Ποιοι πηγαίνουν ακόμη “με το σταυρό στο χέρι”;
Έρευνες δείχνουν ότι σε περιβάλλοντα όπου οι παραβιάσεις κανόνων είναι συχνές, η εντιμότητα μειώνεται… συλλογικά
Μελίνα Καραπαναγιωτίδου 
*Ο γιατρός ανακαλύπτει ότι τα λουτρά της πόλης είναι μολυσμένα και επικίνδυνα για την υγεία. Θέλει να το αποκαλύψει για να διορθωθούν, όμως ο αδελφός του, ο δήμαρχος, επιχειρεί να τον σταματήσει για να μην καταστραφεί η πόλη. Όταν εκείνος επιμένει όλοι του γυρίζουν την πλάτη. Μένει χωρίς δουλειά με την οικογένεια του να μπαίνει στο περιθώριο. Παρόλα αυτά δεν υποχωρεί διότι γι αυτόν η αλήθεια είναι πιο σημαντική και «ο πιο δυνατός άνθρωπος είναι αυτός που στέκεται μόνος».
*Σε μια κοινωνία όπου η εμπιστοσύνη στους άλλους είναι χαμηλή και η προσδοκία τιμωρίας ακόμη χαμηλότερη, οι έντιμοι είναι οι αφελείς που δεν κατάλαβαν το παιχνίδι; Κι όσο οι θεσμοί αφήνουν την παραβίαση των νόμων ατιμώρητη, τόσο θα αυξάνεται το κόστος για όσους συνεχίζουν να πηγαίνουν «με το σταυρό στο χέρι»; Τα σχετικά πρόσφατα δεδομένα του World Values Survey για την Ελλάδα δείχνουν χαμηλή γενικευμένη εμπιστοσύνη, με μόλις το… 14,2% να συμφωνεί ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι άξιοι εμπιστοσύνης!
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΚΙ ΑΥΤΟ: ΚΑΤΑΓΓΕΛΙΕΣ ΣΟΚ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΑΡΧΗ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ
Σε χώρες με υψηλή διαφθορά, όπως στην Ελλάδα, το συγκεκριμένο θεατρικό έργο του Ίψεν μπορεί να ακούγεται ρομαντικό ή και ουτοπικό και μάλιστα όταν αποκαλύπτονται συνεχώς εγκληματίες και απατεώνες που εκμεταλλεύονται την εμπιστοσύνη και πίστη των υπολοίπων σε νόμους, κανόνες και αξίες. Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που λυμαίνονται εράνους για καρκινοπαθή παιδιά, στημένοι αγώνες από αθλητικούς παράγοντες, «μούφα» σχολικά πρωταθλήματα για είσοδο σε ΑΕΙ, συνδικαλιστές «συνέταιροι» με επιχειρηματίες, στελέχη διωκτικών αρχών να κάνουν τα στραβά μάτια ή τους τσιλιαδόρους, αγροτικές επιδοτήσεις στον αέρα, κομματάρχες να κάνουν μπίζνες «χέρι με χέρι» κλπ. Σε όλες τις περιπτώσεις επαναλαμβάνεται η ίδια αντίφαση, κάποιοι παραβιάζουν τους κανόνες επειδή άλλοι συνεχίζουν να τους τηρούν, χωρίς να γνωρίζουμε επακριβώς την αναλογία, δηλαδή για το πόσοι είναι οι περισσότεροι, οι μεν ή οι δε;
Οι μελέτες δείχνουν ότι υπάρχουν άνθρωποι στους οποίους η τήρηση των κανόνων έχει μεγαλύτερο εσωτερικό βάρος από το κέρδος ή την πίεση του περιβάλλοντος. Μία από τις πρόσφατες και αξιόπιστες έρευνες δημοσιεύτηκε το 2025 στο Nature Human Behaviour. Σε περισσότερους από δεκατέσσερις χιλιάδες συμμετέχοντες, το 55% έως 70% ακολούθησε κανόνες ακόμη και όταν δρούσαν ανώνυμα, ακόμη και όταν η συμμόρφωση κόστιζε ενώ η παραβίαση δεν έβλαπτε κανέναν. Περίπου το 23% το έκανε χωρίς όρους, ανεξάρτητα από το τι περίμενε ότι θα έκαναν οι άλλοι και ανεξάρτητα από το τι θεωρούσε κοινωνικά αποδεκτό. Αυτό το ποσοστό αντιστοιχεί σε αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν «ενδογενή σεβασμό στους κανόνες», δηλαδή σε μια εσωτερική τάση να τηρείς τον κανόνα μόνο και μόνο επειδή υπάρχει. Οι υπόλοιποι που συμμορφώνονται το κάνουν κυρίως επειδή περιμένουν ότι και οι άλλοι θα το κάνουν ή επειδή θεωρούν ότι αυτό είναι το σωστό.
Η παραβίαση είναι… μεταδοτική, αλλά όχι στον βαθμό που συχνά υποθέτουμε με εκφράσεις του τύπου «μην πηγαίνεις με το σταυρό στο χέρι», «όλοι το κάνουν, εσένα θα πιάσουν;» κ.ά. Η ενδογενής τάση συνδέεται και με χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Μελέτες που χρησιμοποιούν το μοντέλο HEXACO δείχνουν ότι η ειλικρίνεια και η ταπεινότητα αποτελούν τον ισχυρότερο δείκτη χαμηλότερης ανεντιμότητας. Όσοι διαθέτουν αυτά τα χαρακτηριστικά αποφεύγουν να εκμεταλλεύονται τους άλλους και έχουν σημαντικά μικρότερη πιθανότητα να εξαπατήσουν. Η ευσυνειδησία και η συναδελφικότητα σχετίζονται επίσης αρνητικά με την εξαπάτηση. Η ίδια μελέτη δείχνει ότι σε περιβάλλοντα όπου οι παραβιάσεις κανόνων είναι συχνές, όπως η διαφθορά, η φοροδιαφυγή και η πολιτική απάτη, η ενδογενής ειλικρίνεια μειώνεται συλλογικά. Συμμετέχοντες από χώρες με υψηλότερη διαφθορά εμφανίστηκαν λιγότερο ειλικρινείς ακόμη και σε ανώνυμες συνθήκες.
Οι ερευνητές συνδέουν το εύρημα με την αλληλεπίδραση θεσμών και αξιών. Όταν οι κανόνες παραβιάζονται συστηματικά, οι άνθρωποι εσωτερικεύουν και τελικά αποδέχονται χαμηλότερα πρότυπα. Σε τέτοια περιβάλλοντα οι έντιμοι δεν εξαφανίζονται, όμως νιώθουν ολοένα μεγαλύτερη απογοήτευση. Τα δεδομένα του World Values Survey για την Ελλάδα δείχνουν χαμηλή γενικευμένη εμπιστοσύνη, με μόλις το 14,2% να συμφωνεί ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι άξιοι εμπιστοσύνης. Η αντίληψη διαφθοράς είναι υψηλή, ενώ η πεποίθηση ότι κάποιος θα τιμωρηθεί για δωροδοκία είναι χαμηλή. Υπάρχουν αρκετοί με ηθικά όρια, αλλά η κοινωνική προσδοκία και η χαμηλή εμπιστοσύνη μειώνουν την προθυμία τους να τα επιβάλουν ή να τα περιμένουν από τους άλλους κι αυτό αργά και σταθερά αποδομεί την κοινωνία και τις αξίες της…
