Τριμερής Τραμπ, Σι και Πούτιν: Η σκιά της Γιάλτας και το ευρωπαϊκό στοίχημα

Η συνάντηση στη Σεντζέν δεν οδήγησε σε έναν νέο διαμοιρασμό του κόσμου, ανέδειξε όμως την αναδιάταξη των διεθνών συσχετισμών. Τα όρια της συμφωνίας, οι επιδιώξεις των τριών ηγετών και η ανάγκη ευρωπαϊκής στρατηγικής απάντησης

Τριμερής Τραμπ, Σι και Πούτιν: Η σκιά της Γιάλτας και το ευρωπαϊκό στοίχημα
US President Donald Trump (L), China's President Xi Jinping (C), and Russian President Vladimir Putin (R) welcome each other at the 33rd Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC) Economic Leaders' Meeting welcome banquet at the Shenzhen International Communication Centre in Shenzhen, Guangdong province, China, 18 November 2026. EPA/LUKAS COCH AUSTRALIA AND NEW ZEALAND OUT

Η εικόνα των Ντόναλντ Τραμπ, Σι Τζινπίνγκ και Βλαντίμιρ Πούτιν στο ίδιο τραπέζι, στις 19 Νοεμβρίου, αναπόφευκτα επανέφερε τις μνήμες της Γιάλτας. Τρεις ηγέτες που διαθέτουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν καθοριστικά την παγκόσμια ασφάλεια συναντήθηκαν στην κινεζική Σεντζέν, χωρίς ευρωπαϊκή εκπροσώπηση. Ο συμβολισμός ήταν ισχυρός, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εντάσεις στην Ασία και η αβεβαιότητα γύρω από τη διατλαντική σχέση δοκιμάζουν τις υφιστάμενες ισορροπίες.

Ωστόσο, η απόσταση ανάμεσα στον συμβολισμό και στα πραγματικά αποτελέσματα παραμένει μεγάλη. Η τριμερής δεν κατέληξε σε συνολική γεωπολιτική διευθέτηση ούτε επιβεβαίωσε τις προβλέψεις περί διαμοιρασμού του κόσμου σε νέες σφαίρες επιρροής. Ανέδειξε, πάντως, μια τάση με ιδιαίτερη πολιτική σημασία: την αναζήτηση συνεννοήσεων μεταξύ των ισχυρότερων κρατών, ακόμη και για ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα χώρες οι οποίες δεν συμμετέχουν στις συζητήσεις.

Για την Ευρώπη, το ζήτημα υπερβαίνει την απουσία από μία διπλωματική συνάντηση. Αφορά την ικανότητά της να επηρεάζει τις εξελίξεις σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου η οικονομική βαρύτητα, η στρατιωτική ισχύς και η πολιτική συνοχή καθορίζουν ολοένα περισσότερο τη διαπραγματευτική θέση κάθε πλευράς.

Μια συμφωνία που αφήνει ανοιχτά τα μεγάλα ζητήματα

Η συνάντηση, διάρκειας περίπου 80 λεπτών, ολοκληρώθηκε με μια κοινή «Διακήρυξη προς την Ειρήνη», η οποία περιλαμβάνει τέσσερα σημεία. Οι τρεις χώρες δεσμεύθηκαν να προωθήσουν μεταρρυθμίσεις στον ΟΗΕ, να ενισχύσουν την προσφορά πετρελαϊκών προϊόντων, να υποστηρίξουν τον σεβασμό της ασυλίας κρατικών αξιωματούχων και να συνεχίσουν τον διάλογο για τη μείωση των πυρηνικών κινδύνων. Το κοινό ανακοινωθέν για τα πυρηνικά και τη διεθνή ασφάλεια αποτυπώνει μια περιορισμένη σύγκλιση, χωρίς συγκεκριμένους μηχανισμούς εφαρμογής.

Στο πυρηνικό πεδίο, η επαναβεβαίωση ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να κερδηθεί και δεν πρέπει να διεξαχθεί αποτελεί θετικό μήνυμα. Απουσιάζουν, όμως, ποσοτικοί στόχοι, χρονοδιάγραμμα και σύστημα επαλήθευσης. Μετά τη λήξη της New START τον Φεβρουάριο του 2026, η ανάγκη νέου πλαισίου ελέγχου των εξοπλισμών είναι επιτακτική. Η ένταξη της Κίνας σε μια τέτοια διαδικασία προσθέτει σημαντικές δυσκολίες, καθώς το πυρηνικό της οπλοστάσιο παραμένει μικρότερο από εκείνα των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας.

