρι τους· τους περιέγραψε ο ταξιδευτής Εβλιγιά Τσελεμπή το 1683 στην περίφημη Βίβλο των ταξιδιών του: «Εξαιρετικά ευγενείς, καλλιεργημένοι, με γλυκούς τρόπους. Ανάμεσά τους υπάρχουν πολλοί λόγιοι, σοφοί δάσκαλοι, χαρισματικοί ποιητές που γνωρίζουν σε βάθος τα γράμματα και τις τέχνες. Οι συζητήσεις στα καφενεία και τις συγκεντρώσεις τους είναι γεμάτες σοφία, επιστημονική γνώση και πνευματική αναζήτηση. Ακόμα και οι απλοί άνθρωποι έχουν μια φυσική κλίση προς τη μάθηση και την ευγένεια, κάνοντας τη Θεσσαλονίκη έναν αληθινό τόπο γραμμάτων».

Τους βλέπω, ο Απόστολος Παύλος αγκαλιά με τον Γιάννη Αγγελάκα, ο Νίκος Γκάλης με τον σεφ Σωτήρη Ευαγγέλου, μπαρ Berlin και καφέ De Facto. Ο Παύλος Παυλίδης περπατά αλά μπρατσέτα στην παραλία με τη Ζωή Καρέλη, ο Γιώργος Κούδας τα λέει στου Γκιγκιλίνη με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, Ρέμος και Νάστας-Ξάξακες, Βαρδάρης και σινέ Ίλιον. Σε αυτήν την πόλη όλα είναι πολιτισμός: η μπάλα και το ροκ, τα μπαρ και τα μπουζούκια, τα σινεμά και η ποίηση, τα αρχαία μνημεία και τα τέσσερα διαμάντια MoMus (Σύγχρονης Τέχνης, Φωτογραφίας, Συλλογή Κωστάκη, Πειραματικό Κέντρο). Περπατώντας στους δρόμους, σκοντάφτεις στο κατανυκτικό παρελθόν, δοξάζοντας το τώρα, εν παραλλήλω.

Όλα γυρίζουν σαν τρελά

Χαμένος Χρόνος στη Θεσσαλονίκη δεν υπάρχει, παρεκτός από την ηρωική μετάφραση του Παύλου Ζάννα επί του Προυστ. Δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ένα παλίμψηστο είμαστε, με τη μία ιστορική περίοδο να εγγράφεται πάνω στην άλλη και να ενυπάρχουν όλα μέσα σε όλα, το τώρα με το κάποτε, το σήμερα με το τότε και το για πάντα, εις το διηνεκές. Δι’ ευχών των αγίων υμών και στον ρυθμό του σαββοπουλικού ρετσιτατίβου ας τραγουδήσω, «Γεννήθηκα στη Σαλονίκη, να δω τους ποιητές πρόλαβα εγώ». Ύστερα ο Νιόνιος καβάλησε ένα διερχόμενο φορτηγό και με οτοστόπ κατηφόρισε στην Αθήνα να βρει την τύχη του. Η Ανάληψη, η Αριστοτέλους του Εμπράρ και η Καμβουνίων της Ανθούλας Σταθοπούλου Βαφοπούλου («Καθώς σας βλέπω, αναπολώ μέρες ευτυχισμένες, τι γρήγορα που φύγατε, θαρρώ πως ήταν χθες») έγιναν ανάμνηση, το κρυφτό ανάμεσα στα αρχαία χαλάσματα στο Διοικητήριο και η μπάλα παραδίπλα από τα Λουτρά Φοίνιξ, ανάμνηση επίσης. Ο Νίκος Παπάζογλου έμεινε εδώ να ακούει στον Ραδιοφωνικό Σταθμό Μακεδονίας τραγούδια του Τσιτσάνη γραμμένα από τον μαέστρο στο ομώνυμο ουζερί της Παύλου Μελά, τις μέρες της Κατοχής. Τιμή και δόξα στο στούντιο Αγροτικόν και τους Olympians («Πόσο μ’ αρέσει ο τρόπος που μ’ αγαπάς»), όπως και στον Θωμά Κοροβίνη («Ο χρόνος είναι εκδικητής, του κάτω κόσμου εραστής»). Και στον Βάσια Χατζηπαναγή τιμή και δόξα, που ζητά από τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη να τον μυήσει στα μυστικά του Αγίου Όρους και στα ενδότερα της Μητέρας Θεσσαλονίκης. Τιμή και δόξα επίσης στους Βασίλη Καρρά και Πασχάλη Τερζή, στο Μέγαρο Μουσικής και στο Ποντιακό Κέντρο Λεμόνα. Αυτό θα πει πολιτισμός στη Θεσσαλονίκη: ένα δίκτυο από γειτονιές και ανθρώπους, ήχους, χρώματα, γεύσεις, γράμματα και εποχές που συγκρούονται η μία με την άλλη, συνομολογώντας και συνθέτοντας ένα ρεπερτόριο αιώνων. Εμβλήματα ενός άστεως σε ανθρώπινη κλίμακα, που ευνοεί τις συνυπάρξεις χωρίς να λειαίνει τις αντιθέσεις. Που παράγει ισχυρή αίσθηση κοινότητας και συγκατοίκους που κοιτάζονται μάτια.

