Ζέιτενλικ: Ένας σιωπηλός τόπος μνήμης στη Θεσσαλονίκη για τα θύματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (ΦΩΤΟ)

Στις 11 Νοεμβρίου 1918, ένα βαγόνι τρένου, 60 χιλιόμετρα βόρεια του Παρισιού, έγινε ο τόπος όπου γράφτηκε η τελευταία πράξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκεί υπογράφηκε η «Ανακωχή της Κομπιέν», βάζοντας τέλος σε τέσσερα χρόνια αιματηρών συγκρούσεων και σε έναν πόλεμο που άφησε πίσω του εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς.

Ρεπορτάζ: Αθηνά Σταυροπούλου

Στη Θεσσαλονίκη, ένας μοναδικός τόπος μνήμης στα δυτικά αποτελεί τόπο ανάπαυσης των πεσόντων. Πρόκειται για τα Συμμαχικά Κοιμητήρια Ζέιτελνικ, όπου βρίσκονται οι τάφοι περίπου 20.500 στρατιωτών που έχασαν τη ζωή τους στο Μακεδονικό Μέτωπο, πολεμώντας στο πλευρό των δυνάμεων της Αντάντ (Entente). Πρόκειται για τη μεγαλύτερη στρατιωτική νεκρόπολη της χώρας και τη μεγαλύτερη στρατιωτική νεκρόπολη της Βαλκανικής Χερσονήσου.

Ο ελαιώνας που έγινε τόπος ανάπαυσης για τους αγωνιστές

Διασχίζοντας την οδό Μίκη Θεοδωράκη (πρώην Λαγκαδά) είναι δύσκολο να μην προσέξει κανείς το επιβλητικό σερβικό μαυσωλείο που υψώνεται στο κέντρο των Συμμαχικών Κοιμητηρίων Ζέιτενλικ. Πόσοι, όμως, γνωρίζουν πραγματικά την ιστορία του;

Η λέξη «Ζέιτενλικ» σημαίνει «Ελαιώνας» στα τουρκικά, ονομασία που προέρχεται από τις αιωνόβιες ελιές που χαρακτήριζαν την περιοχή στη δυτική Θεσσαλονίκη.

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Θεσσαλονίκη αποτέλεσε το επίκεντρο του Μακεδονικού Μετώπου και βασικό ορμητήριο των δυνάμεων της Αντάντ στα Βαλκάνια, την περίοδο 1915-1918. Με την κλιμάκωση των συγκρούσεων, προέκυψε η ανάγκη δημιουργίας χώρων ταφής για τους νεκρούς του πολέμου. Έτσι, η περιοχή του Ζέιτενλικ χρησιμοποιήθηκε για την ταφή των πεσόντων, ενώ τον Νοέμβριο του 1918 υπογράφηκε συμφωνία μεταξύ Ελλάδας, Γαλλίας, Αγγλίας, Σερβίας και Ιταλίας για την ίδρυση κοινού κοιμητηρίου.

Η ελληνική κυβέρνηση αγόρασε τις απαιτούμενες εκτάσεις, ενώ το κόστος κατασκευής και συντήρησης ανέλαβαν οι υπόλοιπες κυβερνήσεις. Σημαντική ήταν και η συμβολή της Φιλοπτώχου Αδελφότητας Θεσσαλονίκης, η οποία φρόντισε για τον εξωραϊσμό του χώρου και την ανέγερση του κοιμητηριακού ναού.

