Η ιστορία ως πατριδογνωσία: Όταν η ημιμάθεια γκρεμίζει το θεμέλιο του πολίτη

Αρθρογραφεί στο TheOpinion o Γεώργιος Μπεκατωρος. Σύμβουλος Στρατηγικής, Πολιτικής Συνηγορίας & Δημοσίων Θεμάτων σε Ευρωπαϊκά & Διεθνή φόρα. Ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Επικοινωνίας. MA in Political Communication, MSc in Public Affairs & MSc in Human Rights & Migration Studies.

Στους δρόμους των πόλεών μας, πίσω από τα φώτα των τηλεοπτικών πλατό και τις οθόνες των κινητών, εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια μια μάλλον θλιβερή παρέλαση ιστορικής αμνησίας. Μαθητές και νέοι άνθρωποι, βγαλμένοι μέσα από το δικό μας εκπαιδευτικό σύστημα, απαντούν με αφοπλιστική φυσικότητα σε δημοσιογραφικά μικρόφωνα πως το 1821 «απελευθερωθήκαμε από την Κίνα», ενώ σε δημοφιλή τηλεπαιχνίδια ο Παλαιών Πατρών Γερμανός μετατρέπεται, λόγω ονόματος, σε… υπήκοο της κεντρικής Ευρώπης. Οι στιγμές αυτές, αν και αντιμετωπίζονται συχνά με ειρωνικό γέλιο ή ψηφιακό χλευασμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στην πραγματικότητα κρύβουν κάτι βαθύτατα ανησυχητικό. Αποτυπώνουν το οδυνηρό πρόσωπο μιας ημιμάθειας που κατατρύχει τη νέα γενιά και πληγώνει το κοινό μας μέλλον.

Για να μπορέσουμε να καταλάβουμε τι ακριβώς συμβαίνει στα μυαλά αυτών των παιδιών, αξίζει να καταφύγουμε στη διεισδυτική ματιά του Ρολάν Μπαρτ και στο έργο του Μυθολογίες. Η προσέγγιση αυτή δεν είναι μια στείρα ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά ένα πολύτιμο εργαλείο για να δούμε πώς η ζωντανή γνώση μετατρέπεται σε καρικατούρα. Ο Μπαρτ μας έδειξε ότι αν θέλουμε να κατανοήσουμε τον κόσμο, πρέπει να σταματήσουμε να καταναλώνουμε παθητικά τις πληροφορίες. Πρέπει να τις ανατέμνουμε, να τις αποδομούμε. Αυτό ακριβώς είναι που λείπει από τα σχολεία μας. Αντιμετωπίζουμε την Ιστορία σαν ένα έτοιμο, μουσειακό προϊόν προς αποστήθιση ημερομηνιών και ονομάτων, αντί να διδάξουμε το «γιατί» και το «πώς» πίσω από τα γεγονότα. Αντί να αναλύσουμε το κοινωνικό, πολιτικό και ανθρώπινο πλαίσιο των εποχών, μαθαίνουμε στα παιδιά να παπαγαλίζουν ταμπέλες.

Είναι αδιανόητο να μιλάμε σήμερα για μια συγκροτημένη και ποιοτική δευτεροβάθμια παιδεία – η οποία υποτίθεται πως προετοιμάζει το έδαφος για το πανεπιστήμιο- όταν αυτή αδυνατεί να προσφέρει τα στοιχειώδη. Πώς θα εξελιχθεί ένας νέος άνθρωπος σε υπεύθυνο πολίτη με κριτική σκέψη, αν στερείται της βασικής πατριδογνωσίας; Και ας μην παρεξηγηθούμε: η γνώση του ιστορικού μας γίγνεσθαι δε σημαίνει να μετατραπούν οι πάντες σε εξειδικευμένους ιστορικούς. Σημαίνει, όμως, να κατέχουν τις γενικές αλλά απαραίτητες γνώσεις της πατρίδας τους. Να γνωρίζουν σφαιρικά τόσο τις λαμπρές, φωτεινές της στιγμές, όσο και τις βαθιές, μαύρες κηλίδες της. Τους μύθους και τις πραγματικότητες, με μια ειλικρίνεια που οδηγεί στην πραγματική αυτογνωσία.