Περισσότερες πολιτικές προεκτάσεις έχει η αναφορά στη διεθνή δικαιοσύνη. Η επίκληση της ασυλίας αξιωματούχων και η προειδοποίηση εναντίον της κατάχρησης δικαιοδοσίας συνδέονται αναπόφευκτα με το ένταλμα σύλληψης που έχει εκδοθεί σε βάρος του Πούτιν. Παρότι η διακήρυξη δεν μεταβάλλει τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο, η συγκεκριμένη διατύπωση αποκαλύπτει μια κοινή επιφύλαξη απέναντι στους μηχανισμούς διεθνούς λογοδοσίας.

Εξίσου αποκαλυπτικό είναι όσα δεν περιλαμβάνονται στο κείμενο. Για την Ουκρανία δεν ανακοινώθηκε σχέδιο εκεχειρίας, εδαφική διευθέτηση ή σύστημα εγγυήσεων ασφαλείας. Αντίστοιχα, στο ζήτημα της Ταϊβάν δεν προέκυψε μεταβολή της αμερικανικής πολιτικής. Οι δύο σημαντικότερες περιφερειακές κρίσεις που επηρεάζουν τις σχέσεις των συμμετεχόντων έμειναν ουσιαστικά εκτός των κοινών δεσμεύσεων.

Τα κενά αυτά εξηγούν γιατί η ιστορική σύγκριση με τη Γιάλτα χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή από όση επιτρέπει η εντυπωσιακή εικόνα της συνόδου.

Η Γιάλτα και ο κίνδυνος νομιμοποίησης των τετελεσμένων

Τον Φεβρουάριο του 1945, ο Ρούζβελτ, ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν συζητούσαν τη μεταπολεμική τάξη ενώ η ήττα της ναζιστικής Γερμανίας πλησίαζε. Οι αποφάσεις τους αντανακλούσαν έναν ήδη διαμορφωμένο στρατιωτικό συσχετισμό, με τον Κόκκινο Στρατό να ελέγχει μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης. Η μεταγενέστερη διαίρεση της ηπείρου προέκυψε μέσα από αυτή την πραγματικότητα και τις εξελίξεις που ακολούθησαν.

Σήμερα οι προϋποθέσεις είναι διαφορετικές. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία δεν αποτελούν συμμαχία νικητών, ούτε διαθέτουν κοινό σχέδιο αναδιάταξης του διεθνούς συστήματος. Οι μεταξύ τους αντιθέσεις παραμένουν βαθιές, ιδιαίτερα στην οικονομία, στην τεχνολογία και στην ασφάλεια της Ασίας. Επομένως, η παρουσία τους στο ίδιο τραπέζι δεν αρκεί για να τεκμηριώσει τη δημιουργία μιας νέας παγκόσμιας τάξης.

Η αναλογία αποκτά, ωστόσο, ουσιαστικό περιεχόμενο όταν εξετάζεται η λογική των σφαιρών επιρροής. Ο Πούτιν υπερασπίστηκε τη Γιάλτα ως αναγνώριση των πραγματικοτήτων της εποχής της, μια προσέγγιση που παραπέμπει ευθέως στη ρωσική επιδίωξη να αποτελέσουν τα στρατιωτικά δεδομένα στην Ουκρανία αφετηρία των διαπραγματεύσεων. Η διαφορά ανάμεσα στη συνεκτίμηση ενός συσχετισμού ισχύος και στη νομιμοποίηση της εδαφικής κατάκτησης είναι θεμελιώδης.

Εάν η κατοχή εδαφών αντιμετωπιστεί ως επαρκής βάση αναγνώρισης νέων συνόρων, δημιουργείται προηγούμενο που εκτείνεται πέρα από τον σημερινό πόλεμο. Η αρχή της εδαφικής ακεραιότητας αποδυναμώνεται και οι αναθεωρητικές διεκδικήσεις αποκτούν πρόσθετα επιχειρήματα.

Εδώ βρίσκεται ο πραγματικός προβληματισμός που προκαλεί η τριμερής. Ακόμη και χωρίς επίσημη συμφωνία για σφαίρες επιρροής, η σταδιακή επικράτηση μιας διπλωματίας που αποδίδει μεγαλύτερη σημασία στα τετελεσμένα από ό,τι στους διεθνείς κανόνες θα μπορούσε να μεταβάλει τον τρόπο αντιμετώπισης μελλοντικών κρίσεων.

