Εμίν Αλπέρ στο TheOpinion: Η «Λύτρωση» και το ρίσκο του πολιτικού σινεμά στην Τουρκία

Με αφορμή το αφιέρωμα του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ο Τούρκος σκηνοθέτης μιλά για την αυτολογοκρισία στην Τουρκία και εξηγεί γιατί ήθελε να ακουστούν κουρδικά στη «Λύτρωση».

Εμίν Αλπέρ στο TheOpinion: Η «Λύτρωση» και το ρίσκο του πολιτικού σινεμά στην Τουρκία

Όταν ο Εμίν Αλπέρ έφερε για πρώτη φορά το Πέρα απ’ τον λόφο στη Θεσσαλονίκη, η ταινία υπήρχε ακόμη μόνο στα χαρτιά. Ήταν το 2010 και την παρουσίαζε στο 6ο Crossroads Co-Production Forum της Αγοράς του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Εκεί γνώρισε τον Νίκο Μουτσέλο και τον Σάκη Μπουζάνη, τους πρώτους Έλληνες συνεργάτες του. Την επόμενη χρονιά, το 2011, επέστρεψε με την ταινία ακόμη υπό επεξεργασία και απέσπασε ειδική μνεία στο Works in Progress της Αγοράς.

Δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης συγκέντρωσε και τις πέντε μεγάλου μήκους ταινίες του σε ειδικό αφιέρωμα. Η νεότερη από αυτές, η Λύτρωση, κέρδισε την Αργυρή Άρκτο – Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στη φετινή Berlinale, αντλώντας την έμπνευσή της από ένα ιστορικό γεγονός, τη σφαγή του 2009 στο Μπιλγκέ της νοτιοανατολικής Τουρκίας. Στο TheOpinion, ο καταξιωμένος Τούρκος κινηματογραφιστής Εμίν Αλπέρ μίλησε για την ευθύνη των Φεστιβάλ σήμερα, για τους κουρδικούς διαλόγους στην ταινία του και την σημασία της συγκεκριμένης σκηνοθετικής επιλογής αλλά και την παγίδα της αυτολογοκρισίας.

Πώς ήταν για εσάς να παρουσιάζετε και τις πέντε ταινίες σας στο ίδιο Φεστιβάλ;

Αν και δεν κάθισα να ξαναδώ τις ταινίες μου, ήμουν στις συζητήσεις μετά τις προβολές, οπότε έβλεπα κάθε φορά πώς αντιδρούσε το κοινό. Με ξάφνιασε πραγματικά που είχαν εξαντληθεί τόσο νωρίς τα εισιτήρια για όλες τις προβολές. Η ανταπόκριση του κόσμου ήταν πολύ θερμή. Έχω ξανάρθει αρκετές φορές στη Θεσσαλονίκη και πάντα είχα πολύ καλή εμπειρία. Αυτή τη φορά, όμως, έβλεπα τους ίδιους ανθρώπους να παρακολουθούν τη μία ταινία μετά την άλλη και να αποκτούν μια συνολική εικόνα της δουλειάς μου. Αυτό ήταν πολύ ωραίο για μένα.

Σε αρκετές ταινίες σας, μια κοινότητα συσπειρώνεται απέναντι σε κάποιον που θεωρεί εχθρό. Τι θέλατε να καταλάβετε καλύτερα γι’ αυτό μέσα από τη Λύτρωση;

Ένα από τα ερωτήματα που με απασχολούν είναι από πού ξεκινά η πολιτική βία, η βία γενικότερα. Ψάχνω αυτήν την απάντηση σε πολλές από τις ταινίες μου. Πιστεύω ότι μια κοινότητα που έχει την τάση να φτιάχνει αποδιοπομπαίους τράγους, να φτιάχνει εχθρούς, μπορεί εύκολα να οδηγηθεί στη βία. Είναι ένας τρόπος να εκτονώνει τις εσωτερικές της εντάσεις. Ίσως και να κρύβει ο καθένας τις δικές του αδυναμίες.

Οι χαρακτήρες μου έχουν τις ευαισθησίες και τις ανασφάλειες τους ως άντρες. Προσπαθούν να τις κρύψουν δείχνοντας πόσο άντρες είναι, πόσο θαρραλέοι μπορούν να φανούν απέναντι σ’ αυτούς τους εχθρούς. Αυτός ο μηχανισμός τούς βοηθά να συγκροτηθούν σε κοινότητα και επηρεάζει το πώς νιώθει και πώς στέκεται ο καθένας μέσα σ’ αυτήν. Δυσκολεύομαι να ξεχωρίσω τις προσωπικές αδυναμίες και τα τραύματά τους από αυτό που συμβαίνει στην κοινότητα.

