Η μονή της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο αναμένει τα χαμένα της κειμήλια… (ΦΩΤΟ)

Πολύ λίγοι από τους δεκάδες πιστούς που περνούν καθημερινά την πύλη της ιστορικής μονής της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, εκεί στα όρια μεταξύ Καβάλας και Σερρών, μπορούν να συνδέσουν το μοναστήρι με την επικαιρότητα και το πολυσυζητημένο θέμα των ημερών: την υπόθεση της επιστροφής 48 ιερών κειμηλίων που εκλάπησαν τον προηγούμενο αιώνα από μονές περιοχών της βόρειας Ελλάδας.

Κι όμως. Η ιερά μονή της Εικοσιφοίνισσας, «σκαρφαλωμένη» στο κατάφυτο Παγγαίο, σε υψόμετρο άνω των 750 μέτρων, είναι μια από αυτές τις μονές που εδώ και πάνω από έναν αιώνα περιμένει την επιστροφή των κειμηλίων που συλήθηκαν, των «χαμένων» της κειμηλίων.

Οι ντόπιοι στο γειτονικό χωριό στην Κορμίστα έχουν ακούσει από τους μεγαλύτερους ιστορίες για κειμήλια που άρπαξαν οι Βούλγαροι και δεν επιστράφηκαν ποτέ. Η είδηση για την επιστροφή 48 εξ αυτών γίνεται δεκτή με ικανοποίηση, παράλληλα όμως με την ευχή να «επιστρέψουν στον τόπο» κι άλλα.

«Είναι τα δικά μας Ελγίνεια…», λέει στο TheOpinion κάτοικος της περιοχής και προσθέτει: «βέβαια, τα δικά μας σπάνια έτυχαν τέτοιας προβολής».

Στο μοναστήρι, με ευλάβεια οι πιστοί σπεύδουν να προσκυνήσουν την αχειροποίητο εικόνα της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας και να φωτογραφίσουν το κυπαρίσσι που εδώ και χρόνια φυτρώνει σε έναν από τους τρούλους της εκκλησίας. Άλλωστε, το μοναστήρι είναι ένα από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα στην Ελλάδα.

Ωστόσο, λίγοι είναι αυτοί που στέκονται στην είσοδο στο προαύλιο για να διαβάσουν μια μεγάλη επιγραφή που βρίσκεται αναρτημένη εκεί για να θυμίζει τις τρεις «πληγές» που δέχτηκε η μονή τον 20ο αιώνα. Μια επιγραφή, γραμμένη και σε βουλγαρικά, που καταλήγει στην εξής φράση: «Η Μονή προσεύχεται, προσπαθεί, προσδοκά και ελπίζει στην αποκατάσταση της δικαιοσύνης και στην επιστροφή των κλαπέντων κειμηλίων της. Παρακαλούνται οι ευλαβείς προσκυνητές και ιδιαίτερα οι εκ Βουλγαρίας να συνδράμουν στο δίκαιο αίτημα της Μονής»

«Η μεγάλη και ιστορική Μονή της Εικοσιφοινίσσης στον 20ο αιώνα γνώρισε τρεις από τις μεγαλύτερες καταστροφές της μακραίωνης ιστορίας της», τονίζεται στην επιγραφή που βλέπει κανείς κατά την είσοδο στον χώρο, η οποία αναφέρεται συνοπτικά στην αρπαγή των κειμηλίων, που εκλάπησαν από Βουλγαρους από μονές περιοχών της Βόρειας Ελλάδας τον περασμένο αιώνα αλλά και στις καταστροφές τις οποίες υπέστη το μοναστήρι.

Ποιες είναι αυτές οι καταστροφές; «Στις 27 Μαρτίου 1917 απόσπασμα του βουλγαρικού στρατού, καθοδηγούμενο από έναν αυστριακό ψευδοεπιστήμονα – αρχαιοκάπηλο, λεηλάτησε, βάσει οργανωμένου σχεδίου, τη μονή και μετέφερε στη Σόφια και όλα τα κειμήλιά της (ιερά σκεύη, βυζαντινές εικόνες, χρυσοκέντητα άμφια, τα χειρόγραφα και χιλιάδες βιβλία). Σήμερα ένα μέρος των κλοπιμαίων εκτίθεται στο Ιστορικό και Εθνολογικό Μουσείο της Βουλγαρίας και στο Ίδρυμα Ιβάν Ντούιτσεφ. Μεγάλος αριθμός χειρογράφων πωλήθηκαν και βρίσκονται σήμερα σε βιβλιοθήκες έξι χωρών της Ευρώπης και στις ΗΠΑ».

