Μπέρτιλ Νίλσον για τον αυτισμό στο σινεμά: «Είσαι πάντα ο άλλος»
Με αφορμή το «Masc» στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ο σκηνοθέτης μιλά στο TheOpinion για τον αυτισμό στο σινεμά, τους αυτιστικούς χαρακτήρες που γράφονται με βάση στερεότυπα αλλά και για τον νεαρό αυτιστικό, queer ήρωα του.
Ο Ρόμπιν αλλάζει δουλειές, παρατηρεί τους άντρες γύρω του και δοκιμάζει τρόπους να τους μοιάσει. Στο Masc, την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του σκηνοθέτη Μπέρτιλ Νίλσον, η προσπάθεια ενός νεαρού αυτιστικού, queer άντρα να βρει τη θέση του περνά από τους άγραφους κανόνες που συναντά σε κάθε καινούργιο περιβάλλον.
Το Masc έκανε την ελληνική του πρεμιέρα στους Ανοιχτούς Ορίζοντες του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και απέσπασε Ειδική Μνεία από την επιτροπή του βραβείου Mermaid. Είχε ήδη λάβει Ειδική Μνεία στο διαγωνιστικό τμήμα πρώτης μεγάλου μήκους ταινίας του Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Λονδίνου.
Στη Θεσσαλονίκη το TheOpinion μίλησε με τον Νίλσον για τον Ρόμπιν, για την νευροτυπική ματιά του σινεμά, νεαρό αυτιστικό και queer χαρακτήρα του, καθώς και τους άγραφους κανόνες της δικής του δουλειάς.
Έχετε κάνει ταινίες με πραγματικά πρόσωπα. Τι σας έκανε να θέλετε αυτή τη φορά να αφηγηθείτε την ιστορία ως μυθοπλασία;
Από την αρχή υπήρχε η ιδέα να κάνουμε κάτι πιο υβριδικό. Αναπτύξαμε την ιστορία μαζί με τον πρωταγωνιστή, τον Τζόσουα Γκρίφιν, και μας άρεσε η ελευθερία που μας έδινε η μυθοπλασία να επινοούμε καταστάσεις και να πηγαίνουμε πιο βαθιά σε μια ιστορία. Εγώ πάντα ήθελα να κάνω μυθοπλασία, αλλά με ενδιαφέρει πολύ αυτό το όριο με την πραγματικότητα. Λέμε ιστορίες για να καταλάβουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Mε συναρπάζει όταν, μέσα σε όλη αυτή την ελευθερία, η ιστορία εξακολουθεί να συνδέεται με τον πραγματικό κόσμο. Μας ενδιέφερε και τους δύο το masking, οι ρόλοι που παίζουμε και το πώς συνδέονται όλα αυτά με το τι περιμένουν οι άλλοι από σένα ως άντρα.
Ο τίτλος Masc παραπέμπει στο masculinity, την αρρενωπότητα, και ηχητικά στο mask, τη μάσκα. Παραπέμπει έτσι και στο masking, έναν τρόπο προσαρμογής στις κοινωνικές προσδοκίες, όπου ένα αυτιστικό άτομο κρύβει ή συγκρατεί κάποιες αυθόρμητες αντιδράσεις του, συνειδητά ή ασυνείδητα. Πώς συναντιούνται όλα αυτά στην ιστορία του Ρόμπιν;
Με ενδιαφέρει πολύ το πώς συναντιούνται οι διαφορετικές πλευρές της ταυτότητάς μας. Η νευροδιαφορετικότητα, η αρρενωπότητα, το να είσαι queer, όλα αυτά δύσκολα χωράνε σε ένα χαρακτηριστικό ή σε έναν συγκεκριμένο τρόπο συμπεριφοράς. Ανήκεις σε διαφορετικές ομάδες, κινείσαι σε διαφορετικά περιβάλλοντα και κάποιες φορές αυτά σε τραβάνε προς αντίθετες κατευθύνσεις. Αυτή η ένταση μας ενδιέφερε.
Αρκετά νωρίς αποφασίσαμε να το δούμε από την πλευρά της αρρενωπότητας, γιατί είμαστε κι οι δύο άντρες. Βοηθάει να έχεις ένα πλαίσιο. Δεν γίνεται να τα εξερευνήσεις όλα σε μία ταινία. Για εμάς η αρρενωπότητα είναι αρκετά ευρύς όρος. Χωράει πολλά πέρα από όσα συζητάμε σήμερα για την τοξική αρρενωπότητα. Αυτό που μας απασχολούσε ήταν οι προσδοκίες και οι ρόλοι. Η αρρενωπότητα ήταν ένας τρόπος να συνδέσουμε τις διαφορετικές καταστάσεις που μας ενδιέφεραν.
Υπάρχει κάποια ταινία που σας έκανε να σκεφτείτε διαφορετικά το πώς μπορεί να παρουσιαστεί ο αυτισμός στο σινεμά;
Δεν θέλω να κατονομάσω κάποια συγκεκριμένη ταινία, αλλά προσωπικά, σε ταινίες που ένας χαρακτήρας παρουσιάζεται ρητά ως αυτιστικός, δεν έχω δει κάτι που να μου φαίνεται πραγματικά γειωμένο στην πραγματικότητα. Μπορεί να αναγνωρίζω μια πλευρά της, αλλά συχνά νιώθω ότι η αφετηρία είναι μια ταμπέλα. Λέμε «θα φτιάξουμε έναν αυτιστικό χαρακτήρα» και μετά παίρνουμε κάποια στερεοτυπικά χαρακτηριστικά και τα τονίζουμε. Η ζωή των ανθρώπων είναι πολύ πιο σύνθετη.
