Σάββας Στρούμπος: «Η δημιουργική περιπέτεια δεν θέλει παυσίπονα»

Μακριά από το “βόλεμα” γεννιέται το ενδιαφέρον ή και ζωντανό στην καλλιτεχνική δημιουργία για τον καταξιωμένο σκηνοθέτη και ιδρυτή της ομάδας «Σημείο Μηδέν» Σάββα Στρούμπο. «Η δημιουργική περιπέτεια δεν θέλει παυσίπονα, άμυνες, περιχαρακώσεις στο “εγώ” ή σε μια θέση εξουσίας» τονίζει.

Η εξουσία και η σαγήνη της βρίσκονται στο επίκεντρο του έργου «Δούλες» του Ζαν Ζενέ, που παρουσιάζει με την ομάδα του στο Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης από τις 6 Νοεμβρίου και για 5 παραστάσεις. Μιλώντας στο The Opinion, εξηγεί ο ίδιος τι τον κρατά κοντά στον κόσμο του Ζενέ, πώς αντιλαμβάνεται τη συλλογική δημιουργία και γιατί η οικονομική ενίσχυση πρέπει να κατευθύνεται στις ανεξάρτητες παραγωγές και στους νέους καλλιτέχνες.

Όσο και να πρόκειται για μια κοινότυπη ερώτηση θα ήθελα πρώτα από όλα να μας μιλήσετε για την επιλογή του συγκεκριμένου έργου και τον τρόπο που το προσεγγίσατε.

Πριν αποφασίσουμε με τους συνεργάτες μου να αναμετρηθούμε με τις “Δούλες”, ήταν ένα κείμενο το οποίο με απασχολούσε εδώ και χρόνια λόγω της ερμηνευτικής πρόκλησης που αποτελεί για την τριάδα των ηθοποιών, όπως και λόγω των ζητημάτων που θέτει σχετικά με την ανθρώπινη κατάσταση. Εφόσον άρχισε η διαδικασία εμβύθισης στις ατραπούς του κειμένου, ανακάλυψα ένα εξαιρετικά προκλητικό πεδίο όπου το πολιτικό και το υπαρξιακό, το φιλοσοφικό και το ποιητικό αλληλεπιδρούν στη σκηνή του θεάτρου με εξαιρετικά απρόβλεπτους τρόπους. Ο κόσμος του Ζενέ με γοήτευσε ιδιαιτέρως. Η επιστροφή σε αυτόν είναι πάντα ένα ανοιχτό ερώτημα γεμάτο εκπλήξεις.

Είναι τόσο ενδιαφέρουσα η έννοια της «εθελοδουλίας» για την οποία μιλάτε στο σκηνοθετικό σας σημείωμα, και αν κρίνω από τις κριτικές που έχω διαβάσει, πολλοί έχουν επιμείνει σε αυτήν. Θεωρείτε ότι ο Ζενέ είχε κάτι τέτοιο υπόψη του όταν έγραφε τις «Δούλες», έστω διαισθητικά; Πιστεύετε ότι ως κατάσταση είναι κάτι που ο σημερινός θεατής αναγνωρίζει μέσα του ή γύρω του;

Η ιδέα της εθελοδουλίας γεννήθηκε μέσα μου στην προσπάθεια να αφουγκραστώ τον κόσμο του Ζενέ. Ένα από τα στοιχεία του κόσμου αυτού είναι ο ποιητικός τρόπος που στέκεται σαρκαστικά και κριτικά στις αντιφάσεις των καταπιεσμένων και των καταπιεστών, χωρίς να εξιδανικεύει κανέναν και τίποτα. Από την άποψη αυτή, ίσως να μη χρησιμοποίησε τη συγκεκριμένη λέξη ή έννοια, πιστεύω όμως ότι κινήθηκε σε αυτό το πεδίο. Ο Ζενέ μας προκαλεί και ζητάει να δούμε τον εαυτό μας γυμνό πάνω στη σκηνή. Αυτή η αίσθηση της “γυμνότητας” ηθοποιού και θεατή με ενδιαφέρει πολύ, καθώς είναι μια στιγμή όπου οι άμυνες της καθημερινότητας πέφτουν και αναδύεται κάτι από την ανθρώπινη ουσία μας, την πλούσια σε αντιφάσεις, δυνατότητες και αδιέξοδα. Η τέχνη ρίχνει φως στα σκοτάδια της ανθρωπινότητας.