Η δεύτερη «καταστροφή» είναι αυτή που έγινε στις 23 Ιουνίου του ίδιου έτους, όταν «σε νέα επιδρομή του βουλγαρικού στρατού συνελήφθησαν όλοι οι μοναχοί και οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στη Βουλγαρία όπου παρέμειναν από διετία όμηροι σε στρατόπεδα καταναγκαστικών έργων», ενώ η τρίτη «καταστροφή» έχει να κάνει και πάλι με λεηλασία από πλευράς των Βουλγάρων.

Όπως διαβάζουμε, στις 12 Ιουλίου 1943, ο βουλγαρικός στρατός ο οποίος συνεργαζόταν με τα στρατεύματα κατοχής λεηλάτησε ολοσχερώς τα οικοδομήματα της Μονής και στη συνέχεια την πυρπόλησε. Διασώθηκε μόνο ο ναός της.

Τι προβλέπει η Συμφωνία

Στο πλαίσιο του Πρωτοκόλλου, που υπεγράφη το Σάββατο στη Θεσσαλονίκη, μεταξύ του Έλληνα πρωθυπουργού Κ. Μητσοτάκη με τον Βούλγαρο ομόλογό του Rumen Radev, προβλέπεται ανταλλαγή.

«Ο επαναπατρισμός σπουδαίων κειμηλίων της συλλογικής μνήμης, σε Ελλάδα και Βουλγαρία, μετατρέπει τις δύσκολες στιγμές του παρελθόντος σε “γέφυρες” ενός κοινού μέλλοντος», σημείωσε στην ομιλία του ο πρωθυπουργός. «Έτσι, στην πατρίδα μας γυρίζουν τώρα 48 αντικείμενα ανεκτίμητης πολιτιστικής, πνευματικής, αλλά, τολμώ να πω, και συναισθηματικής αξίας. Ιερές εικόνες και σταυροί, άμφια και λειψανοθήκες, ακόμα και ο εντυπωσιακός Επισκοπικός Θρόνος», επισήμανε.

Η ελληνική πλευρά παρέδωσε στη Βουλγαρία τα λείψανα που ταυτοποιήθηκαν ως του Τσάρου Σαμουήλ (997-1014), καθώς και το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό από τις συνολικά τέσσερις σαρκοφάγους της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου στις Πρέσπες. Τα ευρήματα είχε φέρει στο φως το 1965 ο καθηγητής Νικόλαος Μουτσόπουλος και τα τελευταία χρόνια φυλάσσονταν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού.

«Θέλω να τονίσω ότι αυτός ο δίαυλος της διμερούς συνεργασίας τώρα ανοίγει. Αυτό είναι το πρώτο στάδιο από αυτό το οποίο ελπίζουμε ότι θα είναι μία ακόμα πιο στενή συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών για να επιστρέψουν και άλλα αντικείμενα στην Ελλάδα και στη Βουλγαρία. Είναι κειμήλια τα οποία ενδιαφέρουν και τις δύο χώρες», είχε επισημάνει στην ομιλία του ο Κυριάκος Μητσοτάκης.

Σε ανακοίνωση για την υπογραφή του Μνημονίου Κατανόησης (που προηγήθηκε της υπογραφής του Πρωτοκόλλου μεταξύ των δύο πρωθυπουργών), το υπουργείο Πολιτισμού αναφέρει ότι «οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις για την ταυτοποίηση και ένταξη σε επόμενη συμφωνία και άλλων ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος».

Ο Μητροπολίτης Δράμας

Η Μονή ανήκει διοικητικά στη Μητρόπολη Δράμας, με τον ποιμενάρχη της Δωρόθεο να έχει ήδη εκφράσει τους προβληματισμούς και την ανησυχία του με επιστολή του στην υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη. 

Ο Δωρόθεος εξέφρασε τις επιφυλάξεις του παρότι η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδας χαιρέτισε με ικανοποίηση τη συμφωνία για την επιστροφή των 48 ιερών κειμηλίων, εκφράζοντας την ελπίδα ότι το Μνημόνιο θα είναι «μόνον η καλή αρχή» και ότι θα ακολουθήσουν συμφωνίες για την επιστροφή και των υπόλοιπων εκκλησιαστικών κειμηλίων που είχαν αφαιρεθεί από ναούς, μονές και άλλους χώρους της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης. «Ἐκφράζω τίς ἐπιφυλάξεις μου γιά τό συμφέρον που αποκομίζουμε ἐμεῖς, ὡς Ἑλλάδα, ἀπό τήν ἐν λόγῳ συμφωνία», γράφει ο Μητροπολίτης.