Ξεφυλλίστε τον ΠΛΟΥΤΟ εδώ!

Στο αστικό μωσαϊκό της πόλης, αιώνες τώρα, συζούν και συμβιώνουν μνημεία και μοντέρνα κτήρια, γήπεδα και γαστροκαφενεία, το Μούσαις Χάρισι Θύε της Φιλοσοφικής Σχολής και ο Κρικέλας, το Παλαί Ντε Σπορ και ο Μίμης Φατούρος να διδάσκει Αρχιτεκτονική απέναντι.

Θαλασσογραφία

Αναμνήσεις από μπαχάρια, ιαχές και πανεπιστημιακά συγγράμματα, τέτοια βοούν οι δρόμοι και τίποτα στα μέρη δεν κυλά γραμμικά: τα χρονικά στρώματα και οι εποχές περδικλώνονται, ο Μύλος του Στεφανίδη και τα μπλουζ του Ζάικου αντικριστά με το ηλεκτρονικό φεστιβάλ Reworks και το σινεμά του Τάκη Κανελόπουλου, τα μαγαζιά που πουλούν ηλεκτρικά είδη επί της Εγνατίας (πόσο μαγικά τα ζωγράφισε ο Λουκάς Βενετούλιας!) και η Σφαγή των Ζηλωτών, όπως την αποτύπωσε με βασικό χρώμα το κόκκινο του αίματος ο Τάκης Τσεντεμαΐδης. Ανοιχτά βλέμματα στον ορίζοντα και η θάλασσα σε ρόλο υποβολέα, τόπο υποδοχής και αναχώρησης. Δεν μπορείς να κατανοήσεις τη Θεσσαλονίκη αν δεν σταθείς δίπλα στο νερό, εδώ που ανασαίνουμε, αποφορτιζόμαστε, συναντάμε τον εαυτό μας και τους άλλους.

Όλα τα παραπάνω κι όλοι οι παραπάνω θεωρώ ότι είναι ο πλούτος μας. Πλούτος όχι με οικονομικούς όρους αλλά με όρους ταυτότητας και δυναμικής. Η θάλασσα και η γεωγραφία μας, η πολυπολιτισμική κληρονομιά μας, τα καλντερίμια της Decumanus Maximus (να με φωνάζεις Εγνατία), ο Μπεναρόγια να μιλά στους προλετάριους το ’36 ή ο Μαρωνίτης να διδάσκει Όμηρο στο ΑΠΘ. Επιστρέφω στον Νιόνιο του Γεννήθηκα στη Σαλονίκη: «Αν τον ρωτήσετε πού βρήκε δεκανίκι, πώς λογαριάζει να βρει την άκρη δηλαδή, θα αποκριθεί: γεννήθηκα στη Σαλονίκη και ξέρω απ’ έξω τη διαδρομή».

