Αγγλικές τοπικές εκλογές: Το σημείο της ρευστοποίησης του βρετανικού πολιτικού συστήματος;

Οι πρόσφατες τοπικές εκλογές στη Μεγάλη Βρετανία παρουσιάστηκαν ήδη από μεγάλο μέρος του διεθνούς Τύπου ως ένας διπλός πολιτικός σεισμός. Από τη μία πλευρά, ο Νάιτζελ Φάρατζ και το Reform UK πέτυχαν τη μεγαλύτερη εκλογική τους διείσδυση από την εποχή του Brexit. Από την άλλη, ο Κιρ Στάρμερ είδε τους Εργατικούς να υφίστανται σοβαρές απώλειες, μόλις σχετικά σύντομα από την ανάληψη της εξουσίας. Η εικόνα αυτή είναι πραγματική, αλλά παραμένει ελλιπής αν εξεταστεί αποκομμένα από τις βαθύτερες μεταβολές που διαπερνούν το βρετανικό πολιτικό σύστημα.

Οι τοπικές εκλογές στην Αγγλία, σε συνδυασμό με τις αναμετρήσεις για τα αποκεντρωμένα κοινοβούλια της Σκωτίας και της Ουαλίας, αποτυπώνουν κυρίως μια σταδιακή αποσύνθεση του παραδοσιακού βρετανικού δικομματισμού. Το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθεί τυπικά να λειτουργεί μέσα από το ιστορικό σχήμα Εργατικοί εναντίον Συντηρητικών. Ωστόσο, κοινωνικά και πολιτικά, η χώρα μοιάζει πλέον με ένα πολύ πιο κατακερματισμένο σύστημα, όπου διαφορετικές γεωγραφικές, πολιτισμικές και ταξικές ταυτότητες παράγουν διαφορετικές κομματικές συμπεριφορές.

Η παλιά μεταπολεμική ισορροπία στηριζόταν στην ικανότητα των δύο μεγάλων κομμάτων να λειτουργούν ως ευρείες κοινωνικές συμμαχίες. Οι Συντηρητικοί μπορούσαν να ενώσουν οικονομικά φιλελεύθερους, εθνικά συντηρητικούς και μεσαία στρώματα της επαρχίας. Οι Εργατικοί συγκρατούσαν κάτω από την ίδια ομπρέλα την εργατική τάξη, τα συνδικάτα, τις προοδευτικές αστικές ελίτ και μεγάλες μειονοτικές κοινότητες. Αυτή η σύνθεση γίνεται ολοένα δυσκολότερη.

Το Brexit επιτάχυνε μια διαδικασία που ήδη υπέβοσκε. Η πολιτική σύγκρουση μετατοπίστηκε σταδιακά από τις παραδοσιακές οικονομικές διαχωριστικές γραμμές προς ζητήματα ταυτότητας, πολιτισμού, εθνικής κυριαρχίας, μετανάστευσης και γεωγραφικής ανισότητας. Η σημερινή Βρετανία δεν χωρίζεται απλώς σε αριστερά και δεξιά. Χωρίζεται ανάμεσα σε μητροπολιτικές και επαρχιακές περιοχές, ανάμεσα σε πιο φιλελεύθερα και πιο συντηρητικά πολιτισμικά περιβάλλοντα, ανάμεσα σε όσους αισθάνονται ωφελημένοι από την παγκοσμιοποίηση και σε όσους πιστεύουν ότι έχασαν κοινωνικά και οικονομικά μέσα στις τελευταίες δεκαετίες.

Ο Φάρατζ και η νέα λαϊκή δεξιά της Αγγλίας

Η επιτυχία του Νάιτζελ Φάρατζ αποκτά ιστορική σημασία επειδή για πρώτη φορά ένα κόμμα στα δεξιά των Συντηρητικών καταφέρνει να αποκτήσει τόσο ισχυρή κοινωνική και τοπική παρουσία. Το Reform UK δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως εκλογικό εργαλείο διαμαρτυρίας. Σε αρκετές περιοχές της βόρειας και κεντρικής Αγγλίας εξελίσσεται σε οργανωμένο φορέα πολιτικής εκπροσώπησης κοινωνικών στρωμάτων που αισθάνονται εγκαταλελειμμένα από το παραδοσιακό πολιτικό σύστημα.

Η κοινωνική βάση του Reform συνδέεται στενά με την πολιτική και πολιτισμική κληρονομιά του Brexit. Πρόκειται κυρίως για ψηφοφόρους μεγαλύτερης ηλικίας, χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου, συχνά προερχόμενους από περιοχές αποβιομηχάνισης, που αντιλαμβάνονται τη μετανάστευση, την πολιτισμική φιλελευθεροποίηση και την απόσταση από το Λονδίνο ως στοιχεία μιας συνολικής απώλειας ελέγχου.

Ο Φάρατζ κατάφερε να μετατρέψει αυτή τη δυσαρέσκεια σε πιο σταθερή πολιτική ταυτότητα. Αυτός είναι και ο λόγος που αρκετοί αναλυτές μιλούν πλέον για τη γέννηση μιας νέας βρετανικής λαϊκιστικής δεξιάς, η οποία μοιάζει περισσότερο με αντίστοιχα ευρωπαϊκά ρεύματα παρά με το παραδοσιακό βρετανικό συντηρητικό μοντέλο.

Ταυτόχρονα, όμως, υπάρχουν σοβαροί λόγοι που εμποδίζουν πιο βιαστικά συμπεράσματα περί «κατάκτησης» της βρετανικής πολιτικής από τον Φάρατζ. Το Reform διαθέτει υψηλά ποσοστά, αλλά η εκλογική του επιρροή παραμένει άνισα κατανεμημένη. Το βρετανικό πλειοψηφικό σύστημα εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημαντικό εμπόδιο για κόμματα που δεν διαθέτουν γεωγραφικά συμπυκνωμένη ψήφο.

Αυτό εξηγεί γιατί αρκετοί έμπειροι αναλυτές αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη τις προβλέψεις περί οριστικής αντικατάστασης των Συντηρητικών από το Reform. Το UKIP είχε επίσης καταγράψει εντυπωσιακά εθνικά ποσοστά πριν από μερικά χρόνια, χωρίς να μπορέσει να αποκτήσει αντίστοιχη κοινοβουλευτική δύναμη. Η διαφορά σήμερα είναι ότι οι Συντηρητικοί βρίσκονται σε βαθύτερη ιδεολογική κρίση απ’ ό,τι στο παρελθόν.

Το κόμμα μοιάζει παγιδευμένο ανάμεσα σε δύο ανταγωνιστικές πιέσεις. Από τη μία, το Reform απορροφά εθνικά συντηρητικούς και αντισυστημικούς ψηφοφόρους. Από την άλλη, οι Liberal Democrats και σε ορισμένες περιοχές ακόμη και οι Εργατικοί προσελκύουν πιο μετριοπαθείς, φιλελεύθερους και αστικούς συντηρητικούς ψηφοφόρους. Έτσι, οι Tories χάνουν σταδιακά τη δυνατότητα να λειτουργούν ως η μεγάλη «catch all» παράταξη της βρετανικής δεξιάς.

Η κρίση του Starmer και η διάσπαση της προοδευτικής συμμαχίας

Παρότι τα περισσότερα πρωτοσέλιδα επικεντρώθηκαν στον Φάρατζ, οι μακροπρόθεσμες συνέπειες των εκλογών ίσως αποδειχθούν ακόμη σοβαρότερες για τους Εργατικούς. Ο Κιρ Στάρμερ αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα πολύ πιο σύνθετο από μια απλή κυβερνητική φθορά.

Η στρατηγική του στηρίχθηκε στην ιδέα ότι οι Εργατικοί μπορούσαν να επανέλθουν στην εξουσία ως δύναμη θεσμικής σταθερότητας και διαχειριστικής αξιοπιστίας μετά την περίοδο του Brexit, του Μπόρις Τζόνσον και της κρίσης των Συντηρητικών. Αυτή η προσέγγιση λειτούργησε εκλογικά όσο κυριαρχούσε η ανάγκη πολιτικής κανονικότητας. Σήμερα, όμως, η κοινωνική δυσαρέσκεια επιστρέφει με πιο έντονους όρους.

Το βασικό πρόβλημα για τους Εργατικούς είναι ότι χάνουν ψηφοφόρους προς πολλές κατευθύνσεις ταυτόχρονα. Στις λαϊκές περιοχές της Αγγλίας, το Reform διεισδύει σε παλιές εργατικές κοινότητες που κάποτε αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του Labour. Στις νεότερες και μορφωμένες αστικές περιοχές, οι Greens αποκτούν αυξανόμενη απήχηση, ιδιαίτερα ανάμεσα σε προοδευτικούς ψηφοφόρους που θεωρούν τον Στάρμερ υπερβολικά προσεκτικό και πολιτικά άτολμο. Παράλληλα, οι Liberal Democrats εξακολουθούν να απορροφούν πιο φιλελεύθερους και κεντρώους ψηφοφόρους.

Η διάσπαση αυτή θυμίζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές σοσιαλδημοκρατίες. Η παραδοσιακή εργατική βάση δεν διαθέτει πλέον την κοινωνική συνοχή που είχε στον 20ό αιώνα, ενώ οι νέες μορφωμένες μεσαίες τάξεις έχουν διαφορετικές πολιτικές και πολιτισμικές προτεραιότητες, με πολλές φορές εξατομικευμένο και μετα -υλιστικό χαρακτήρα.

Η πίεση προς τους Εργατικούς γίνεται επίσης ακόμη μεγαλύτερη εξαιτίας της εδαφικής διαφοροποίησης του Ηνωμένου Βασιλείου. Στη Σκωτία, το SNP εξακολουθεί να κυριαρχεί επειδή εκφράζει όχι μόνο την ιδέα της ανεξαρτησίας αλλά και μια διακριτή σκωτσέζικη πολιτική ταυτότητα. Το γεγονός ότι οι unionist ψήφοι διασπώνται ανάμεσα σε Labour, Conservatives και Reform επιτρέπει στο SNP να διατηρεί σημαντικό πλεονέκτημα.

Στην Ουαλία, η πρωτιά του Plaid Cymru έχει βαθιά συμβολική σημασία, επειδή σπάει μια ιστορική παράδοση σχεδόν απόλυτης εργατικής κυριαρχίας. Η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η Ουαλία μετατρέπεται σε δεύτερη Σκωτία. Δείχνει όμως ότι ακόμη και οι πιο ιστορικές κοινωνικές βάσεις των Εργατικών δεν παραμένουν πλέον πολιτικά συμπαγείς.

Η Βρετανία μπαίνει σε εποχή μόνιμης πολιτικής ρευστότητας

Το μεγαλύτερο ερώτημα που προκύπτει από τις εκλογές αφορά το μέλλον του ίδιου του βρετανικού πολιτικού μοντέλου. Για δεκαετίες, το Westminster παρουσιαζόταν ως υπόδειγμα σταθερότητας, ακριβώς επειδή το πλειοψηφικό σύστημα παρήγαγε συνήθως ισχυρές μονοκομματικές κυβερνήσεις. Σήμερα αυτή η σταθερότητα αρχίζει να φθείρεται.

Σε κοινωνικό επίπεδο, η Βρετανία λειτουργεί ήδη σαν πολυκομματικό σύστημα. Reform, Labour, Conservatives, Liberal Democrats, Greens, SNP και Plaid Cymru διαθέτουν πραγματικές και διακριτές κοινωνικές βάσεις. Το πρόβλημα είναι ότι το εκλογικό σύστημα παραμένει σχεδιασμένο για μια εποχή δύο κομμάτων. Αυτό δημιουργεί όλο και μεγαλύτερη αναντιστοιχία ανάμεσα στην κοινωνική πραγματικότητα και τη θεσμική εκπροσώπηση.

Η συζήτηση για ένα πιθανό «βρετανικό 2012» δεν είναι εντελώς αβάσιμη, αν και χρειάζεται προσοχή. Η Βρετανία δεν διαθέτει τις συνθήκες οικονομικής κατάρρευσης που βίωσε η Ελλάδα. Ωστόσο, η κρίση εκπροσώπησης, η αποσύνθεση των παραδοσιακών κομματικών συμμαχιών και η άνοδος αντισυστημικών κομμάτων παραπέμπουν πράγματι σε μια βαθύτερη ευρωπαϊκή τάση πολιτικής αποσταθεροποίησης.

Το πιθανότερο σενάριο για τα επόμενα χρόνια αφορά μια αργή αλλά σταθερός «ηπειρωτικός ευρωπαϊσμός» της βρετανικής πολιτικής ζωής, δηλαδή περισσότερος κατακερματισμός, μεγαλύτερη ρευστότητα, δυσκολότερες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες και συνεχείς αναδιατάξεις κοινωνικών συμμαχιών όπου θα αποτελούν όλο και πιο συχνά δομικά χαρακτηριστικά του συστήματος εξουσίας στο Ουεστμίνστερ.

Το σημαντικότερο στοιχείο των τοπικών εκλογών του 2026, ενόψει των επόμενων γενικών εκλογών όποτε κι αν γίνουν ως το 2030 ίσως βρίσκεται ακριβώς εδώ: η Βρετανία δεν θα αλλάζει πλέον απλώς κυβέρνηση ή κομματικούς συσχετισμούς, αλλά θα μετατοπίζεται σταδιακά ολόκληρο το μοντέλο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε μακροχρόνια η πολιτική της σταθερότητα.