Διάστημα: Καλή η φαντασία, καλύτερη η ουσία

Κάθε βδομάδα, υπάρχουν ενδιαφέρουσες ειδήσεις που περνούν σχεδόν απαρατήρητες, ή που σχολιάζονται για λάθος λόγους. Απαξιώνονται πίσω από την κομματική αντιπαράθεση, τα τροχαία, τις πυρκαγιές, τις δημοσκοπήσεις, την ειρωνεία και τον μηδενισμό. Κάπως έτσι αντιμετωπίζουμε και την ελληνική παρουσία στο διάστημα. Ωστόσο, δεν συζητάμε για συνήθη κυβερνητική εξαγγελία, αλλά για σπάνια περίπτωση όπου η χώρα δείχνει να επενδύει σε κάτι που μπορεί να παράγει τεχνογνωσία, εξαγωγές, και -κυρίως- καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας.

Στην Ελλάδα έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε το υπερπέραν είτε ως θέμα επιστημονικής φαντασίας, είτε ως πολυτέλεια. Η ίδια η λέξη παραπέμπει σε αστροναύτες, σε εντυπωσιακές εκτοξεύσεις πυραύλων, σε σκηνές του Star Wars ή στον Buzz Lightyear. Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο… γήινη. Το διάστημα έχει εξελιχθεί σε μια από τις σημαντικότερες βιομηχανίες υψηλής προστιθέμενης αξίας στον κόσμο, εν πολλοίς εκτός των περιορισμών της GATT. Τούτη λοιπόν είναι μια βασική αιτία για τις αλλεπάλληλες σημαντικές επενδύσεις των μεγαλύτερων δυνάμεων, της Ευρωπαϊκής Ένωσης συμπεριλαμβανομένης.

Δεν πρόκειται δηλαδή μόνο για ζήτημα εθνικής υπερηφάνειας. Είναι πρωτίστως ζήτημα πραγματικής οικονομίας, βιομηχανικής πολιτικής, πολιτικής προστασίας και -αξίζει να τονιστεί- άμυνας. Η εξάρτηση της ΕΕ από τρίτους για την πρόσβαση της στο διάστημα έγινε οδυνηρά εμφανής μέσα στη γεωπολιτική αστάθεια των τελευταίων ετών. Η ανάγκη αυτόνομης πρόσβασης σε δορυφορικές υπηρεσίες και η αυξανόμενη σημασία των διαστημικών εφαρμογών για την ασφάλεια την οδήγησαν σε μια πρωτοφανή αύξηση σχετικών δαπανών.

Δεν είναι τυχαίο ότι τα κράτη-μέλη της ESA ενέκριναν προϋπολογισμό 22 δισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2026-2028, αυξημένο κατά περίπου 30% σε σχέση με την προηγούμενη τριετία. Η Ένωση προχωρά, δρομολογώντας τεράστια αύξηση των κονδυλίων για έργα αεροδιαστημικής στο νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο. Το μήνυμα είναι σαφές: όποιος δεν συμμετέχει σήμερα στη διαστημική οικονομία, αύριο θα αγοράζει πολύτιμη τεχνολογία από όσους επένδυσαν εγκαίρως, σε δυσβάσταχτο κόστος.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η χώρα μας πραγματοποιεί ίσως το ουσιαστικότερο βήμα της στον συγκεκριμένο τομέα. Χωρίς ιδιαίτερες τυμπανοκρουσίες, εξελίσσεται το Εθνικό Διαστημικό Πρόγραμμα «HELLAS-SPACE 2.0», συνολικού ύψους περίπου 350 εκατομμυρίων ευρώ, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης.

Το πιο σπουδαίο στοιχείο δεν είναι ο αριθμός των μικροδορυφόρων που θα αναπτυχθούν. Είναι ότι, για πρώτη φορά, συγκροτείται ένα ολοκληρωμένο ελληνικό οικοσύστημα επιχειρήσεων, πανεπιστημίων και ερευνητικών ιδρυμάτων που συνεργάζονται πάνω σε τεχνολογίες αιχμής. Ομάδες σε όλη την επικράτεια αναπτύσσουν τον ελληνικό κόμβο επεξεργασίας δορυφορικών δεδομένων, εφαρμογές ευφυούς γεωργίας και παρακολούθησης δασών, καινοτόμες αποστολές μικροδορυφόρων, κινητήρα υγρών καυσίμων, λογισμικό τηλεκατευθυνσης, τεχνικες παρακολούθησης της ναυσιπλοΐας, και εξαρτήματα υπερυψηλής τεχνολογίας. Παράλληλα, η -πολύπαθη- Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία αποκτά υποδομές δοκιμών δορυφόρων, που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αδιανόητες.

