Τι σημαίνει πλούτος σήμερα

Η σύγχρονη έννοια του πλούτου υπερβαίνει την παραδοσιακή κατοχή μετρήσιμων υλικών αγαθών κι έχει μετατοπιστεί προς την αξία του κοινωνικού, του πνευματικού, του άυλου κεφαλαίου. Τι είναι σήμερα αληθινός πλούτος και πώς μπορούν να ευημερήσουν όλο και περισσότεροι άνθρωποι;

Του Αλέξανδρου Κρητικού, μέλους του εκτελεστικού συμβουλίου του Γερμανικού Ινστιτούτου Οικονομικών Ερευνών (Diw Berlin) και καθηγητή Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Πότσνταμ.

Για το μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης ιστορίας, η απάντηση έμοιαζε αυτονόητη. Πλούτος είναι ό,τι μπορεί να μετρηθεί: η γη, ο χρυσός, τα εργοστάσια, οι μετοχές, το υπόλοιπο ενός τραπεζικού λογαριασμού. Η ευημερία είναι ένας αριθμός και αυτός ο αριθμός αυξάνεται διαρκώς. Μόνο το 2025, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση Global Wealth Report της ελβετικής τράπεζας UBS, ο παγκόσμιος προσωπικός πλούτος αυξήθηκε κατά περισσότερο από 10% – ο ταχύτερος ρυθμός των τελευταίων ετών – ενώ σχεδόν ένα εκατομμύριο νέοι εκατομμυριούχοι σε δολάρια προστέθηκαν παγκοσμίως, δηλαδή περισσότεροι από 2.600 κάθε ημέρα.

Κάπου όμως στην πορεία – αθόρυβα, χωρίς κάποια επανάσταση ή μια μεγάλη κρίση να σηματοδοτήσει τη στιγμή – η ουσία του πλούτου άλλαξε. Οι πολυτιμότερες εταιρείες της εποχής μας κατέχουν ελάχιστα πράγματα που μπορεί κανείς να αγγίξει. Η αξία τους βρίσκεται στο λογισμικό, στα δεδομένα, στα εμπορικά σήματα, στις πατέντες, στην οργανωσιακή τεχνογνωσία, στην εμπιστοσύνη των πελατών τους και στις δεξιότητες των ανθρώπων τους. Οι οικονομολόγοι ονομάζουν όλα αυτά «άυλο κεφάλαιο», το οποίο πλέον ανταγωνίζεται το φυσικό κεφάλαιο ως βασικό μοχλό δημιουργίας αξίας στις αναπτυγμένες οικονομίες.

Η μεταβολή αυτή είναι πολύ περισσότερο από μια λογιστική παρατήρηση. Αλλάζει το τι σημαίνει να είναι κανείς πλούσιος – για τις επιχειρήσεις, για τα κράτη και για τον καθένα από εμάς.

Το άυλο κεφάλαιο

Ας δούμε πρώτα τι αποκαλύπτει η οικονομική επιστήμη για το άυλο κεφάλαιο. Πρόσφατη έρευνα του ινστιτούτου μας είναι ταυτόχρονα ενθαρrubtική και ανησυχητική. Ενθαρrubtική, γιατί δείχνει ότι οι επενδύσεις στη γνώση, στο λογισμικό και στις οργανωσιακές δυνατότητες καθιστούν σταθερά τις επιχειρήσεις πιο παραγωγικές. Ανησυχητική, γιατί αυτό δεν συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο για όλους. Οι επιχειρήσεις που έχουν ήδη συσσώρευσει σημαντικό άυλο κεφάλαιο αποκομίζουν τις μεγαλύτερες αποδόσεις από κάθε νέα επένδυση, ενώ όσες διαθέτουν ελάχιστο ή καθόλου συχνά δεν κερδίζουν σχεδόν τίποτα.

