Η Αθέατη Πολιτιστική Κληρονομιά

Αρθρογραφεί στο TheOpinion ο Βλαχογιάννης Λ. Γεώργιος, πληροφορικός, πρόεδρος Ελληνικού Μουσείου Τεχνολογίας και μέλος Δ.Σ. ΚΔΕΜΤ-ΝΟΗΣΙΣ.

Η Ελλάδα διαθέτει έναν τεράστιο πολιτιστικό πλούτο που δεν περιορίζεται στους αρχαιολογικούς χώρους, στα μνημεία και στις οργανωμένες συλλογές των μουσείων. Ένα σημαντικό κομμάτι της νεότερης και σύγχρονης ιστορίας της χώρας βρίσκεται σήμερα διάσπαρτο σε ιδιωτικές κατοικίες, αποθήκες, γραφεία και προσωπικές συλλογές πολιτών.

Παλαιοί ηλεκτρονικοί υπολογιστές, τηλεπικοινωνιακές συσκευές, μηχανές, τεχνολογικός εξοπλισμός, σπάνια βιβλία νεότερης περιόδου, συλλογές και αντικείμενα καθημερινής ζωής μπορούν να αποτελούν σημαντικά τεκμήρια μιας ολόκληρης εποχής. Ωστόσο, πολλά από αυτά παραμένουν άγνωστα στους πολιτιστικούς και ερευνητικούς φορείς της χώρας και, κατά συνέπεια, δεν μπορούν εύκολα να αξιοποιηθούν σε εκθέσεις, εκπαιδευτικές δράσεις ή ερευνητικά προγράμματα.

Η πρόταση για την «Ψηφιακή Απογραφή της Σύγχρονης Πολιτιστικής Κληρονομιάς για Ιδιώτες» αποσκοπεί στη δημιουργία ενός εθνικού ψηφιακού μηχανισμού εθελοντικής καταγραφής τέτοιων αντικειμένων, τα οποία βρίσκονται στην κατοχή ιδιωτών και δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αρχαιολογικής νομοθεσίας.

Ένα εθνικό ψηφιακό μητρώο μέσω του gov.gr

Κεντρικό στοιχείο της πρότασης είναι η δημιουργία μιας ειδικής ψηφιακής πλατφόρμας, η οποία θα μπορούσε να ενταχθεί στο οικοσύστημα του gov.gr.

Μέσω αυτής, κάθε πολίτης θα έχει τη δυνατότητα, με ασφαλή ταυτοποίηση μέσω των προσωπικών του κωδικών, να καταγράφει εθελοντικά αντικείμενα που θεωρεί ότι διαθέτουν ιστορική, τεχνολογική ή πολιτιστική αξία.

Για κάθε αντικείμενο θα μπορούν να καταχωρούνται βασικά στοιχεία, όπως ο τίτλος, η κατηγορία, η χρονολογία ή περίοδος κατασκευής όπου είναι γνωστή, μια σύντομη περιγραφή, τεχνικές ή ιστορικές πληροφορίες και φωτογραφικό υλικό.

Με τον τρόπο αυτό θα δημιουργηθεί σταδιακά ένα δυναμικό εθνικό ψηφιακό μητρώο σύγχρονης πολιτιστικής κληρονομιάς, το οποίο θα καταγράφει έναν πολιτιστικό πλούτο που σήμερα παραμένει σε μεγάλο βαθμό «αόρατος».

Απόλυτη προστασία της ιδιωτικότητας

Βασική προϋπόθεση για την επιτυχία του εγχειρήματος αποτελεί η εμπιστοσύνη του πολίτη.

Τα προσωπικά στοιχεία του κατόχου ενός αντικειμένου δεν θα πρέπει να είναι δημόσια ούτε προσβάσιμα από τρίτους. Αντίστοιχα, δεν θα πρέπει να δημοσιοποιείται η διεύθυνση ή η ακριβής τοποθεσία όπου βρίσκεται το αντικείμενο.

Μουσεία, πολιτιστικοί οργανισμοί και ερευνητικοί φορείς θα μπορούν να αναζητούν στο μητρώο μόνο πληροφορίες όπως η κατηγορία, η περιγραφή, η χρονολογία και οι φωτογραφίες του αντικειμένου.

Εφόσον ένας φορέας ενδιαφέρεται για κάποιο καταγεγραμμένο αντικείμενο, για παράδειγμα για τη συμμετοχή του σε προσωρινή έκθεση, θα υποβάλλει σχετικό αίτημα μέσω της πλατφόρμας.

Η επικοινωνία με τον ιδιοκτήτη θα πραγματοποιείται μόνο μέσα από ελεγχόμενη διαδικασία και με τη συναίνεσή του, χωρίς αυτοματοποιημένη αποκάλυψη προσωπικών δεδομένων.

Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας ασφαλής μηχανισμός επικοινωνίας πολιτών και φορέων, χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο ούτε η ιδιωτικότητα ούτε η ασφάλεια των συλλογών.

Καμία φορολογική ή περιουσιακή συνέπεια

Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο της πρότασης είναι η σαφής θεσμική αποσύνδεση της συγκεκριμένης καταγραφής από φορολογικούς ή περιουσιακούς ελέγχους.

Για να υπάρξει πραγματική συμμετοχή των πολιτών, θα πρέπει να προβλέπεται ρητά ότι η εθελοντική δήλωση ενός αντικειμένου στο μητρώο:

δεν δημιουργεί φορολογική υποχρέωση, δεν αποτελεί τεκμήριο περιουσίας και δεν συνδέεται αυτομάτως με διαδικασία φορολογικού ελέγχου.