Οι διαφορετικές επιδιώξεις Ουάσιγκτον, Πεκίνου και Μόσχας

Η δυνατότητα μιας τέτοιας μεταβολής εξαρτάται, βεβαίως, από το κατά πόσο οι τρεις πλευρές μπορούν να διατηρήσουν κοινή κατεύθυνση. Και σε αυτό το σημείο οι διαφορές τους είναι καθοριστικές.

Για τον Τραμπ, η απευθείας διαπραγμάτευση με τους δύο ισχυρότερους γεωπολιτικούς ανταγωνιστές των ΗΠΑ προσφέρει περιθώρια πρωτοβουλιών μεγάλης εμβέλειας. Η αμερικανική πλευρά επιδιώκει αποτελέσματα στον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών, στις εμπορικές σχέσεις και στις περιφερειακές συγκρούσεις, χωρίς να εγκαταλείπει τα μέσα πίεσης που διαθέτει. Η έμφαση στις προσωπικές διαπραγματεύσεις, πάντως, δημιουργεί αβεβαιότητα για τον βαθμό συμμετοχής των παραδοσιακών συμμάχων της Ουάσιγκτον.

Για το Πεκίνο, η φιλοξενία της συνόδου ενισχύει την εικόνα της Κίνας ως αναγκαίου συνομιλητή στη διαχείριση των παγκόσμιων υποθέσεων. Ο Σι επιδιώκει αναγνώριση του διεθνούς βάρους της χώρας του, διατηρώντας ταυτόχρονα την ευχέρεια να αναπτύσσει σχέσεις με διαφορετικούς εταίρους. Η οικονομική αλληλεξάρτηση με τη Δύση και οι ιδιαίτερες φιλοδοξίες της Κίνας στην Ασία περιορίζουν τα περιθώρια μιας πλήρους στρατηγικής ταύτισης με τη Μόσχα.

Ο Πούτιν έχει διαφορετική αφετηρία. Η συμμετοχή στο ίδιο σχήμα με την αμερικανική και την κινεζική ηγεσία ενισχύει τη διεθνή προβολή της Ρωσίας, παρά τον συνεχιζόμενο πόλεμο και τις κυρώσεις. Το Κρεμλίνο επιδιώκει να αντιμετωπίζεται ως ισότιμος διαπραγματευτής σε ζητήματα παγκόσμιας ασφάλειας και να μετατρέψει αυτή την αναγνώριση σε πλεονέκτημα για την ουκρανική διευθέτηση.

Οι διαφορετικές επιδιώξεις εξηγούν τόσο τη δυνατότητα περιορισμένων συμφωνιών όσο και τη δυσκολία μιας συνολικής συνεννόησης. Προσφέρουν παράλληλα στην Ευρώπη περιθώρια διπλωματικών χειρισμών, υπό την προϋπόθεση ότι θα διαθέτει σαφείς στόχους και ενιαία παρουσία.

Από τη συνάντηση του Βερολίνου στη στρατηγική αυτονομία

Η πρώτη ευρωπαϊκή αντίδραση εκδηλώθηκε την ίδια ημέρα στο Βερολίνο. Η «Συμμαχία των Προθύμων», με τη συμμετοχή ευρωπαϊκών κυβερνήσεων, της Ουκρανίας και Αμερικανών απεσταλμένων, επαναβεβαίωσε τη στήριξη προς το Κίεβο. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς απέρριψε το ενδεχόμενο μιας νέας Γιάλτας, ενώ ο Εμανουέλ Μακρόν επανέφερε τη συζήτηση για την ουκρανική ένταξη στο ΝΑΤΟ.

Η τηλεφωνική συμμετοχή του Τραμπ και οι αμερικανικές αναφορές σε ευρωπαϊκή παρουσία στις ειρηνευτικές συνομιλίες δείχνουν ότι η διαδικασία παραμένει ανοιχτή. Ωστόσο, η πραγματική συμμετοχή προϋποθέτει δυνατότητα επηρεασμού των όρων της διευθέτησης. Η Ευρώπη συνεισφέρει σημαντικούς πόρους στην ουκρανική άμυνα και αναμένεται να αναλάβει μεγάλο μέρος της ανοικοδόμησης. Έχει, συνεπώς, άμεσο συμφέρον να συμμετέχει στον σχεδιασμό των εγγυήσεων που θα καθορίσουν τη μεταπολεμική ασφάλεια.

Η διπλωματική επιρροή απαιτεί, όμως, αντίστοιχες δυνατότητες. Η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και η κοινή άμυνα έχουν πάψει να αποτελούν αποκλειστικά θεσμικές συζητήσεις. Συνδέονται πλέον με την ικανότητα της Ένωσης να προστατεύει τα συμφέροντά της όταν οι αμερικανικές προτεραιότητες δεν συμπίπτουν πλήρως με τις ευρωπαϊκές.