Το αποτέλεσμα είναι η απόκλιση. Μέσα σε μόλις πέντε χρόνια, οι επιχειρήσεις που επένδυσαν περισσότερο σε άυλο κεφάλαιο αύξησαν την παραγωγικότητά τους κατά τρεις ποσοστιαίες μονάδες περισσότερο στη μεταποίηση και κατά τεσσεράμισι μονάδες περισσότερο στις υπηρεσίες από τις υπόλοιπες. Οι πρωτοπόροι παγιώνουν το προβάδισμά τους, οι υπόλοιποι μένουν πίσω και η συνολική ανάπτυξη επιβραδύνεται, ακόμη κι όταν οι ηγέτες συνεχίζουν να ευημερούν.

Πρόκειται για ένα βαθύ συμπέρασμα σχετικά με τη φύση του σύγχρονου πλούτου. Το άυλο κεφάλαιο δεν λειτουργεί όπως τα χρήματα σε ένα χρηματοκιβώτιο. Συσσωρεύεται εκθετικά για όσους το διαθέτουν και απομακρύνεται από όσους δεν το έχουν. Η γνώση προσελκύει περισσότερη γνώση. Οι ικανότητες γεννούν νέες ικανότητες. Αυτό σημαίνει ότι στον 21ο αιώνα η βαθύτερη μορφή ανισότητας ίσως να μην αφορά τα περιουσιακά στοιχεία, αλλά την πρόσβαση: πρόσβαση στις δεξιότητες, στα δίκτυα, στις συμπληρωματικές επενδύσεις και στις υποδομές που επιτρέπουν στη γνώση να μετατρέπεται σε παραγωγική δύναμη.

Μια κοινωνία που επιδιώκει πραγματικά την ευημερία δεν μπορεί πλέον να ρωτά μόνο «πόσο κεφάλαιο διαθέτουμε;». Οφείλει να αναρωτηθεί: «ποιοι μπορούν πραγματικά να το αξιοποιήσουν;».

Και αν ο πλούτος μετακινήθηκε προς το άυλο κεφάλαιο, μετακινήθηκε και σε κάτι ακόμη λιγότερο ορατό: στον ίδιο τον ανθρώπινο νου.

Έχουμε αποδεχθεί εδώ και καιρό ότι οι μηχανές φθείρονται και τα κτίρια καταρρέουν. Πολύ λίγο δυσκολευόμαστε αποδεχόμαστε ότι και οι γνωστικοί και συναισθηματικοί πόροι των ανθρώπων – που λαμβάνουν αποφάσεις – επιχειρηματιών, στελεχών και εργαζομένων – αποτελούν επίσης κεφάλαιο, το οποίο μπορεί εξίσου να φθαρεί.

Ο παραγωγικός συντελεστής

Νέα ερευνητικά δεδομένα αντιμετωπίζουν πλέον την ψυχική υγεία ακριβώς ως αυτό που είναι: έναν παραγωγικό συντελεστή. Όταν, για παράδειγμα, επιδεινώνεται η ψυχική υγεία ενός επιχειρηματία, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στην προσωπική του ζωή. Τα αρνητικά συναισθήματα περιορίζουν την ικανότητα να διακρίνει εναλλακτικές λύσεις. Η συνεχής ανακύκλωση σκέψεων καταναλώνει τη μνήμη εργασίας που απαιτείται για σύνθετες αποφάσεις. Η αποτροπή προς τον κίνδυνο μετατρέπεται σε ακαμψία. Οι αποφάσεις υποβαθμίζονται, επηρεάζοντας τα εισοδήματα, τις θέσεις εργασίας και τελικά την επιβίωση των επιχειρήσεων. Μια επιχείρηση μπορεί να αποτύχει όχι επειδή άλλαξε η αγορά, αλλά επειδή ο άνθρωπος που τη διοικούσε είχε εξαντληθεί.

Το συμπέρασμα αξίζει να διατυπωθεί ξεκάθαρα: η ευημερία δεν είναι η ανταμοιβή που απολαμβάνουμε αφού δημιουργηθεί ο πλούτος. Είναι προϋπόθεση για τη δημιουργία του. Μια οικονομία που εξαντλεί τους πιο δημιουργικούς ανθρώπους της καταναλώνει το ίδιο της το μέλλον. Και ένας ορισμός της ευημερίας που αγνοεί την ψυχική υγεία δεν είναι απλώς αφελής· είναι οικονομικά λανθασμένος.