Έχετε περιγράψει τον ηθοποιό στο Σημείο Μηδέν ως συνδημιουργό, ενώ την τελική ευθύνη την κρατά ο σκηνοθέτης. Ποιες αποφάσεις σας μπορεί πραγματικά να αλλάξει η ομάδα; Αν οι ηθοποιοί διαφωνούσαν με την κεντρική σας ανάγνωση ενός έργου, θα σας επηρέαζε με κάποιον τρόπο;

Αυτό που αναζητώ είναι η συλλογική διάσταση της δημιουργίας. Εφόσον “γεννιέται” η παράσταση, θέλω το κάθε άτομο που έχει λάβει μέρος στη διαδικασία να αισθάνεται ζωτικό μέρος της. Το αίσθημα της αποξένωσης είναι κάτι πολύ επιθετικό στην τέχνη μας, δηλαδή κάποιος να διεκπεραιώνει οδηγίες χωρίς να εγκατοικεί την εσωτερική ζωή της παράστασης. Επίσης με ενδιαφέρει μαζί με τους συνεργάτες μου να αφηνόμαστε στη δυναμική της στιγμής, στον πλούτο και τις εκπλήξεις που φέρει, στο ιδιαίτερο φορτίο της, που μπορεί να μας οδηγήσει σε απρόβλεπτα, ανοίκεια ή και άγνωστα μονοπάτια.

Το ταξίδι αυτό μπορεί να ανατρέψει προειλημμένες αποφάσεις του σκηνοθέτη ή των ηθοποιών. Σε ότι με αφορά, μπορεί να υποστηρίξω πολύ εμφατικά μια ιδέα, μπορεί, όμως, ο ηθοποιός με την πράξη του στη σκηνή να με πείσει για το αντίθετο. Εννοείται πως θα τον ακολουθήσω, γιατί συνειδητά ή ασυνείδητα, μας οδηγεί σε μονοπάτια που δεν είχαμε ως εκείνη τη στιγμή σκεφτεί. Η δημιουργική περιπέτεια δεν θέλει παυσίπονα, άμυνες, περιχαρακώσεις στο “εγώ” ή σε μια θέση εξουσίας.

Το 2022 λέγατε ότι το MeToo σάς υποχρεώνει σε διαρκή αυτοκριτική ως άνδρα και σκηνοθέτη. Τι αλλάξατε έκτοτε στον δικό σας τρόπο δουλειάς; Και στον ευρύτερο χώρο, ποια εξουσία του σκηνοθέτη εξακολουθεί να θεωρείται αυτονόητη, ενώ θα έπρεπε να ελέγχεται;

Πιστεύω ότι η σχέση ηθοποιού και σκηνοθέτη προϋποθέτει τη δημιουργία μιας βαθιά ανθρώπινης συνάντησης πάνω στη σκηνή, όπου πέφτουν οι μάσκες και οι άμυνες, ώστε αμφότεροι να εκθέσουμε βαθύτερες στοιβάδες της ύπαρξης μας. Τι σχέση έχει αυτή η διαδικασία με παιχνίδια εξουσίας, χειραγώγηση του ηθοποιού, διαφόρων ειδών ίντριγκες και άλλα αντίστοιχα; Λόγω ιδεολογίας τα ζητήματα αυτά με απασχολούσαν ανέκαθεν. Τα τελευταία χρόνια ευαισθητοποιήθηκα ακόμα περισσότερο. Η αυτοκριτική είναι μια διαδικασία που μας κάνει καλύτερους ανθρώπους. Η ελευθερία από τον φόβο είναι καίριο ζήτημα της ψυχικής υγείας και της ανάπτυξης της δημιουργικότητας.

Έχετε υπερασπιστεί τις επιχορηγήσεις ως αναγκαίες για το ελεύθερο θέατρο. Θεωρείτε ότι τα ποσά που διαθέτει το Υπουργείο Πολιτισμού ανταποκρίνονται στο πραγματικό κόστος μιας παραγωγής; Και πώς κρίνετε τα κριτήρια κατανομής τους;

Η Ομάδα Σημείο Μηδέν δραστηριοποιείται από το 2008, δηλαδή σχεδόν είκοσι χρόνια. Πρώτη φορά πήραμε επιχορήγηση το 2017 – 18. Επομένως ξέρω πολύ καλά τι σημαίνει να κάνεις μια παραγωγή όπου συντελεστές και ηθοποιοί να πληρώνονται αξιοπρεπώς χωρίς να υπάρχει η παραμικρή υποστήριξη, όπως και το τι σημαίνει να υπάρχει μια κάποια βάση στη δουλειά. Σαφώς είναι σημαντικό οι επιχορηγήσεις να αυξηθούν ώστε να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες της ζωής, σαφώς πρέπει να ενισχύονται οι ανεξάρτητες παραγωγές και οι νέοι καλλιτέχνες, αντί οι μεγάλοι παραγωγοί που έχουν την οικονομική δυνατότητα να κινηθούν διαφορετικά. Πιστεύω επίσης ότι όλα αυτά είναι ζητήματα διαλόγου μεταξύ των απαραίτητων φορέων, ο οποίος πρέπει επιτέλους να ανοίξει με τρόπο σοβαρό και ουσιαστικό.

Έχετε κρίνει ότι ο μεταμοντερνισμός στην τέχνη έχει χρεοκοπήσει. Πάνω σε αυτό, υπάρχουν πρακτικές στο σημερινό ελληνικό θέατρο που θεωρείτε αδιέξοδες και γιατί;

Ο μεταμοντερνισμός στις απαρχές του είχε έναν συγκρουσιακό ή και αιρετικό πυρήνα, καθώς γεννιόταν από την ανάγκη της αμφισβήτησης αισθητικών κατηγοριών ή και μεγάλων παραδόσεων που είχαν αποστεωθεί ή και λειτουργούσαν καταπιεστικά για τους δημιουργούς, εντός των οποίων οι ιδέες και τα συναισθήματα είχαν αρχίσει να ραγίζουν, χωρίς καμία συνεκτική ύλη να μπορεί να λειτουργήσει εκ των προτέρων και άνευ όρων. Σύντομα, όμως, ο μεταμοντερνισμός έγινε μόδα και μετατράπηκε σε σχήμα κενό περιεχομένου ή ακόμα και άλλοθι τεμπελιάς. Εγώ πιστεύω στην περιπέτεια της ίδιας της δημιουργίας. Ο δρόμος που ακολουθεί ο κάθε δημιουργός είναι μια βαθιά προσωπική υπόθεση. Δεν νομίζω, όμως, ότι εκεί που ελλοχεύει το “βόλεμα” γεννιέται κάτι ενδιαφέρον ή και ζωντανό.

Έχετε ανεβάσει σύγχρονο ελληνικό έργο, όπως την «Τρωάδα» του Δημήτρη Δημητριάδη, αλλά στο ρεπερτόριο του Σημείου Μηδέν κυριαρχούν οι ξένοι συγγραφείς και η αρχαία τραγωδία. Υπάρχει κάτι που δυσκολεύει τη συχνότερη συνάντησή σας με τη σημερινή ελληνική γραφή;

Για μένα τα κείμενα αποτελούν ζωντανό υλικό προς αναμέτρηση. Έχω ανάγκη μια διαδικασία εμβύθισης στις εσωτερικές διαδρομές αυτού του υλικού. Αναζητώ έναν φιλοσοφικό πυρήνα που, συνήθως, υπερβαίνει την παράσταση. Ο τρόπος της επιλογής έργου έχει πάντα μια μεταφυσική διάσταση για μένα. Προϋποθέτει μια συνάντηση με το εν λόγω κείμενο. Όταν αυτό συμβαίνει προκύπτει κάτι εξαιρετικά γοητευτικό. Αισθάνομαι απολύτως ανοιχτός μόλις συναντηθώ με ένα σύγχρονο ελληνικό έργο που θα με ενεργοποιήσει εσωτερικά να προχωρήσω στην περιπέτεια του ανεβάσματος του.

Βασισμένος στην εμπειρία της συνεργασίας σας με το Θεσσαλικό Θέατρο, θεωρείτε ότι τα ΔΗΠΕΘΕ μπορούν σήμερα να κρατήσουν δημιουργούς στις πόλεις τους;

Φέτος το καλοκαίρι, στα πλαίσια της περιοδείας μας με την “Ιφιγένεια η εν Αυλίδι”, μεταξύ άλλων, συνεργαστήκαμε με το Θεσσαλικό Θέατρο και με το ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων. Εκεί υπάρχουν δύο εξαιρετικοί καλλιτέχνες που τα διευθύνουν: ο Ορέστης Τάτσης και η Ρηνιώ Κυριαζή, μαζί με τους συνεργάτες τους, οι οποίοι δουλεύουν με αυτοθυσία, αυταπάρνηση και ευαισθησία, ώστε να δημιουργηθούν οι όροι και προϋποθέσεις της καλλιτεχνικής αποκέντρωσης. Είναι μια διαδικασία ανοιχτή, η οποία έχει πολλές προοπτικές και δυνατότητες. Ελπίζω να συνεχιστεί.

Παραστάσεις: Παρασκευή 6 Νοεμβρίου στις 21:00, Σάββατο 7 και 14 Νοεμβρίου στις 21.00 Κυριακή 8 και 15 Νοεμβρίου στις 20.00 Μετάφραση: Δημήτρης Δημητριάδης Σκηνοθεσία: Σάββας Στρούμπος Παίζουν οι ηθοποιοί (με αλφαβητική σειρά): Έλλη Ιγγλίζ (Σολάνζ), Ντίνος Παπαγεωργίου (Κυρία), Μυρτώ Ροζάκη (Κλαιρ) Προπώληση εισιτηρίων εδώ