Σκηνή από την ταινία Λύτρωση
Σκηνή από την ταινία Λύτρωση

Στο Βερολίνο χρησιμοποιήσατε το βήμα του φεστιβάλ για να μιλήσετε για τη Γάζα. Έχετε πει επίσης ότι ένα μποϊκοτάζ έχει δύναμη όταν είναι συλλογικό. Ποια είναι η ευθύνη, κατά τη γνώμη σας, των ίδιων των φεστιβάλ;

Πρώτα απ’ όλα, πιστεύω ότι ένα φεστιβάλ πρέπει να είναι έντιμο και αμερόληπτο όταν επιλέγει τις ταινίες του. Αν πίστευα ότι υπήρχε λογοκρισία σ’ αυτή τη διαδικασία, δεν θα πήγαινα. Κατά τη γνώμη μου, η Berlinale δέχεται πίεση από τη γερμανική κυβέρνηση. Από την άλλη, ακριβώς επειδή γνωρίζω ανθρώπους από την επιτροπή επιλογής και φυσικά πρόκειται για μια διεθνή επιτροπή, ξέρω ότι ήταν ανοιχτή σε κάθε είδους ταινίες, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών ταινιών.

Οπότε, ναι, μίλησα ελεύθερα μετά την προβολή, όπως και στην συνέντευξη Τύπου και στην τελετή. Για μένα αυτή είναι η βασική ευθύνη ενός φεστιβάλ. Να κάνει την επιλογή του χωρίς λογοκρισία και να δίνει στους καλλιτέχνες χώρο να μιλήσουν. Θεωρώ ότι κάπως αδικούμε την Berlinale σε ό,τι αφορά τη δημόσια στάση της για τη Γάζα, καθώς δεν βλέπω ιδιαίτερη διαφορά ανάμεσα στο Βερολίνο, στις Κάννες και στη Βενετία.

Πώς μπορείς όμως να ξέρεις αν ένα φεστιβάλ όντως λειτουργεί αντικειμενικά κάθε φορά;

Δεν μπορείς να το ξέρεις με βεβαιότητα, γιατί δεν έχεις δει όλες τις ταινίες που έχουν υποβληθεί. Μπορείς να δεις μόνο το τελικό πρόγραμμα. Από αυτό που βλέπω, δεν έχω την εντύπωση ότι λογοκρίνουν πολιτικές ταινίες. Νομίζω ότι επηρεάζονται περισσότερο από τις προοπτικές που έχει μια ταινία στην αγορά. Κι η αλήθεια είναι ότι αυτό μου φαίνεται το πιο προβληματικό.

Έχετε μιλήσει για την αυτολογοκρισία στην Τουρκία. Έχετε πιάσει ποτέ τον εαυτό σας να σκέφτεται να αλλάξει κάτι σ’ ένα σενάριο πριν καν σας το ζητήσει κάποιος;

Υπάρχουν δύο είδη αυτολογοκρισίας. Το ένα είναι σχεδόν ασυνείδητο και αφορά πεποιθήσεις με τις οποίες έχουμε μεγαλώσει, συχνά λειτουργούν στο υποσυνείδητο και είναι δύσκολο να τις αναγνωρίσεις πάντα. Και πώς να το πολεμήσεις, αν δεν καταλαβαίνεις καν ότι υπάρχει; Η δεύτερη περίπτωση είναι όταν σκέφτεσαι μια σκηνή, έναν διάλογο, τη φαντάζεσαι και μετά συνειδητοποιείς ότι θα σου δημιουργήσει πρόβλημα. Αυτό το δεύτερο είδος είναι κάτι που αποφεύγω. Αν θέλω να γυρίσω μια σκηνή, επιμένω και τη γυρίζω!

Βέβαια, αν εξαρτιόμουν από την κρατική χρηματοδότηση, θα έπρεπε να το σκέφτομαι πολύ περισσότερο. Ευτυχώς ή δυστυχώς, είμαι εντελώς αποκλεισμένος από αυτήν. Οπότε, όταν γράφω, νιώθω σχετικά ελεύθερος. Τώρα, όμως, έχουμε άλλο πρόβλημα. Όσο μεγαλώνει ο αυταρχισμός στην Τουρκία, τόσο περισσότερο διστάζουν ακόμη και οι ιδιώτες να επενδύσουν σε τέτοιες ταινίες. Για παράδειγμα, αν ένα σενάριο ασκεί ευθεία κριτική στον Ερντογάν, ένας επενδυτής μπορεί να σου πει «Δεν θέλω να πάω φυλακή». Ακόμη κι εκείνοι που ενδιαφέρονται για τις ταινίες μου το βλέπουν πια ως μεγαλύτερο ρίσκο απ’ ό,τι παλιότερα.