Ακόμη πιο σπουδαίο είναι ότι η επένδυση της Πολιτείας σταδιακά προσελκύει και ξένους παραγωγούς να εγκατασταθούν εδώ. Για μια οικονομία που επί δεκαετίες βασίζεται κυρίως στον τουρισμό, στην οικοδομή και στην κατανάλωση, τέτοιες εξελίξεις έχουν ιδιαίτερη σημασία. Άλλωστε η ESA ακολουθεί την αρχή της γεωγραφικής επιστροφής· μεγάλο μέρος των εισφορών κάθε χώρας επιστρέφει μέσω συμβολαίων στις δικές της επιχειρήσεις και ιδρύματα. Άρα δεν είναι χρήματα που χάνονται σε έναν απρόσωπο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Είναι μια τοποθέτηση ανταποδοτική, υπό τη μορφή αναθέσεων, εξοπλισμού, έρευνας και απασχόλησης.

Κατά κανόνα, οι εφαρμογές της διαστημικής τεχνολογίας επιστρέφουν στην καθημερινότητά μας. Οι δορυφόροι παρακολουθούν την εξέλιξη δασικών πυρκαγιών σε πραγματικό χρόνο· εντοπίζουν πλημμύρες πριν γίνουν ανεξέλεγκτες· συνδράμουν τους αγρότες στον περιορισμό κατανάλωσης νερού και λιπασμάτων· παρακολουθούν τη θαλάσσια κυκλοφορία στο Αιγαίο· εντοπίζουν καθιζήσεις εδαφών μετά από σεισμούς· παρέχουν δεδομένα χρήσιμα για την πολιτική προστασία μα και την επιστήμη. Ένα οικείο παράδειγμα: κάθε φορά που χρησιμοποιούμε το GPS στο κινητό μας χρησιμοποιούμε τεχνολογία που γεννήθηκε μέσα από διαστημικά προγράμματα.

Πάντως σημαντικότερη όλων είναι η διάσταση του εγχώριου ανθρώπινου κεφαλαίου. Επί δεκαετίες η Ελλάδα επενδύει στην εκπαίδευση χιλιάδων μηχανικών, φυσικομαθηματικών και προγραμματιστών, οδηγώντας τους -άθελά της- στη μετανάστευση. Αν ξεκινήσει η δημιουργια σταθερών θέσεων εργασίας υψηλής εξειδίκευσης εδώ, τότε το περιβόητο brain gain θα μπορούσε να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο. Συνεπώς, η συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον αστροναύτη Αδριανό Γολέμη (θα συμμετέχει σε αποστολή της ESA ως γιατρός) δεν ήταν απαραίτητα ένα  τυπικό επικοινωνιακό τέχνασμα.

Από εκεί και πέρα, χρειάζεται και μια ισχυρή δόση ρεαλισμού. Η αυξανόμενη σημασία της διαστημικής βιομηχανίας δεν σημαίνει ότι κάθε σχέδιο που παρουσιάζεται έχει την ίδια αξία. Τα τελευταία χρόνια, η δημόσια συζήτηση κυριαρχείται συχνά από μεγαλόπνοα οράματα για γιγάντιες εξωατμοσφαιρικές εγκαταστάσεις, για εξορύξεις σε ουράνια σώματα και για τροχιακές αποδράσεις Σαββατοκύριακου. Πρόκειται για αφηγήματα τροφοδοτούμενα από την ποπ κουλτούρα, τις ιστορίες για εξωγήινους, και τα αποχαρακτηρισμένα αρχεία των ΗΠΑ γύρω από τα UFOs. Δυστυχώς, η ανθρώπινη λαχτάρα και η οικονομική βιωσιμότητα σπάνια συνδυάζονται.

Ο διαστημικός τουρισμός πχ πιθανότατα θα εξελιχθεί. Οι πρώτες -πανάκριβες- εμπορικές πτήσεις σε υποτροχιακές/χαμηλές γήινες τροχιές δείχνουν τη γέννηση μιας νέας αγοράς. Σε μερικές δεκαετίες, τα ταξίδια αναψυχής γύρω από τη Γη ή και στη Σελήνη ενδέχεται να αποτελούν προσιτή επιλογή για όσους διαθέτουν υψηλά εισοδήματα. Απέχουμε όμως πολύ από το σημείο όπου θα μπορούσαμε να μιλάμε για μια δραστηριότητα που θα αφορά τις κοινωνίες συνολικά.