Τα πρώτα χρηματοδοτικά εργαλεία υπάρχουν. Το σχέδιο Readiness 2030 προβλέπει δυνατότητα κινητοποίησης έως 800 δισ. ευρώ σε πρόσθετες αμυντικές δαπάνες, ενώ το SAFE προσφέρει δάνεια έως 150 δισ. ευρώ για κοινές επενδύσεις και προμήθειες. Η ύπαρξη των πόρων, πάντως, δεν εγγυάται το αποτέλεσμα. Η παραγωγή πυρομαχικών, η ενίσχυση της αεράμυνας, η στρατιωτική κινητικότητα και η ανάπτυξη διαλειτουργικών συστημάτων προϋποθέτουν μακροχρόνιο σχεδιασμό και περιορισμό του κατακερματισμού.

Αντίστοιχη προσπάθεια απαιτείται στην οικονομία. Η εξάρτηση από κρίσιμες πρώτες ύλες, ξένες τεχνολογικές υποδομές και εξωτερικούς ενεργειακούς προμηθευτές περιορίζει την ελευθερία στρατηγικών επιλογών. Η ενίσχυση της βιομηχανικής βάσης και της ανταγωνιστικότητας έχει, επομένως, άμεση γεωπολιτική σημασία.

Το δυσκολότερο πρόβλημα παραμένει η πολιτική συνοχή. Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες διαφέρουν ως προς την αντίληψη των απειλών, τις δημοσιονομικές αντοχές και τις αμυντικές προτεραιότητες. Η ανάγκη συναινέσεων συχνά επιβραδύνει τη λήψη αποφάσεων, ενώ η έλλειψη κοινού σχεδιασμού μειώνει την απόδοση των διαθέσιμων πόρων.

Η αντιμετώπιση αυτών των αδυναμιών δεν προϋποθέτει απομάκρυνση από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντίθετα, η αύξηση της ευρωπαϊκής συνεισφοράς μπορεί να ενισχύσει τη διατλαντική σχέση, μειώνοντας τις μονομερείς εξαρτήσεις και επιτρέποντας μια πιο ισορροπημένη συνεργασία. Η αυτονομία αποκτά νόημα όταν διευρύνει τις επιλογές και δεν οδηγεί σε νέες στρατηγικές αδυναμίες.

Η ελληνική διάσταση και το διακύβευμα της επόμενης ημέρας

Οι παραπάνω εξελίξεις αφορούν άμεσα την Ελλάδα και την Κύπρο. Η προστασία της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και των δικαιωμάτων που απορρέουν από το Δίκαιο της Θάλασσας προϋποθέτει ένα διεθνές περιβάλλον στο οποίο η στρατιωτική υπεροχή δεν αρκεί για τη νομιμοποίηση μονομερών αξιώσεων. Η απόρριψη των τετελεσμένων της τουρκικής εισβολής και κατοχής στην Κύπρο αναδεικνύει τη διαχρονική σημασία αυτής της αρχής.

Η ελληνική εξωτερική πολιτική έχει, επομένως, συμφέρον να στηρίζει μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή παρουσία, χωρίς να υποβαθμίζει τις διατλαντικές σχέσεις και τις εθνικές αποτρεπτικές δυνατότητες. Η συμμετοχή σε κοινά αμυντικά προγράμματα, η ενεργός παρουσία στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και η οικοδόμηση περιφερειακών συνεργασιών αποτελούν συμπληρωματικές πλευρές της ίδιας στρατηγικής.

Σε τελευταία ανάλυση, η τριμερής του Σεντζέν δεν παρήγαγε μια νέα Γιάλτα. Κατέδειξε, όμως, ότι η διπλωματία των μεγάλων δυνάμεων μπορεί να αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα σε περιόδους διεθνούς αβεβαιότητας. Η ευρωπαϊκή απάντηση θα κριθεί λιγότερο από τις δημόσιες διακηρύξεις και περισσότερο από την ικανότητα μετατροπής των οικονομικών πόρων, της θεσμικής επιρροής και των αμυντικών επενδύσεων σε συνεκτική στρατηγική.

Το ζητούμενο είναι μια Ευρώπη που θα μπορεί να συνδιαμορφώνει τις αποφάσεις οι οποίες καθορίζουν την ασφάλειά της, αντί να αναζητά εκ των υστέρων τρόπους προσαρμογής στις συνέπειές τους. Αυτή θα είναι και η ουσιαστική δοκιμασία της θέσης της στο διεθνές σύστημα που διαμορφώνεται.