Στη Λύτρωση ακούμε και τουρκικά και κουρδικά. Γιατί ήταν σημαντικό για εσάς να ακουστούν και οι δύο γλώσσες;

Δεν μιλάω κουρδικά, αλλά έκανα γυρίσματα σε περιοχές όπου μιλούν κουρδικά. Δεν θα ήταν έντιμο, λοιπόν, να αγνοήσω εντελώς τη γλώσσα. Βέβαια, η επιλογή του να ακούγονται κουρδικά σε μία ταινία έχει και πολιτική σημασία, γιατί για πολλά χρόνια το τουρκικό κράτος προσπαθούσε να αρνηθεί την ύπαρξή τους. Εφόσον, όμως, ούτε εγώ ούτε όλοι οι ηθοποιοί μου μιλάμε κουρδικά, επέλεξα ορισμένους διαλόγους και ζήτησα τη βοήθεια Κούρδων συναδέλφων και ηθοποιών. Νομίζω ότι κι έτσι, έκανε τη διαφορά. Σαφώς και ήταν μια πολιτική επιλογή.

Έχετε πει ότι η ιστορία της Λύτρωσης θα μπορούσε να διαδραματίζεται οπουδήποτε. Μια κριτική στο τουρκικό K24 υποστηρίζει ότι η ταινία δίνει λίγο χώρο στον ρόλο του κράτους στον εξοπλισμό των πολιτοφυλάκων των χωριών. Πόσο από αυτό το ιστορικό πλαίσιο χρειάζεται να γνωρίζει ο θεατής;

Για το κοινό στην Τουρκία αυτά είναι γνωστά. Για το διεθνές κοινό είναι πιο δύσκολο να καταλάβει το πλαίσιο. Προσπάθησα να δώσω τις απαραίτητες πληροφορίες μέσα από κάποιους διαλόγους, κυρίως μέσα από τα λόγια του σεΐχη. Εκείνος λέει ότι ο στρατός ήρθε, τους έδωσε όπλα για να πολεμήσουν το PKK και τους είπε πως, αν αρνούνταν, θα έπρεπε να φύγουν και να αφήσουν τη γη τους. Αυτό το έβαλα κυρίως για τους θεατές που δεν γνωρίζουν την ιστορία.

Γνωρίζω αυτή την κριτική. Για μένα, η ταινία ξεκινά από το σημείο όπου ξέρουμε ήδη ότι τους έχει οπλίσει το κράτος. Κάποιοι Κούρδοι θεατές ήθελαν να δουν και πώς έγινε αυτό. Νομίζω ότι έχουν δίκιο. Η φωνή τους χρειάζεται να ακούγεται περισσότερο. Ήταν όμως αδύνατο να τα πω όλα σε μία ταινία. Ήθελα να εστιάσω στο πώς αναπτύσσεται η βία μέσα σε μια μικρή κοινότητα, κι έτσι άφησα αυτές τις πληροφορίες στο φόντο. Καταλαβαίνω γιατί κάποιοι απογοητεύτηκαν. Ήθελαν να δουν περισσότερο τον ρόλο του στρατού. Κι αυτό είναι απολύτως σεβαστό.

Ο Γιώργος Τσούργιαννης είναι συμπαραγωγός στις Τρεις αδερφές, στις Μέρες ξηρασίας και στη Λύτρωση. Πώς ξεκίνησε η συνεργασία σας με την ελληνική πλευρά;

Ακόμη και η πρώτη μου ταινία ήταν ελληνοτουρκική συμπαραγωγή. Γνώρισα τον Νίκο [Μουτσέλο] και τον Σάκη [Μπουζάνη], από την εταιρεία Two Thirty Five, στο Forum της Αγοράς του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, όταν παρουσίαζα το σχέδιο για το Πέρα απ’ τον λόφο. Γι’ αυτό έχει τόσο μεγάλη σημασία για μένα το Φεστιβάλ. Ήταν η πρώτη μου διεθνής εμπειρία. Τον Γιώργο [Τσούργιαννη] τον γνώρισα αργότερα, στο Φεστιβάλ της Αττάλειας. Του παρουσίασα τις Τρεις αδερφές. Είδε τις δύο προηγούμενες ταινίες μου και μου είπε ότι ήθελε οπωσδήποτε να μπει στη συμπαραγωγή. Από τότε δουλεύουμε μαζί. Έχουμε πολύ καλή σχέση και χαίρομαι πολύ που συνεχίζεται αυτή η συνεργασία.

Σκηνή από την ταινία Πέρα απ'τους Λόφους
Σκηνή από την ταινία Πέρα απ’τους Λόφους