«Κριτικοί Αναγνώστες»: 1.200 μαθητές απέναντι στην παραπληροφόρηση της ψηφιακής εποχής

Εφημερίδες με πρωτοσέλιδα για τα fake news, podcasts για την παραπληροφόρηση, ενημερωτικά βίντεο, συνεντεύξεις με δύο κάμερες στημένες μέσα στις σχολικές αίθουσες, ακόμη και εφαρμογές που σχεδίασαν οι ίδιοι οι μαθητές. Για μήνες, περίπου 1.200 παιδιά από 35 σχολεία της χώρας , από την Καστοριά και τη Φλώρινα μέχρι το Διδυμότειχο, την Κεφαλονιά, την Πάτρα, την Κρήτη και τη Μυτιλήνη , μετέτρεψαν τις τάξεις τους σε μικρά δημοσιογραφικά εργαστήρια, επιχειρώντας να απαντήσουν σε ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα της ψηφιακής εποχής: την παραπληροφόρηση.

Το πρόγραμμα «Γραμματισμός στις Ειδήσεις για Νέους: Πλοήγηση στον Κόσμο της Πληροφορίας και των Ψηφιακών Μέσων – Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες», που υλοποιήθηκε από το υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, τη Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης και Επικοινωνίας και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, δεν περιορίστηκε σε θεωρητικές εισηγήσεις. Αντίθετα, έδωσε στους μαθητές τη δυνατότητα να βιώσουν στην πράξη τη διαδικασία της δημοσιογραφικής παραγωγής: να ερευνήσουν, να διασταυρώσουν πληροφορίες, να αξιολογήσουν πηγές, να πάρουν συνεντεύξεις και να δημιουργήσουν το δικό τους περιεχόμενο.

Η πιλοτική εφαρμογή του προγράμματος κορυφώθηκε με συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης στην Αθήνα, όπου παρουσιάστηκαν τα έργα των μαθητών αλλά και τα πρώτα συμπεράσματα της δράσης.

Ο καθηγητής Δημοσιογραφίας του ΑΠΘ και διευθυντής του Εργαστηρίου Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας, Νικόλαος Παναγιώτου, εξηγεί στο TheOpinion ότι η Ελλάδα βρίσκεται πλέον ανάμεσα στις λίγες ευρωπαϊκές χώρες που ενσωματώνουν οργανωμένα τον ειδησεογραφικό γραμματισμό στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

«Η Φινλανδία και η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες που ενσωματώνουν πλήρως τέτοιου είδους δραστηριότητες στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση», σημειώνει χαρακτηριστικά ο καθηγητής κ. Νικόλαος Παναγιώτου.

Όπως υπογραμμίζει, η διαφορά του ελληνικού προγράμματος είναι ότι δεν πρόκειται για μια θεωρητική ή ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά για μια βιωματική εμπειρία που συνδέει σχολεία, πανεπιστήμια και επαγγελματίες της ενημέρωσης.

Στο επίκεντρο της προσπάθειας βρίσκεται η ανάγκη οι νέοι να αποκτήσουν τα απαραίτητα εργαλεία ώστε να μπορούν να κινηθούν με ασφάλεια μέσα στον κόσμο της ψηφιακής πληροφορίας, να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση και να κατανοούν πώς λειτουργεί το σύγχρονο περιβάλλον των media.

Από παθητικοί χρήστες σε ενεργούς πολίτες

Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε αρχικά για 30 σχολεία, ωστόσο η ανταπόκριση ήταν τόσο μεγάλη ώστε τελικά συμμετείχαν 35 σχολικές μονάδες από όλη την Ελλάδα, με 90 εκπαιδευτικούς και περίπου 1.200 μαθητές.

Σύμφωνα με τον κ. Παναγιώτου, η δημιουργικότητα των παιδιών ξεπέρασε ακόμη και τις πιο αισιόδοξες προσδοκίες.

«Οι μαθητές δεν λειτούργησαν ως παθητικοί δέκτες πληροφοριών αλλά ως ενεργοί αναγνώστες, ικανοί να αναλύουν, να αμφισβητούν και να αξιολογούν το περιεχόμενο που καταναλώνουν καθημερινά», τονίζει.

Μέσα από τη συμμετοχή τους, οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με έννοιες όπως το fact-checking, η αξιολόγηση πηγών, η δημοσιογραφική δεοντολογία, η υπεύθυνη χρήση των social media αλλά και οι κίνδυνοι που κρύβονται πίσω από την ανεξέλεγκτη διάδοση περιεχομένου στο διαδίκτυο.

Παράλληλα, το πρόγραμμα άνοιξε μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από το digital bullying, την προστασία προσωπικών δεδομένων και τη σταδιακή απομάκρυνση των νέων από την ουσιαστική ενημέρωση και τον δημόσιο διάλογο.

Η κρίση εμπιστοσύνης και οι «anonymous influencers»

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στη σχέση των νέων με τη δημοσιογραφία. Όπως επισημαίνει ο καθηγητής του ΑΠΘ, οι νέοι έχουν απομακρυνθεί σε μεγάλο βαθμό από τα επαγγελματικά μέσα ενημέρωσης, γεγονός που δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό ενημέρωσης.«Οι νέοι πολίτες έχουν αποστασιοποιηθεί πλήρως από τα επαγγελματικά μέσα ενημέρωσης. Η παρέμβασή μας έρχεται να κερδίσει αυτό το στοίχημα», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Και συνεχίζει:

«Θέλω να δω μια νέα γενιά που θα δώσει έμφαση στην επώνυμη και επαγγελματική δημοσιογραφία και δεν θα γοητεύεται από anonymous influencers που εμφανίζονται ως επιδερμικά παντογνώστες».

Το πρόγραμμα, άλλωστε, επιχειρεί να μετατοπίσει τη λογική του «το είδα στο ίντερνετ» προς μια βαθύτερη κατανόηση της ενημέρωσης, δίνοντας έμφαση στην αξιοπιστία, την τεκμηρίωση και την ευθύνη της πληροφορίας.

Η παιδεία απέναντι στην παραπληροφόρηση

Η υπουργός Παιδείας, Σοφία Ζαχαράκη υπογράμμισε ότι το σύγχρονο σχολείο οφείλει να καλλιεργεί κριτική σκέψη, δημιουργικότητα και ενεργό συμμετοχή των νέων στη δημόσια ζωή.

Από την πλευρά του, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης χαρακτήρισε την παραπληροφόρηση «μία από τις μεγαλύτερες κρίσεις της εποχής μας», σημειώνοντας ότι η αντιμετώπισή της δεν μπορεί να βασιστεί μόνο σε περιοριστικά μέτρα αλλά κυρίως στην καλλιέργεια παιδείας και κριτικής σκέψης.

Το συνέδριο ολοκληρώθηκε με παρουσιάσεις μαθητικών έργων και θεματικά πάνελ με ακαδημαϊκούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογράφους για το μέλλον της ενημέρωσης και της δημοκρατικής παιδείας.

Ίσως όμως το σημαντικότερο στοιχείο να είναι ότι μέσα σε μια εποχή ψηφιακού θορύβου, αλγορίθμων και ατελείωτου scrolling, μια νέα γενιά μαθητών επιχειρεί να ξαναμάθει όχι απλώς πώς να «καταναλώνει» πληροφορία, αλλά πώς να τη διαβάζει κριτικά.