Krassimir Tasheff στο TheOpinion: Η συμφωνία για τον Σαμουήλ, τα Σκόπια και τα ελληνικά κειμήλια στη Βουλγαρία
Τι σημαίνει για τους Βούλγαρους η επιστροφή του Σαμουήλ και πόσο αυτή επηρεάζει τις ήδη τεταμένες σχέσεις με τη Βόρεια Μακεδονία;
Ευφροσύνη Καζεπίδου 
Χρειάστηκαν περισσότερα από 50 χρόνια διαπραγματεύσεων, αρκετά «ναυάγια» και μία ειδική νομική διατύπωση για να φτάσουν τελικά Ελλάδα και Βουλγαρία σε μία συμφωνία με έντονο ιστορικό και συμβολικό βάρος.
Τα λείψανα του τσάρου Σαμουήλ παίρνουν τον δρόμο για τη Βουλγαρία και 48 ελληνικά κειμήλια επιστρέφουν στην Ελλάδα, όμως πίσω από την ανταλλαγή βρίσκεται μια προσπάθεια που ξεκίνησε από τις επαφές Κωνσταντίνου Καραμανλή και Τόντορ Ζίβκοφ, βγήκε σε αδιέξοδο το 2014 και έφτασε μέχρι το σήμερα και τις τεταμένες σχέσεις Σόφιας και Σκοπίων.
Και ίσως το «κλειδί» για την επίλυση ενός ζητήματος δεκαετιών να κρύβεται σε μία και μόνο λέξη.
«Κατάθεση»
Ο Βούλγαρος δικηγόρος Krassimir Tasheff, μιλώντας στο TheOpinion, ξεδιπλώνει τη νομική και ιστορική διάσταση της συμφωνίας, αναλύοντας τη νομική φόρμουλα της «αμοιβαίας κατάθεσης», η οποία -κατά την εκτίμησή του- «πιθανότατα εξηγεί γιατί, έπειτα από δεκαετίες χωρίς αποτέλεσμα, κατέστη τελικά δυνατή η συμφωνία».
Την ίδια ώρα, ο Σαμουήλ εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο μιας μεγάλης διαμάχης. Η ιστορική ταυτότητα του Σαμουήλ εξακολουθεί να χωρίζει Σόφια και Σκόπια και -όπως λέει ο κ. Tasheff- η αντίδραση στη Βόρεια Μακεδονία για τη μεταφορά των λειψάνων είναι ήδη ορατή. Ο ίδιος ξεκαθαρίζει, πάντως, ότι η ελληνοβουλγαρική συμφωνία δεν επιλύει την ιστορική διαφορά μεταξύ των δύο χωρών, εκτιμώντας ωστόσο ότι «σε συμβολικό επίπεδο αναμφίβολα θα χρησιμοποιηθεί στον δημόσιο διάλογο».
Παράλληλα, ο Βούλγαρος νομικός χαρακτηρίζει «απολύτως ρεαλιστική» την προοπτική νέων συμφωνιών για τα ελληνικά κειμήλια, μιλώντας για σημαντικό αριθμό ελληνικών χειρογράφων και άλλων κειμηλίων, μεταξύ αυτών αντικείμενα που συνδέονται με τις μονές του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου κοντά στις Σέρρες και της Παναγίας Εικοσιφοινίσσης, τα οποία σήμερα βρίσκονται σε βουλγαρικές συλλογές.
Τι άλλαξε, λοιπόν, έπειτα από δεκαετίες; Πόσο κοντά είχαν φτάσει Αθήνα και Σόφια σε συμφωνία στο παρελθόν; Τι σημαίνει για τους Βούλγαρους η επιστροφή του Σαμουήλ και πόσο αυτή επηρεάζει τις ήδη τεταμένες σχέσεις με τη Βόρεια Μακεδονία;
Ο Krassimir Tasheff απαντά στα ερωτήματα του TheOpinion
Πώς σχολιάζετε τη συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας; Τι σημαίνει για τους Βουλγάρους η επιστροφή των οστών του τσάρου Σαμουήλ;
Η συμφωνία είναι ιστορικής σημασίας. Για τη Βουλγαρία ο συμβολισμός είναι ιδιαίτερα ισχυρός. Ο Σαμουήλ αποτελεί μία από τις κεντρικές προσωπικότητες της βουλγαρικής μεσαιωνικής ιστορίας. Τις τελευταίες δεκαετίες η σημασία του έχει ενισχυθεί λόγω των διεκδικήσεων της Βόρειας Μακεδονίας, η οποία τον θεωρεί Μακεδόνα τσάρο. Η Βουλγαρία και η Ελλάδα έδωσαν ένα θετικό παράδειγμα προς τα υπόλοιπα κράτη ως προς την επίλυση μιας πολιτιστικής και ιστορικής διαφοράς.