Κοίτα την: από την αστική και γεμάτη ζωντάνια περιοχή της Προξένου Κορομηλά και της Μητροπόλεως, μέχρι τις ιστορικές προσφυγικές γειτονιές της Τούμπας, της Νεάπολης, των Συκεών και της Καλαμαριάς, η αίσθηση της κοινότητας παραμένει ισχυρή. Για αυτόν τον πλούτο λέω, που δεν αποτυπώνεται στους δείκτες, ούτε μετριέται με ισολογισμούς, διαγράμματα αναπτυξιακών ευκαιριών ή με οικονομικές αποτυπώσεις. Ο πολιτισμός και η ανθρώπινη επαφή είναι το άυλο και αόρατο κεφάλαιο της πόλης μας. Πλούτος συναισθηματικός και καλλιτεχνικός, πνεύμονας και αφηγητής, τοπόσημα και ιδέες, Μωρά στη Φωτιά και Γιώργος Ιωάννου, Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και εστιατόριο Όλυμπος Νάουσα, η Μοδιάνο του Μοσκώφ και η Χαριλάου του Σκαμπαρδώνη, η Θεσσαλονίκη των Μίκρο («Θυμάμαι τότε που χορεύανε όλοι, και δεν κοιμότανε ποτέ αυτή η πόλη»), η κοσμόπολη της Μπιενάλε του ’86 και της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας του ’97 με τον Καραβάτζιο στο Παλατάκι και τους U2 να ακομπανιάρουν, In the name of love.

Δεν πρόκειται για πλούτο που μπορούν να τον καταγράψουν τα ψυχρά διαγράμματα του ΑΕΠ ή οι στατιστικές των οίκων αξιολόγησης. Είναι όμως μια ζωντανή, υπόγεια πολιτισμική ενέργεια, που εξασφαλίζει ότι, παρά τις όποιες οικονομικές ή πολιτικές αντιξοότητες, η Θεσσαλονίκη ήξερε πάντα πώς να συνεχίζει να ονειρεύεται και να αμφισβητεί, να γεννά ιδέες και να εμπνέει. Σε τελική ανάλυση, παρά το χάντικαπ με το κέντρο, είμαστε μια πλούσια πόλη επειδή η ταυτότητά μας δεν αντιγράφεται. Και, φυσικά, επειδή τη βιώνουμε περήφανα κάθε μέρα, κάθε στιγμή, κάθε εποχή.

Είναι η ανθεκτικότητα των ανθρώπων και η έμφυτη ικανότητά τους να μετατρέπουν την έλλειψη σε δημιουργία που κάνει τη διαφορά. Που δίνει πνοή σε ανεξάρτητες καλλιτεχνικές ομάδες, που αφήνει το παιχνίδι να παίζεται παντού, σε δρόμους και σε υπόγεια, σε ταράτσες και στα στενά της νέας καλλιτεχνικής γειτονιάς των Δώδεκα Αποστόλων, στα τυπογραφεία της Μακεδονίας του Βελλίδη ή στα γραφεία του περιοδικού Μακεδονικά Γράμματα, όταν ελλείψει πόρων η ομάδα του Βαφόπουλου και του Δέλλιου συνεδρίαζε στη γωνία Τσιμισκή με Αγίας Σοφίας, καφέ Αστόρια, ενταύθα. Η πηγαία και ανεπιτήδευτη δημιουργικότητα συνεχίζει να διαμορφώνει το μέλλον αυτής της πόλης, αυτού του λιμανιού των τρελών, long live!

Ο Στέφανος Τσιτσόπουλος είναι δημοσιογράφος (Athens Voice), ραδιοφωνικός παραγωγός (Imagine 89.7), συγγραφέας και καλλιτεχνικός συντονιστής του Φεστιβάλ Δημητρίων. Το τελευταίο του βιβλίο «Χρονοστιβάδα», σε συνεργασία με τον ντιζάινερ Θανάση Γεωργίου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο.