Χρόνος και Πολιτική

Η πολιτική ζει ανάμεσα σε δύο χρόνους: τον σύντομο της εξουσίας και τον μακρόπνοο της ιστορίας. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα συχνά αποδίδουν καρπούς δεκαετίες αργότερα, δικαιώνοντας ή καταδικάζοντας τους εμπνευστές τους. Ο χρόνος, τελικά, είναι ο μόνος αληθινός κριτής της πολιτικής πράξης.

ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΡ. ΓΙΩΡΓΟ Α. ΒΟΥΛΓΑΡΑΚΗ, ΚΑΘΗΓΗΤΗ – Π.ΥΠΟΥΡΓΟ

H πολιτική είναι προορισμένη να κινείται μέσα σε έναν ιδιόμορφο χρονικό δυισμό. Από τη μία, τον βραχύ χρόνο της εξουσίας που προσδιορίζεται από τους εκλογικούς κύκλους, τις τετραετίες, τις ενδιάμεσες αξιολογήσεις και την πίεση του «άμεσου αποτελέσματος». Από την άλλη, τον πραγματικό χρόνο που οι πολιτικές αποφάσεις παράγουν τα αποτελέσματα τους με τρόπο άμεσα αντιληπτό από την κοινωνία. Δηλαδή της ιστορίας που προχωρά αργά, με ρυθμούς σχεδόν γεωλογικής εξέλιξης.

Οι δυο αυτές διαστάσεις του χρόνου, σπάνια τέμνονται

Και η απόστασή τους, αυτή η αργή, δομική απόκλιση, είναι η μεγάλη παγίδα κάθε διακυβέρνησης.

Ήδη από την κλασσική αρχαιότητα ο Αριστοτέλης διακρίνει ανάμεσα στο συμφέρον του παρόντος και στο συμφέρον του αγαθού, τονίζοντας ότι η πολιτική αρετή δεν υπηρετεί το πρόσκαιρο αλλά το μακρόπνοο.

Στην Πολιτική, σημειώνει ότι ο αληθινός νομοθέτης «θεωρεί τον βίον όλον», όχι το σημερινό κέρδος ή τη στιγμιαία επιδοκιμασία. Με άλλα λόγια: η πολιτική που ασκείται με όρους τετραετίας είναι κοντόφθαλμη και κατά κανόνα ατελέσφορη. Ενώ η πολιτική που γίνεται με όρους γενεών είναι ώριμη και γι’ αυτό ουσιαστική.

Την ίδια σκέψη συναντάμε και στον Θουκυδίδη: τα έργα των ανθρώπων κρίνονται από τον χρόνο, όχι από τον θόρυβο της συγκυρίας.

Η περίφημη φράση του «κτήμα ες αεί» , δηλαδή «αιώνια παρακαταθήκη » δεν αφορά μόνο την ύλη και τα μνημεία , αλλά και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να προσδιορίζεται η ευθύνη απέναντι στο μέλλον.

Ο χρόνος που ξεπερνά τον άνθρωπο που αποφασίζει

Οι πολιτικές αποφάσεις, λαμβάνονται στο παρόν, αλλά οι πραγματικές συνέπειες – θετικές η αρνητικές, τελικά θα ανήκουν και θα αξιοποιηθούν από άλλους. Οι πολιτικοί που οραματίστηκαν το Μετρό της Αθήνας τη δεκαετία του ’70 δεν είδαν ποτέ το έργο ολοκληρωμένο. Οι οραματιστές της ένταξης της Ελλάδας στην ΕΟΚ στις αρχές του ’80 δεν είδαν τα μεγάλα οφέλη της δεκαετίας του 2000. Οι αρχιτέκτονες του ΕΣΥ το 1983 δεν ήταν παρόντες όταν η χώρα στηρίχθηκε πάνω του, δεκαετίες αργότερα.

Ακόμη και οι πιο αμφιλεγόμενες αποφάσεις, όπως ο εκσυγχρονισμός των τηλεπικοινωνιών στα τέλη του ’90, απέδωσαν καρπούς όταν οι αρχικοί εισηγητές είχαν φύγει από το προσκήνιο. Ο χρόνος επέστρεψε, αργά αλλά καθαρά, τη δικαιοσύνη που η πολιτική συγκυρία τότε δεν μπορούσε να δώσει.

Το νέο τεύχος είναι εδώ. Δες το τώρα!

Ο Μακιαβέλλι, επίσης , όσο κυνικός κι αν θεωρείται, αναφέρει στον Ηγεμόνα πως οι σταθερές μεταρρυθμίσεις «εξευτελίζουν τον ηγεμόνα στο παρόν, αλλά τον δικαιώνουν στην κρίση του χρόνου.

Η πιο εκκωφαντική απόδειξη του φαινομένου είναι, ίσως το δημογραφικό

Παρόλο που ήδη από την δεκαετία του ’80 υπήρχαν προειδοποιήσεις σχετικά με το δημογραφικό έλλειμα , επειδή το όφελος των πολιτικών στήριξης θα εμφανιζόταν 30–40 χρόνια αργότερα, το θέμα έμεινε ουσιαστικά στο περιθώριο. Ο πραγματικός χρόνος όμως δεν συγχωρεί τις αναβολές· σήμερα πληρώνουμε τις συνέπειες της πολιτικής μυωπίας εκείνης της περιόδου.

Η ακαδημαϊκή ηθική του χρόνου

Η πολιτική, όπως θα έλεγε η Χάννα Άρεντ, δεν είναι διαχείριση, αλλά υπόσχεση. Η υπόσχεση αυτή εμπεριέχει ένα είδος “πίστης στο μέλλον”: την πίστη ότι ο άνθρωπος που σπέρνει σήμερα, ακόμη κι αν δεν είναι εδώ να θερίσει, συμμετέχει σε μια πράξη συλλογική, διαγενεακή, σχεδόν ποιητική.

Ο Μακιαβέλλι, επίσης , όσο κυνικός κι αν θεωρείται, αναφέρει στον Ηγεμόνα πως οι σταθερές μεταρρυθμίσεις «εξευτελίζουν τον ηγεμόνα στο παρόν, αλλά τον δικαιώνουν στην κρίση του χρόνου». Ακόμη και στο πιο ρεαλιστικό ρεύμα της πολιτικής φιλοσοφίας, η βραχυπρόθεσμη δημοφιλία δεν αποτελεί κριτήριο αρετής.

Ο χρόνος ως φιλοσοφικό μέτρο της πολιτικής

Στην ουσία, το ζήτημα δεν είναι τεχνικό, ούτε θεσμικό: είναι βαθιά φιλοσοφικό. Ο πολιτικός καλείται να δράσει ως άνθρωπος που υπηρετεί έναν χρόνο μεγαλύτερο από τη ζωή του. Να δεχτεί ότι μια σωστή απόφαση, κατά κανόνα δεν είναι εύκολα αποδεκτή από την κοινωνία και ως εκ τούτου δεν ανταμείβεται με όρους του σήμερα. Ότι ο έπαινος, αν και όταν υπάρχει, δεν είναι χειροκρότημα αλλά διάρκεια. Ότι «η δόξα», με την αρχαιοελληνική έννοια της λέξης, είναι κάτι που διατρέχει τις γενιές, όχι τις ειδήσεις.

Η πολιτεία που επιθυμεί να προοδεύσει χρειάζεται ηγέτες που δέχονται να δουλέψουν για ένα μέλλον που δεν τους ανήκει. Χρειάζεται πολίτες που καταλαβαίνουν ότι η αξία των αποφάσεων δεν μετριέται στο τώρα, αλλά στο αύριο. Και χρειάζεται θεσμούς που να προστατεύουν τη μακρά σκέψη από την ανάγκη της στιγμής.

Μια πολιτική σκέψη που να αντέχει στον χρόνο

Το μεγάλο στοίχημα της εποχής μας δεν είναι η ταχύτητα, αλλά η αντοχή. Να επιστρέψουμε σε μια πολιτική που δεν επιδιώκει μόνο το άμεσο, αλλά το διαρκές. Σε μια διακυβέρνηση που δεν λειτουργεί με ορίζοντα τετραετίας, αλλά με ορίζοντα γενεών. Σε μια πολιτική η οποία, Αριστοτελικά, επιδιώκει «το ευ ζην της πόλεως», όχι την επιβίωση των προσώπων.

Γιατί στο τέλος —κι εδώ ο χρόνος είναι ο μόνος πραγματικός κριτής— οι κοινωνίες προχωρούν χάρη σε εκείνους που τολμούν να βλέπουν πιο μακριά από τον εαυτό τους. Σε όσους επενδύουν στη διάρκεια αντί στη δόξα, στη συνέχεια αντί στο στιγμιαίο, στην ιστορία αντί στο ημερολόγιο.