Υπάρχουν όμως πολλές απεικονίσεις χαρακτήρων που μπορείς να διαβάσεις ως αυτιστικούς ή νευροδιαφορετικούς, ακόμη κι αν αυτή δεν ήταν η πρόθεση του σκηνοθέτη. Οι παράξενοι, οι αουτσάιντερ, οι άνθρωποι που δεν χωράνε εύκολα κάπου, υπάρχουν εδώ και πολύ καιρό στο σινεμά. Αυτή η εμπειρία έχει αποτυπωθεί αρκετές φορές χωρίς να κατονομάζεται.

Χρειαζόμαστε περισσότερους νευροδιαφορετικούς δημιουργούς να γράφουν και να σκηνοθετούν τις δικές τους ιστορίες;
Το ενδιαφέρον είναι ότι στις τέχνες υπάρχουν ήδη πολλοί νευροδιαφορετικοί άνθρωποι. Από τη μία είναι ένας χώρος όπου σου επιτρέπεται να είσαι διαφορετικός, να εξερευνήσεις κάτι από μια άλλη, αισθητηριακή ή οπτική πλευρά.
Από την άλλη, είναι μια αγχωτική, βιομηχανοποιημένη διαδικασία, πολύ ανταγωνιστική και καθόλου επιεικής. Στηρίζεται πολύ στις γνωριμίες και στη δικτύωση. Κάποιοι έχουν καταφέρει να προχωρήσουν παρ’ όλα αυτά. Άλλοι μένουν απ’ έξω επειδή είναι τόσο δύσκολο να μπεις στον χώρο, ακόμη κι αν το θέλεις και έχεις το ταλέντο.
Υπάρχει επίσης αυτή η ιδέα ότι πρέπει να είναι δύσκολο να κάνεις μια ταινία. Σχεδόν καμαρώνουν για το πόσο υπέφεραν όλοι στην παραγωγή, για το πόσο σκληρά δούλεψαν. Αυτό δυσκολεύει κάποιον που έχει παιδιά, κάποιον που είναι νευροδιαφορετικός ή κάποιον που δυσκολεύεται με τους πιο «επιθετικούς» τρόπους επικοινωνίας. Υπάρχουν πολλοί νευροδιαφορετικοί σεναριογράφοι, σκηνοθέτες και άλλοι δημιουργοί που νιώθουν ότι πρέπει να κρύβουν πράγματα για τον εαυτό τους για να μη θεωρηθούν «δύσκολοι».
Το έχετε βιώσει κι εσείς;
Ναι, σίγουρα. Έχω δουλέψει σε πολλά διαφορετικά κομμάτια της βιομηχανίας και είναι μια γενικότερη αίσθηση που έχω, τόσο ως queer όσο και ως νευροδιαφορετικός άνθρωπος. Υπάρχουν κομμάτια του χώρου που δύσκολα υποδέχονται ανθρώπους οι οποίοι θέλουν να κάνουν τα πράγματα με διαφορετικό τρόπο ή δουλεύουν καλύτερα υπό άλλες συνθήκες. Αυτή είναι η δική μου εμπειρία.
Πόσο έχει καθορίσει η νευροτυπική ματιά το πώς έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τους αυτιστικούς χαρακτήρες στο σινεμά;
Πολύ, νομίζω. Κάτι παρόμοιο συνέβαινε για χρόνια και με τους queer χαρακτήρες. Είσαι πάντα «ο άλλος». Σε δείχνουν μέσα από όσα σε κάνουν διαφορετικό. Νομίζω ότι αυτό αλλάζει σιγά σιγά και για τις γυναίκες, που για πολύ καιρό παρουσιάζονταν σε σχέση με μια κυρίαρχη οπτική. Με τους queer χαρακτήρες συμβαίνει πια λιγότερο, καθώς πλέον υπάρχουν και περισσότεροι queer δημιουργοί.
Στους νευροδιαφορετικούς χαρακτήρες επιμένει ακόμη η ιδέα ότι πρέπει να φανούν παράξενοι. «Ωραία, έχουμε έναν αυτιστικό χαρακτήρα. Πώς θα καταλάβει ο θεατής ότι είναι αυτιστικός;» Και καταλήγεις να του δίνεις πολύ εμφανή, στερεοτυπικά χαρακτηριστικά. Έχει σημασία ποια οπτική κυριαρχεί ανάμεσα στους ανθρώπους που παίρνουν τις αποφάσεις.

Υπήρξε κάποια αντίδραση του κοινού που σας ξάφνιασε;
Σχεδόν σε κάθε προβολή έρχονται κάποιοι και μας λένε πόσο πολύ ταυτίστηκαν με τον Ρόμπιν, πόσο κοντά στη δική τους εμπειρία ένιωσαν αυτό που είδαν. Αυτό με ξάφνιασε. Με τον Τζόσουα προσπαθούσαμε να κάνουμε κάτι που να είναι αληθινό για εμάς και να απαντήσουμε σε δικά μας ερωτήματα. Ήταν κάτι πολύ προσωπικό. Η ταινία μπορεί να μη μιλάει σε όλους, αλλά σε κάποιους μιλάει πολύ δυνατά. Αισθάνονται ότι κάποιος τους είδε, κι αυτό με ξαφνιάζει και με ενθουσιάζει.
Πού θα ταξιδέψει στη συνέχεια το Masc και τι ετοιμάζετε εσείς;
Μετά τη Θεσσαλονίκη πηγαίνω στο Φεστιβάλ της Στοκχόλμης. Ελπίζουμε ότι το 2027 θα πάμε και σε άλλα φεστιβάλ. Δουλεύουμε επίσης για τη διανομή στις αίθουσες και ελπίζουμε η ταινία να κυκλοφορήσει σε κάποιες αγορές μέσα στο 2027 και αργότερα σε πλατφόρμες.