Η συγκεκριμένη διασφάλιση αποτελεί βασικό παράγοντα για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ κράτους και πολίτη και για την αποφυγή αποθάρρυνσης όσων διαθέτουν σημαντικές ιδιωτικές συλλογές.

Νέες δυνατότητες για μουσεία και πολιτιστικούς φορείς

Ένα τέτοιο μητρώο θα μπορούσε να αποκτήσει ιδιαίτερα σημαντική χρησιμότητα για μουσεία, πολιτιστικούς οργανισμούς, πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα και διοργανωτές θεματικών εκθέσεων.

Ένας φορέας όπως, για παράδειγμα, το NOESIS, θα μπορούσε να αναζητήσει μέσα στο σύστημα συγκεκριμένες κατηγορίες τεχνολογικών αντικειμένων μιας χρονικής περιόδου και να εντοπίσει εκθέματα που σήμερα βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές.

Θα μπορούσαν έτσι να οργανώνονται εκθέσεις βασισμένες σε αντικείμενα που μέχρι σήμερα δεν ήταν γνωστό ότι υπάρχουν, να υποστηρίζονται ερευνητικά προγράμματα και να αναπτύσσεται μια νέα μορφή συνεργασίας ανάμεσα στους πολίτες και στους θεσμικούς φορείς πολιτισμού.

Το κράτος δεν θα χρειάζεται να αποκτά την κυριότητα των αντικειμένων. Ο πολίτης θα παραμένει ιδιοκτήτης, ενώ θα έχει τη δυνατότητα, εφόσον το επιθυμεί, να συμμετέχει προσωρινά σε πολιτιστικές ή επιστημονικές δράσεις.

Η ανάδειξη της νεότερης τεχνολογικής ιστορίας

Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία στον χώρο της τεχνολογικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η τεχνολογία εξελίσσεται με τόσο μεγάλη ταχύτητα ώστε αντικείμενα που πριν από μερικές δεκαετίες ήταν καθημερινά εργαλεία σήμερα αποτελούν ιστορικά τεκμήρια.

Υπολογιστές των δεκαετιών του 1980 και του 1990, πρώιμες τηλεπικοινωνιακές συσκευές, ηλεκτρονικά παιχνίδια, βιομηχανικά μηχανήματα, όργανα μέτρησης, παλαιά κινητά τηλέφωνα και εκατοντάδες άλλες κατηγορίες τεχνολογικού εξοπλισμού μπορεί σήμερα να βρίσκονται ξεχασμένα σε ιδιωτικούς χώρους.

Μέσα από την ψηφιακή καταγραφή μπορεί να δημιουργηθεί για πρώτη φορά μια συνολική εικόνα αυτού του υλικού, πριν σημαντικά αντικείμενα χαθούν, καταστραφούν ή απορριφθούν.

Μια σύγχρονη υποδομή πολιτισμού

Η πρόταση δεν έρχεται να αντικαταστήσει υφιστάμενα μητρώα πολιτιστικών φορέων ή τους μηχανισμούς προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Αντίθετα, μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά, δημιουργώντας έναν νέο μηχανισμό ειδικά για τη σύγχρονη ιστορία και για αντικείμενα που παραμένουν στην ιδιωτική κατοχή των πολιτών.

Η Ελλάδα έχει ήδη αναπτύξει σημαντικές ψηφιακές κρατικές υποδομές. Η αξιοποίηση αυτής της ψηφιακής ωριμότητας για τη δημιουργία ενός τέτοιου μητρώου θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια εφαρμογή με σχετικά περιορισμένο κόστος ανάπτυξης αλλά σημαντική πολιτιστική, εκπαιδευτική και ερευνητική αξία.

Παράλληλα, ένα σωστά σχεδιασμένο σύστημα εθελοντικής καταγραφής, προστασίας της ιδιωτικότητας και ελεγχόμενης επικοινωνίας μεταξύ ιδιωτών και φορέων θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα καλής πρακτικής και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Ο «κρυμμένος» πολιτιστικός πλούτος της Ελλάδας

Σε χιλιάδες ελληνικά σπίτια μπορεί σήμερα να υπάρχουν αντικείμενα τα οποία αφηγούνται σημαντικές ιστορίες για την εξέλιξη της κοινωνίας, της τεχνολογίας, της εργασίας, της εκπαίδευσης και της καθημερινής ζωής των τελευταίων δεκαετιών.

Δεν είναι απαραίτητο όλα αυτά τα αντικείμενα να μεταφερθούν σε ένα μουσείο.

Το πρώτο βήμα είναι απλώς να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν.

Η «Ψηφιακή Απογραφή της Σύγχρονης Πολιτιστικής Κληρονομιάς για Ιδιώτες» μπορεί να δημιουργήσει έναν ψηφιακό χάρτη αυτού του άγνωστου πολιτιστικού αποθέματος και παράλληλα ένα νέο δίκτυο συνεργασίας ανάμεσα στους πολίτες, τα μουσεία, την επιστημονική κοινότητα και το κράτος.

Πρόκειται για μια πρόταση που συνδυάζει την τεχνολογία με τον πολιτισμό και επιχειρεί να μετατρέψει χιλιάδες μεμονωμένα αντικείμενα ιδιωτικών συλλογών σε ένα οργανωμένο και αξιοποιήσιμο ψηφιακό απόθεμα γνώσης.

Στόχος δεν είναι η κρατική κατοχή των αντικειμένων, αλλά η γνώση της ύπαρξής τους, η προστασία της ιστορίας τους και η δυνατότητα αξιοποίησής τους για τις επόμενες γενιές.