Στο σημείο αυτό, η ανάγκη για ιστορική συνείδηση αποκτά οικουμενικό χαρακτήρα, αν θυμηθούμε τη μνημειώδη ρήση του σπουδαίου Ρωμαίου ρήτορα Κικέρωνα: «Το να αγνοείς τι συνέβη πριν γεννηθείς, σημαίνει να παραμένεις για πάντα παιδί. Γιατί ποια είναι η αξία της ανθρώπινης ζωής, αν δεν υφαίνεται με τη ζωή των προγόνων μας μέσα από τα καταγεγραμμένα στοιχεία της Ιστορίας;»

Η θέση αυτή, αν τη δούμε καθαρά και πέρα από ιδεολογικές αγκυλώσεις, δεν έχει καμία σχέση με τον εθνικισμό. Είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να κατανοήσουμε την τρέχουσα πραγματικότητα. Γιατί μόνο έτσι συνειδητοποιούμε το ποιοι είμαστε σήμερα και, με βάση αυτή την επίγνωση, μπορούμε να σταθούμε όρθιοι απέναντι στο μέλλον. Χωρίς αυτό το νήμα με το παρελθόν, μια κοινωνία παθαίνει πολιτικό και πνευματικό αποπροσανατολισμό.

Αν εμβαθύνουμε στη σκέψη του Μπαρτ, θα δούμε ότι η άγνοια των μαθητών δεν είναι τυχαία, αλλά ακολουθεί έναν πολύ συγκεκριμένο νοητικό μηχανισμό που αποτελείται από δύο στάδια: το «άδειασμα» και τη «κατοπινή φυσικοποίηση».

Όταν το σχολείο αποτυγχάνει να μεταδώσει το ζωντανό περιβάλλον των γεγονότων, επιφέρει το βίαιο άδειασμα της Ιστορίας. Αυτό το άδειασμα δεν αφορά μόνο μεμονωμένα πρόσωπα, αλλά ολόκληρες εποχές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χρυσή βυζαντινή ακμή, η εποποιία της Μακεδονικής Δυναστείας και η περίοδος του Βασιλείου Β’. Ενώ πρόκειται για τον αιώνα όπου ο μεσαιωνικός ελληνισμός έφτασε στο απόγειο της στρατιωτικής, οικονομικής και πολιτισμικής του ισχύος, στα μάτια του μαθητή παραμένει μια μαύρη τρύπα, ένα ιστορικό κενό ανάμεσα στην ίδρυση και την πτώση της αυτοκρατορίας. Με τον ίδιο τρόπο, το ιστορικό βάθος μιας έννοιας όπως ο «Παλαιών Πατρών Γερμανός» – το 1821, ο αγώνας για αποτίναξη του ισλαμικού ζυγού, ο ξεσηκωμός στην Αχαΐα κατά των Οθωμανών– εκκενώνεται πλήρως από το μυαλό των παιδιών. Η ιστορική πραγματικότητα παύει να υφίσταται ως γεγονός και μετατρέπεται σε μια άδεια, γυμνή λέξη.

Επειδή όμως η ανθρώπινη σκέψη απεχθάνεται το κενό, ενεργοποιείται αμέσως ο μηχανισμός της φυσικοποίησης, που βρίσκεται στην καρδιά του μπαρτικού μύθου. Ο μαθητής, στερούμενος γνώσης, παίρνει την άδεια λέξη «Γερμανός» και της δίνει την πιο προφανή, αυτονόητη και εύκολη ερμηνεία που έχει πρόχειρη γύρω του: «Αφού τον λένε Γερμανό, άρα ήταν Γερμανός πολίτης». Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, η έννοια της απελευθέρωσης αποσυνδέεται από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και συνδέεται αυθαίρετα με την Κίνα, ως ένας επιφανειακός συνειρμός της στιγμής.

Αυτή ακριβώς είναι η ύπουλη λειτουργία του μύθου της ημιμάθειας. Δεν πρόκειται για κάποια εσκεμμένη κρατική προπαγάνδα, αλλά για έναν αυθόρμητο μηχανισμό παραμόρφωσης. Η ημιμάθεια «κλέβει» την Ιστορία, την απογυμνώνει από το νόημά της και την αντικαθιστά με απλουστευμένες, ψευδείς βεβαιότητες που μοιάζουν λογικές σε ένα απαίδευτο μυαλό.

Αυτή η δομική πληγή της εκπαίδευσής μας συνδέεται οργανικά με τα πρόσφατα, απογοητευτικά αποτελέσματα των Ελλήνων μαθητών στις εξετάσεις PISA του ΟΟΣΑ. Εκεί, η χώρα μας καταγράφει διαχρονικά μια κατακόρυφη πτώση, κυρίως στον τομέα της κατανόησης κειμένου. Όταν ένας δεκαπεντάχρονος μαθητής αδυνατεί, βάσει των επίσημων στοιχείων, να ξεχωρίσει το γεγονός από την άποψη ή να επεξεργαστεί μια σύνθετη πληροφορία, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα πέσει θύμα του «αδειάσματος» που περιγράφει ο Μπαρτ. Η ανικανότητα κριτικής ανάγνωσης της γλώσσας οδηγεί απευθείας στην ανικανότητα κριτικής ανάγνωσης της Ιστορίας. Η ίδια ακριβώς μήτρα γεννά τις απαντήσεις που δίνονται από τους ερωτώμενους για την Κίνα και τον Γερμανό υπήκοο.

Το πρόβλημα, ωστόσο, ξεπερνά κατά πολύ μια κακή διεθνή κατάταξη ή έναν βαθμό. Η έλλειψη ιστορικού βάθους οδηγεί νομοτελειακά στη διαμόρφωση ανθρώπων δίχως ίχνος κριτικής σκέψης. Είναι αδιανόητο να μην γνωρίζουν οι νέοι και οι μαθητές τα αποτρόπαια εγκλήματα των ναζί κατά τη διάρκεια της Κατοχής στο Δίστομο και σε τόσους άλλους μαρτυρικούς τόπους της πατρίδας μας. Χαιρόμαστε για τις ελευθερίες μας, αλλά ξεχνάμε το αίμα που χύθηκε για να τις έχουμε. Χωρίς τα εφόδια να συγκρίνουν το χθες με το σήμερα, οι νέοι γίνονται ευάλωτοι στην εύκολη χειραγώγηση, τον λαϊκισμό και τις θεωρίες συνωμοσίας.

Όταν ένας έφηβος αγνοεί πώς τα εσωτερικά πολιτικά πάθη που ταλάνιζαν τη χώρα μας κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου γέννησαν το τραύμα του Εθνικού Διχασμού, ο οποίος με τη σειρά του οδήγησε τυφλά στη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, μετατρέπεται σε έναν πολίτη χωρίς πυξίδα. Στερούμενος διδασκαλίας γύρω από το βίαιο ανθελληνικό πογκρόμ των Σεπτεμβριανών του 1955 κατά του ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης, ο νέος, ο μαθητής αποστερείται ουσιαστικά την ιστορικοπολιτική γνώση και εμπειρία του παρελθόντος. Παράλληλα, η αδυναμία του να συνδέσει το προδοτικό πραξικόπημα της ελλαδικής Χούντας κατά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου το 1974 με το γεγονός ότι αυτό αποτέλεσε την κερκόπορτα για τη βάναυση τουρκική εισβολή στην Κύπρο, δεν είναι άλλο παρά το άμεσο απότοκο αυτής της έλλειψης διδαχής, που τον καθιστά εν τέλει έρμαιο εύκολων αφορισμών.

Μια τέτοια εξέλιξη χτυπά την ίδια την καρδιά της φιλελεύθερης δημοκρατίας, του κοινοβουλευτισμού και της ελευθερίας της έκφρασης. Τα αποπολιτικοποιημένα όντα, στερούμενα εσωτερικών φίλτρων και ιστορικών αναφορών, επηρεάζονται, άγονται και φέρονται πολύ ευκολότερα από τον εκάστοτε επιτήδειο. Σε μια τέτοια συνθήκη, η ελευθερία του λόγου μετατρέπεται σε κενό γράμμα, αφού η σκέψη που την τροφοδοτεί είναι ήδη ετεροκατευθυνόμενη και χειραγωγημένη. Η ημιμάθεια, εν τέλει, απογυμνώνει τον άνθρωπο από την ίδια την ιδιότητα του ενεργού πολίτη.

Αν θέλουμε, λοιπόν, μια ανώτατη παιδεία που θα βγάζει επιστήμονες με ευρύτητα πνεύματος και μια κοινωνία που θα αποτελείται από συνειδητοποιημένους ανθρώπους, πρέπει να αλλάξουμε πορεία. Η θεραπεία της ιστορικής αμνησίας στα θρανία δεν είναι ζήτημα αποστήθισης για να περάσουμε το μάθημα, αλλά ζήτημα ελευθερίας. Γιατί ένας λαός που επιτρέπει στην άγνοια και την ημιμάθεια να μετατρέπουν την Ιστορία του σε έναν επιφανειακό, αυθαίρετο μύθο, είναι καταδικασμένος να μην καταλαβαίνει πού πατά. Αυτό το γνωστικό κενό οδηγεί νομοτελειακά τους νέους όχι μόνο στην πλήρη αποπολιτικοποίηση, αλλά και σε κάτι ακόμη χειρότερο: στο να συγκινούνται, να παρασύρονται και να μετατρέπονται τελικά σε τυφλούς οπαδούς των θιασωτών του ναζιστικού συμβόλου του αγκυλωτού σταυρού, οι οποίοι το έχουν χαραγμένο πάνω στο δέρμα τους, γινόμενοι εν δυνάμει ψηφοφόροι τους. Χωρίς την ασπίδα της ιστορικής μνήμης, η νεολαία μένει απροστάτευτη απέναντι στο ίδιο το κακό που αιματοκύλησε τους προγόνους της, ανίκανη να αποφασίσει με σύνεση προς τα πού πηγαίνει.