Τη δεκαετία του 1920, τα Συμμαχικά Κοιμητήρια απέκτησαν την τελική τους μορφή, χωρισμένα σε πέντε τομείς: γαλλικό, σερβικό, ρωσικό, ιταλικό και Βρετανικής Κοινοπολιτείας. Στον γαλλικό τομέα αναπαύονται, μεταξύ άλλων, στρατιώτες από τη Σενεγάλη, τη Μαδαγασκάρη, την Ινδοκίνα και τη Βόρεια Αφρική, που υπηρέτησαν στις αποικιακές στρατιωτικές δυνάμεις. Στο Ζέιτενλικ βρίσκονται, επίσης, οι τάφοι Βουλγάρων αιχμαλώτων πολέμου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι τάφοι διαφέρουν ανάλογα με την εθνικότητα των πεσόντων. Στους σερβικούς, γαλλικούς και ιταλικούς κυριαρχούν οι απλοί σταυροί, ενώ στον βρετανικό τομέα υπάρχουν ορθογώνιες επιτύμβιες πλάκες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα σύμβολα στον γαλλικό τομέα, όπου τα γράμματα «M» και «S» δηλώνουν στρατιώτες από τη Μαδαγασκάρη και τη Σενεγάλη αντίστοιχα, το ανάποδο «A» τους Τυνήσιους και Μαροκινούς, ενώ το Άστρο του Δαβίδ σηματοδοτεί τους εβραϊκούς τάφους.

Η νοσοκόμα του Σερβικού Στρατού

Ανάμεσα στους χιλιάδες τάφους των στρατιωτών, ένας ξεχωρίζει: είναι ο τάφος της Katharine Mary Harley (1855-1917), της μοναδικής γυναίκας που είναι θαμμένη στον χώρο. Βρετανίδα νοσοκόμα και σουφραζέτα, έχασε τη ζωή της κατά τον βομβαρδισμό του Μοναστηρίου, στις 7 Μαρτίου 1917.

Γεννημένη στο Κεντ της Αγγλίας, ακολούθησε τα βήματα της μητέρας της, συμμετέχοντας ενεργά στον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών και, ειδικότερα, για το δικαίωμα ψήφου. Με το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, προσφέρθηκε εθελοντικά να υπηρετήσει ως νοσοκόμα. Αρχικά βρέθηκε στη Γαλλία, όπου τιμήθηκε με παράσημο, και στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη, όπου συνεργάστηκε με τον σερβικό στρατό.

Η προσφορά της τιμήθηκε με μια επιγραφή στον τάφο της, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης από τον σερβικό λαό: «Στον τάφο σας, αντί για λουλούδια, θα ανθίζει η ευγνωμοσύνη των Σέρβων. Για τις σπουδαίες πράξεις σας, το όνομά σας θα μείνει γνωστό από γενιά σε γενιά».

Τελετή μνήμης στα Συμμαχικά Κοιμητήρια Ζέιτελνικ

Με τελετή κατάθεσης στεφάνων στα Συμμαχικά Κοιμητήρια «Ζέιτελνικ» θα τιμηθεί την Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026 η επέτειος της υπογραφής της ανακωχής και της λήξης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι εκδηλώσεις θα ξεκινήσουν στις 12:15, με διαδοχικές τελετές κατάθεσης στεφάνων στους τομείς των Συμμαχικών Κοιμητηρίων. Συγκεκριμένα, στις 12:15 θα πραγματοποιηθεί η τελετή στον τομέα της Σερβίας, στις 12:25 στον τομέα της Ρωσίας, στις 12:30 στον ιταλικό τομέα, στις 12:40 στον τομέα του Ηνωμένου Βασιλείου και στις 12:50 στον γαλλικό τομέα. Στις 13:00, στο Ελληνικό Μνημείο, θα τελεστεί επιμνημόσυνη δέηση και θα ακολουθήσει κατάθεση στεφάνων από εκπροσώπους της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, των τοπικών αρχών, των προξενικών αρχών, καθώς και φορέων και οργανώσεων.

Μετά την ολοκλήρωση της τελετής θα τηρηθεί ενός λεπτού σιγή. Στη συνέχεια, η στρατιωτική μουσική της ΑΣΔΗΜ και το μουσικό τμήμα της Ελληνικής Αστυνομίας θα αποδώσουν εναλλάξ τους εθνικούς ύμνους του Βελγίου, της Γερμανίας, της Βουλγαρίας, των Ηνωμένων Πολιτειών, του Καναδά, της Ρουμανίας, της Μάλτας και της Ελλάδας.