Είναι πολλές οι φωνές στη Βουλγαρία που εκφράζουν αμφιβολίες ως προς την ταυτότητα των οστών; Ποια είναι η θέση της επιστημονικής κοινότητας;
Μάλλον όχι. Βεβαίως, πάντοτε υπάρχουν και σκεπτικιστές. Θα υπήρχαν ακόμη και στην περίπτωση κατηγορηματικών επιστημονικών αποδείξεων. Όσον αφορά την επιστημονική κοινότητα, αναγνωρίζει τα επιχειρήματα του καθηγητή Νικολάου Μουτσόπουλου ως τεκμηριωμένα και πειστικά. Στον Τύπο αναφέρθηκε ότι πρόκειται να πραγματοποιηθεί και νέα, σύγχρονη οστεολογική εξέταση, καθώς και ανάλυση DNA.
Τα ελληνικά αντικείμενα που βρίσκονται στη Βουλγαρία είναι σημαντικά περισσότερα από τα 48 που περιλαμβάνονται στη συμφωνία. Επιπλέον, τα δύο κράτη έχουν ήδη συμφωνήσει να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις σχετικά με άλλα αντικείμενα αμοιβαίου ενδιαφέροντος. Πόσο πιθανό θεωρείτε να επιτευχθούν νέες συμφωνίες; Ποια θεωρείτε ότι είναι τα βασικά ζητήματα που πρέπει να επιλυθούν στις επόμενες διαπραγματεύσεις;
Θεωρητικά, πρόκειται για απολύτως ρεαλιστική δυνατότητα, αλλά δεν πιστεύω ότι η διαδικασία θα είναι εύκολη. Σε βουλγαρικές συλλογές υπάρχει σημαντικό σώμα ελληνικών χειρογράφων και άλλων κειμηλίων, μεταξύ άλλων και αντικειμένων που συνδέονται με τις μονές του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου κοντά στις Σέρρες και της Παναγίας Εικοσιφοινίσσης. Η προέλευση, ο χρόνος και ο τρόπος απόκτησης πρέπει να εξακριβώνονται κατά περίπτωση, γεγονός που θα δυσχεράνει τη διαδικασία.
Η συμφωνία έχει έντονο ιστορικό και συμβολικό χαρακτήρα τόσο για την Ελλάδα όσο και για τη Βουλγαρία, ενώ η προσωπικότητα του Σαμουήλ βρίσκεται στο επίκεντρο διαφορετικών ιστορικών αφηγήσεων στα Βαλκάνια. Θεωρείτε ότι η συμφωνία μπορεί να επηρεάσει τις σχέσεις των δύο κρατών με τη Βόρεια Μακεδονία;
Η Βόρεια Μακεδονία έχει άμεση συμβολική σχέση με το θέμα, διότι ο Σαμουήλ είναι μία από τις προσωπικότητες γύρω από τις οποίες η βουλγαρική και η μακεδονική εθνική ιστοριογραφία διατυπώνουν διαφορετικές ερμηνείες. Η αντίδραση είναι ήδη ορατή. Στις 30 Σεπτεμβρίου, το BTA (Βουλγαρικό Πρακτορείο Ειδήσεων) συνόψισε δημοσιεύματα στη Βόρεια Μακεδονία τα οποία αμφισβητούν τόσο την ταυτοποίηση των λειψάνων όσο και τον πολιτικό συμβολισμό της μεταφοράς τους στη Σόφια. Ο Μίτκο Πάνοφ, μέλος της Μικτής Ιστορικής Επιτροπής, για παράδειγμα, δηλώνει ότι η μεταφορά πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σύγχρονη πολιτική πράξη και όχι ως ιστορική απόδειξη για τον χαρακτήρα του κράτους του Σαμουήλ.
Το γεγονός ότι η Ελλάδα παραδίδει τα λείψανα στη Βουλγαρία δεν επιλύει αφ’ εαυτού την επιστημονική διαφορά μεταξύ Σόφιας και Σκοπίων. Το μνημόνιο δεν δεσμεύει τη Βόρεια Μακεδονία και δεν παράγει αποτελέσματα έναντι της Μικτής Ιστορικής Επιτροπής. Σε συμβολικό επίπεδο, όμως, αναμφίβολα θα χρησιμοποιηθεί στον δημόσιο διάλογο.