Ακόμη περισσότερο απέχει η ιδέα της μόνιμης παραμονής ανθρώπων αλλού. Ο Κόκκινος Πλανήτης δεν είναι ένας εναλλακτικός Γαλαζιος. Διαθέτει ένα εξαιρετικά αφιλόξενο περιβάλλον, με παντελή έλλειψη των συνθηκών εκείνων που επέτρεψαν την ανάπτυξη της ζωής στο δικό μας πλανήτη. Ακόμη και στην πιο δύσκολη γωνιά της Γης μετά από κλιματική καταστροφή, ο άνθρωπος μπορεί να επιβιώσει με μέσα ήδη διαθέσιμα. Στον Άρη, κάθε λεπτό επιβίωσης θα εξαρτάται από ιδιαίτερα απαιτητικές υποδομές, σε εντελώς ελεγχόμενες συνθήκες.

Ακούγεται επίσης συχνά ότι ο υπερπληθυσμός εξωθεί την ανθρωπότητα σε εξωπλανητική μετανάστευση. Η εν λόγω σκέψη είναι λογοτεχνική, δεν είναι στρατηγική, και απομακρύνεται. Οι νεώτερες δημογραφικές προβολές υπαινίσσονται ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός βαίνει προς σταθεροποίηση· σε πολλές περιοχές του πλανήτη η γήρανση εξελίσσεται πλέον σε σοβαρότερο πρόβλημα από την αύξηση των γεννήσεων. Μα ακόμη κι αν ίσχυε το αντίθετο, καμία ορατή τεχνολογία δεν μπορεί να μεταφέρει εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους εκτός γήινης βαρύτητας.

Κάτι ανάλογο ισχύει και για τα σενάρια μεταλλευτικής εκμετάλλευσης αστεροειδών ή άλλων πλανητών. Πριν φτάσουμε να αναζητούμε πρώτες ύλες εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά, η Γη εξακολουθεί να διαθέτει τεράστιες αναξιοποίητες εκτάσεις στην υποσαχάρια Αφρική, στον Καναδά, στην Αυστραλία, σε εκτάσεις της πρώην ΕΣΣΔ, στον Αμαζόνιο και φυσικά στον βυθό των ωκεανών. Τέτοιες επιλογές παραμένουν ασύγκριτα πιο λογικές, από κοινού με την ανακύκλωση.

Επομένως χρειάζεται να διαχωρίζουμε δύο εντελώς διαφορετικές έννοιες. Άλλο η έρευνα και άλλο η φαντασίωση. Η πρώτη παράγει σημαντική υπεραξία, βιομηχανική πρόοδο και προϊόντα καθημερινής χρήσης. Η δεύτερη συχνά λειτουργεί ως πεδίο προβολής ελάχιστων δισεκατομμυριούχων, ως μεγαλομανία ασύλληπτου κόστους, την οποία τελικά καλούνται να επωμιστούν οι -πολλοί- φορολογούμενοι.

Προφανώς πρέπει να επιμείνουμε στη βασική έρευνα και στα φιλόδοξα προγράμματα. Πρέπει όμως να επιμείνουμε κατευθύνοντας τους περισσότερους δημόσιους πόρους εκεί όπου η κοινωνική απόδοση είναι απτή. Στην τόσο άστατη εποχή μας, οι επενδύσεις σε συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, διαχείρισης φυσικών καταστροφών, παρακολούθησης καλλιεργειών και επιτήρησης θαλασσών αποδίδουν πολύ περισσότερο από κάθε μεγαλόστομη υπόσχεση για αποικίες σε άλλους πλανήτες.

Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να συμμετέχει ενεργά στην αναζωογονημένη ευρωπαϊκή προσπάθεια. Όχι για λόγους εντυπωσιασμού, αλλά για μια την παρουσία της στην αγορά υψηλής τεχνολογίας, προσφέροντας εξαγώγιμα προϊόντα και αποκτώντας γεωπολιτική αξία. Οι -γενικά απαρατήρητες- αξιόλογες επιδόσεις μας έχουν αναδείξει έναν τομέα ανάπτυξης ανύπαρκτο μέχρι πριν λίγα χρόνια.

Σε βάθος χρόνου, οι διαστημικοί ανελκυστήρες και άλλες καινοτομίες θα καταστήσουν τα ταξίδια πέρα από τη Γη μαζικό αγαθό. Τότε θα μιλάμε για πραγματική επανάσταση, αντίστοιχη εκείνης των αερομεταφορών τον 20ό αιώνα. Μέχρι τότε, οφείλουμε να κρατήσουμε τα πόδια μας στο έδαφος. Ο λόγος; Η ασφαλέστερη πορεία προς τα αστέρια προϋποθέτει υγιή δημοσιονομικά, ανταγωνιστική βιομηχανία και συλλογική επένδυση στη γνώση, όχι στις ψευδαισθήσεις. Η ορθή διαστημική πολιτική προϋποθέτει ρεαλισμό και υπομονή.