Μόλις εντάξουμε τη γνώση και τους ψυχολογικούς πόρους στον ισολογισμό του πλούτου, ο κατάλογος συνεχίζει να μεγαλώνει. Ο χρόνος – το μοναδικό αγαθό που όλοι λαμβάνουμε εξίσου κατά τη γέννηση, αλλά αξιοποιούμε τόσο άνισα. Η εμπιστοσύνη – που μειώνει το κόστος κάθε συναλλαγής και δεν αγοράζεται, αλλά κερδίζεται αργά και χάνεται γρήγορα. Οι ανθρώπινες σχέσεις – η αρχαιότερη μορφή ασφάλειας, πολύ πριν εμφανιστούν τα χρηματοοικονομικά εργαλεία. Η υγεία, ο πολιτισμός, η ομορφιά, η ζωντάνια μιας πόλης.

Τίποτα από αυτά δεν αποτυπώνεται στο ΑΕΠ. Κι όμως, αν αφαιρέσουμε οποιοδήποτε από αυτά, ο μετρήσιμος πλούτος εξαφανίζεται σχεδόν αμέσως.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν λύνει αυτά τα ερωτήματα· αντίθετα, τα καθιστά ακόμη πιο επίκαιρα. Όταν η πληροφορία είναι άφθονη και οι απαντήσεις που παράγουν οι μηχανές σχεδόν δωρεάν, η ίδια η γνώση χάνει τη σπανιότητά της. Πολύτιμα γίνονται πλέον η κρίση, η διάκριση, η δημιουργικότητα και η ανθρώπινη ικανότητα να αποφασίζουμε τι αξίζει να γνωρίζουμε και τι αξίζει να κάνουμε.

Με άλλα λόγια, ακριβώς εκείνες οι ικανότητες που εξαρτώνται από υγιείς ανθρώπους, ποιοτική εκπαίδευση, ισχυρές σχέσεις και τις κοινωνίες που τις καλλιεργούν.

Η εποχή του άυλου κεφαλαίου αποδεικνύεται, τελικά, μια βαθιά ανθρώπινη εποχή.

Οι σελίδες που ακολουθούν προσεγγίζουν αυτή τη διευρυμένη έννοια του πλούτου από πολλές διαφορετικές οπτικές. Θα διαβάσετε για την ομορφιά ως μορφή κεφαλαίου και τον πολιτισμό ως πηγή πλούτου· για το πώς ο πλούτος – αλλά και οι αξίες που τον συνοδεύουν – μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά· για τη γνώση στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης· για τις μεγάλες απατάσες (απάτες) γύρω από το χρήμα· καθώς και για το πλούτο των πόλεων, ανάμεσά τους και της πόλης που φιλοξενεί αυτή την έκθεση.

Κάθε κείμενο προσεγγίζει το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα από διαφορετική σκοπιά: αν ο πλούτος δεν είναι πλέον μόνο όσα κατέχουμε, τότε τι ακριβώς είναι – και πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε περισσότερο, για περισσότερους ανθρώπους;

Δεν φιλοδοξούμε να δώσουμε μια οριστική απάντηση. Πιστεύουμε όμως ότι αυτή ξεκινά από μια αλλαγή οπτικής: να πάψουμε να θεωρούμε το άυλο «δευτερεύον» και το μετρήσιμο ως το μόνο σοβαρό. Τα στοιχεία πλέον δείχνουν το αντίθετο.

Τα μεγαλύτερα οικονομικά προβλήματα της εποχής μας – η απόκλιση της παραγωγικότητας, η επιβράδυνση της ανάπτυξης, η αποτυχία επιχειρήσεων – έχουν τις ρίζες τους σε παράγοντες που κανένας ελεγκτής δεν μπορεί να αγγίξει: στη γνώση που δεν διαχέεται ισότιμα, στους ανθρώπους που λειτουργούν υπό διαρκή πίεση, στην εμπιστοσύνη που διαβρώνεται και στις ευκαιρίες που παραμένουν άνισα κατανεμημένες.

Αυτός είναι ο πλούτος που αξίζει να μετράμε. Και αυτό το τεύχος αποτελεί μια πρόσκληση να αρχίσουμε να μετράμε όσα πραγματικά έχουν αξία.