Γνωρίζουμε ότι διαπραγματεύσεις είχαν διεξαχθεί και στο παρελθόν. Υπήρξε άλλη χρονική στιγμή κατά την οποία τα δύο κράτη είχαν φτάσει κοντά σε συμφωνία; Τι θεωρείτε ότι συνέβαλε στην επίτευξή της τώρα; Γιατί είχαν αποτύχει τότε οι διαπραγματεύσεις;
Ναι, δεν πρόκειται για την πρώτη σοβαρή προσπάθεια. Συνομιλίες υπήρχαν ήδη από τη δεκαετία του 1970, ενώ το ζήτημα εμφανίζεται και στις επαφές μεταξύ Τόντορ Ζίβκοφ και Κωνσταντίνου Καραμανλή. Μετά το 1989 οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται κατά διαστήματα. Ιδιαίτερα ενεργή περίοδος υπήρξε περίπου το 2012 2014, μεταξύ άλλων σε σχέση με τη συμπλήρωση χιλίων ετών από τον θάνατο του Σαμουήλ. Το 2012 Βούλγαροι ειδικοί απέκτησαν τη δυνατότητα να εξετάσουν τα λείψανα, χωρίς όμως να επιτευχθεί πολιτική απόφαση. Ελληνικές πηγές περιγράφουν το 2014 ως περίοδο σοβαρού αδιεξόδου, ακριβώς λόγω διαφωνίας ως προς το εύρος των πολιτιστικών αγαθών που έπρεπε να επιστραφούν. Οι διαπραγματεύσεις επαναλήφθηκαν περίπου το 2019–2020 και στη συνέχεια εντατικοποιήθηκαν.
Γιατί κατέστη δυνατό τώρα; Μέρος της εξήγησης είναι πολιτικό — η βουλγαρική πλευρά επικαλείται την εμπιστοσύνη που έχει συσσωρευθεί μεταξύ των ηγεσιών των δύο κρατών και τις μακροχρόνιες συνομιλίες τόσο με κρατικούς όσο και με εκκλησιαστικούς θεσμούς. Αυτή είναι η θέση της βουλγαρικής κυβέρνησης. Κατά την άποψή μου, το μνημόνιο έχει επίσης γεωπολιτικό πλαίσιο και συνδέεται με την άρνηση της κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας να εκπληρώσει τις δεσμεύσεις της έναντι της Βουλγαρίας. Οι δεσμεύσεις αυτές έχουν καταστεί μέρος του συμφωνημένου πλαισίου μεταξύ της ΕΕ και της Βόρειας Μακεδονίας, το οποίο εγκρίθηκε ομόφωνα από τα 27 κράτη μέλη και έγινε αποδεκτό από τα Σκόπια — της αποκαλούμενης «Ευρωπαϊκής συναίνεσης του Ιουλίου 2022».
Η συμφωνία χρησιμοποιεί τον όρο «αμοιβαία κατάθεση/παράδοση προς φύλαξη» και όχι απλώς «επιστροφή» ή «ανταλλαγή». Έχει αυτή η διατύπωση ειδική νομική σημασία; Ποιες συνέπειες επιφέρει ως προς την κυριότητα, την κατοχή και το νομικό καθεστώς των λειψάνων και των κειμηλίων που μεταφέρονται από το ένα κράτος στο άλλο;
Θεωρώ ότι πρόκειται για μια πρόσφορη διατύπωση, ιδίως για τη βουλγαρική πλευρά. Η βουλγαρική κυβέρνηση την περιγράφει ως «αμοιβαία παράδοση προς φύλαξη», ενώ ο υπουργός Γκεόργκι Βάλτσεφ ως «μνημόνιο αμοιβαίας κατάθεσης πολιτιστικών αγαθών». Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό λόγω του άρθρου 126 της Συνθήκης του Νεϊγύ: η έννοια της «κατάθεσης» μπορεί να επιτρέψει την πρακτική διευθέτηση του ζητήματος χωρίς να απαιτείται από τα δύο μέρη να κρίνουν ήδη τώρα εάν και σε ποιον βαθμό το συγκεκριμένο αντικείμενο εμπίπτει στην ιστορική περίπτωση αποκατάστασης/επιστροφής. Και ακριβώς αυτή η νομική κατασκευή πιθανότατα εξηγεί γιατί, έπειτα από δεκαετίες χωρίς αποτέλεσμα, κατέστη τελικά δυνατή η συμφωνία. Η βουλγαρική κυβέρνηση επικαλείται τη Σύμβαση της UNESCO του 1970, η οποία επιτρέπει στα κράτη να συνάπτουν ειδικές συμφωνίες για παλαιότερες ιστορικές περιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένης της επιλογής της συγκεκριμένης νομικής μορφής για τη διευθέτησή τους.