Μόνο από την Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης, επισημαίνει, είχαν κλαπεί 800 ιερά κειμήλια και 430 χειρόγραφα. Η υπόθεση δεν περιορίζεται στη Μονή της Μητρόπολης Δράμας, καθώς στην επιστολή γίνεται αναφορά και σε κειμήλια Ιερών Μονών των Μητροπόλεων Σερρών και Ξάνθης, τα οποία είχαν συληθεί από τους Βουλγάρους σε διαφορετικές χρονικές περιόδους κατά τον περασμένο αιώνα.

Για την προοπτική περαιτέρω επιστροφών, στον Μητροπολίτη μεταφέρθηκε ότι τα 48 κειμήλια αποτελούν την πρώτη φάση μιας ευρύτερης διαδικασίας. Ο ίδιος δηλώνει ότι αμφιβάλλει, επικαλούμενος την πολυετή εμπειρία του από την υπόθεση και την αδιαλλαξία και απροθυμία που, κατά την εκτίμησή του, έχει επιδείξει η άλλη πλευρά για την επιστροφή κειμηλίων και χειρογράφων.

«Πιστεύω ὅτι παραδίδοντας τά ὀστά, στο μέλλον θά ἔχουμε ἰσχνή διαπραγματευτική δυνατότητα ἔναντι τῶν κειμηλίων πού ὑπολείπονται», αναφέρει. «Ἐλπίζω να πράξατε το καλύτερο γιά τούς κλεμμένους θησαυρούς τῶν μοναστηριῶν μας καί γιά τό συμφέρον τῆς φιλτάτης πατρίδος μας», γράφει στην επιστολή του.

Δεν είναι η πρώτη φορά

Αυτή δεν είναι μεν η πρώτη φορά που κάποια από τα κειμήλια επιστρέφονται εκεί όπου ανήκουν, στην Εικοσιφοίνισσα αλλά και στα άλλα δύο γειτονικά μοναστήρια.

Ένα από τα παλαιότερα στον κόσμο και καλύτερα σωζόμενα ελληνικά χειρόγραφα ευαγγέλια, γραμμένο στο τέλος του 10ου – αρχές του 11ου αιώνα, που είχε κλαπεί, τη σκληρή περίοδο της Βουλγαρικής κατοχής, είχε επιστραφεί στη μονή της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο, και τον Σεπτέμβριο του 2022. Ο τότε Μητροπολίτης Ξάνθης, αναφερόμενος στη «διαδρομή» του κειμηλίου στον κόσμο είχε επισημάνει τότε:«το χειρόγραφο, αριθμημένο με κώδικα 220, το Ευαγγελιστάριο, χρονολογείται στα τέλη του 10ου και αρχές του 11ου αιώνος. Με δημοπρασίες για 100 ολόκληρα χρόνια περιεφέρετο στις χώρες της Ευρώπης, για να καταλήξει το 2014 στην Ουάσιγκτον. Σε μια δημοπρασία που έγινε εκεί το πήρε ένας φορέας, το Μουσείο της Βίβλου. Από το 2014 το κατέχει το Μουσείο της Βίβλου, το οποίο έχει μια συνεργασία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ερεύνησαν την προέλευσή του και μετά από πολλές έρευνες, διαπιστώθηκε ότι είναι Ευαγγελιστάριο με αριθμό 220, κωδικοποιημένο, της μονής Εικοσιφοινίσσης. Έρχεται σε επικοινωνία το Μουσείο της Βίβλου με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και τον Ιούνιο του 2020 ανακοινώνει στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο ότι προτίθεται να επιστρέψει αυτό το κειμήλιο στον φυσικό του χώρο, που είναι η μονή της Εικοσιφοινίσσης…».

Είχε προηγηθεί ο επαναπατρισμός το 2016 ενός χειρόγραφου κειμένου του 9ου αιώνα, ανεκτίμητης ιστορικής αξίας, γνωστού ως Κώδικας 1424, που είχε στην κατοχή της η Λουθηρανική Θεολογική Σχολή του Σικάγου.

Krassimir Tasheff στο TheOpinion: Η συμφωνία για τον Σαμουήλ, τα Σκόπια και τα ελληνικά κειμήλια στη Βουλγαρία

Στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού

Τα κειμήλια θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου και στη συνέχεια θα παραδοθούν στις Ιερές Μονές Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Εικοσιφοινίσσης και στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.

Η τελετή παραλαβής τους θα γίνει το προσεχές Σάββατο στη Θεσσαλονίκη, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη.