Ένας στους έξι Ευρωπαίους βάζει νικοτίνη στην καθημερινότητά του – Τα νέα προϊόντα αλλάζουν το «πρόσωπο» του καπνίσματος

Υπάρχει μια εικόνα που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τα τελευταία χρόνια: λιγότερα πακέτα τσιγάρων, περισσότερα ηλεκτρονικά τσιγάρα, συσκευές θέρμανσης καπνού και μικρά σακουλάκια νικοτίνης. Η συνήθεια αλλάζει μορφή, όμως δεν εξαφανίζεται.

Τα νέα στοιχεία της Eurostat για το 2025 δείχνουν ότι το 16,5% των Ευρωπαίων ηλικίας 16 ετών και άνω χρησιμοποιούσε καθημερινά καπνό ή συναφή προϊόντα, όπως ηλεκτρονικά τσιγάρα, nicotine pouches και θερμαινόμενα προϊόντα καπνού. Με απλά λόγια, περίπου ένας στους έξι ανθρώπους στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει καθημερινή σχέση με κάποιο προϊόν αυτής της κατηγορίας. Το ποσοστό είναι χαμηλότερο από το 17,5% του 2022, όμως η πτώση είναι σχετικά μικρή.

Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της νέας εικόνας: το «κάπνισμα» δεν είναι πλέον συνώνυμο μόνο του κλασικού τσιγάρου. Η νικοτίνη έχει βρει νέους τρόπους να παραμένει στην καθημερινότητα των Ευρωπαίων, από τις συσκευές ατμίσματος μέχρι τα προϊόντα που τοποθετούνται στο στόμα χωρίς καύση.

Η καθημερινή χρήση καπνού και συναφών προϊόντων στην ΕΕ

Πηγή: Eurostat, στοιχεία 2022 και 2025

Δεν είναι πλέον μόνο το τσιγάρο

Η αλλαγή των τελευταίων ετών έχει ιδιαίτερη σημασία για τη δημόσια υγεία. Όταν κάποιος δεν κρατά πλέον ένα παραδοσιακό τσιγάρο αλλά χρησιμοποιεί ηλεκτρονικό τσιγάρο, θερμαινόμενο προϊόν ή nicotine pouch, η εικόνα που βλέπουμε μπορεί να είναι διαφορετική, όμως η νικοτίνη εξακολουθεί να αποτελεί κεντρικό στοιχείο.

Η ίδια η Eurostat διευκρινίζει ότι τα στοιχεία του 2025 αφορούν συνολικά τη χρήση καπνού και συναφών προϊόντων και όχι αποκλειστικά το συμβατικό κάπνισμα. Η διευκρίνιση έχει σημασία, γιατί η ευρωπαϊκή αγορά νικοτίνης έχει πλέον διευρυνθεί σημαντικά.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η νικοτίνη είναι ιδιαίτερα εθιστική και ότι η χρήση προϊόντων καπνού συνδέεται με καρκίνους, καρδιαγγειακές και αναπνευστικές παθήσεις, εγκεφαλικά επεισόδια και πρόωρο θάνατο. Ο ΠΟΥ υπογραμμίζει επίσης ότι όλες οι μορφές χρήσης καπνού είναι επιβλαβείς και δεν υπάρχει ασφαλές επίπεδο έκθεσης στον καπνό.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα προϊόντα έχουν τις ίδιες επιπτώσεις ή ότι μπορούν να αντιμετωπίζονται επιστημονικά ως απολύτως ταυτόσημα. Σημαίνει όμως ότι η μετάβαση από το παραδοσιακό τσιγάρο σε ένα διαφορετικό προϊόν δεν πρέπει να συγχέεται αυτόματα με την εξάλειψη της εξάρτησης από τη νικοτίνη.

Οι άνδρες εξακολουθούν να βρίσκονται αρκετά ψηλότερα

Η διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα παραμένει έντονη. Το 2025, 20,8% των ανδρών ηλικίας 16 ετών και άνω στην ΕΕ δήλωναν καθημερινή χρήση καπνού ή συναφών προϊόντων, έναντι 12,6% των γυναικών.

Υπάρχει, ωστόσο, μια μικρή υποχώρηση και στις δύο ομάδες. Το 2022 τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 22,2% για τους άνδρες και 13,1% για τις γυναίκες. Η αλλαγή επομένως είναι υπαρκτή, αλλά δεν αρκεί για να μιλήσουμε για θεαματική ανατροπή της εικόνας. Και αυτό είναι ένα από τα βασικά συμπεράσματα των στοιχείων: η Ευρώπη προχωρά προς τα κάτω, αλλά με αργό ρυθμό.

Η έκπληξη βρίσκεται στις ηλικίες 35-49

Αν κάποιος περίμενε ότι η μεγαλύτερη συγκέντρωση καθημερινών χρηστών θα βρίσκεται στους νεότερους, τα στοιχεία της Eurostat δίνουν μια διαφορετική εικόνα. Το υψηλότερο ποσοστό καταγράφεται στις ηλικίες 35 έως 49 ετών, με 21,3%, ενώ ακολουθούν οι ηλικίες 25-34 με 19,9% και οι 50-64 με 19,8%. Στις ηλικίες 16-24 το ποσοστό βρίσκεται στο 12,1%, ενώ στους ανθρώπους ηλικίας 65 ετών και άνω περιορίζεται στο 9,1%.

Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η καθημερινή χρήση δεν είναι απλώς ένα ζήτημα «νεανικής μόδας». Η νικοτίνη παραμένει βαθιά εγκατεστημένη στον ενήλικο πληθυσμό, σε ανθρώπους που μπορεί να έχουν ξεκινήσει το κάπνισμα πολλά χρόνια πριν και σήμερα να χρησιμοποιούν περισσότερες από μία μορφές προϊόντων.

Ταυτόχρονα, όμως, η εμφάνιση νέων προϊόντων δημιουργεί ένα διαφορετικό περιβάλλον για τις νεότερες γενιές. Ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι η εξέλιξη της αγοράς νικοτίνης, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα νέα προϊόντα δημιουργούν νέους δρόμους προς την εξάρτηση, ιδιαίτερα για παιδιά, εφήβους και νεαρούς ενήλικες.

Η Ελλάδα πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο

Στον ευρωπαϊκό χάρτη, οι διαφορές μεταξύ των χωρών είναι εντυπωσιακές. Η Βουλγαρία βρίσκεται στην κορυφή με 26,3% καθημερινών χρηστών, ενώ ακολουθούν η Σουηδία με 23,9%, η Κροατία με 23% και η Ελλάδα με 22,8%. Στην άλλη πλευρά βρίσκονται η Ολλανδία με 9,9%, η Ιρλανδία με 11,7% και το Βέλγιο με 13,6%. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα βρίσκεται αρκετά πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ, ο οποίος διαμορφώνεται στο 16,5%.

Καθημερινή χρήση καπνού και συναφών προϊόντων

Πηγή: Eurostat

Τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν επίσης ότι μεταξύ 2022 και 2025 η καθημερινή χρήση μειώθηκε σε 17 κράτη-μέλη. Οι μεγαλύτερες μειώσεις καταγράφηκαν στην Ισπανία και το Λουξεμβούργο, ενώ Κροατία και Λιθουανία ήταν μεταξύ των χωρών όπου καταγράφηκαν οι μεγαλύτερες αυξήσεις.

Για την Ελλάδα υπάρχει και μία ενδιαφέρουσα κοινωνική διάσταση. Στα στοιχεία της Eurostat για το 2025, η χώρα ανήκει στις λίγες περιπτώσεις όπου η καθημερινή χρήση εμφανίζεται ελαφρώς υψηλότερη στους ανθρώπους που δεν βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού σε σχέση με εκείνους που βρίσκονται σε κίνδυνο. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αντίθετα, η καθημερινή χρήση ήταν 19,9% μεταξύ όσων βρίσκονταν σε κίνδυνο και 15,7% μεταξύ όσων δεν βρίσκονταν.

Το τίμημα δεν είναι μόνο ο καρκίνος του πνεύμονα

Για δεκαετίες, η συζήτηση για το κάπνισμα συνδέθηκε κυρίως με μία λέξη: καρκίνος. Και δικαιολογημένα. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, το κάπνισμα ευθύνεται για το 71% των θανάτων από καρκίνο του πνεύμονα στους άνδρες και το 46% στις γυναίκες στην ευρωπαϊκή περιφέρεια του Οργανισμού. Συνολικά, ο καπνός προκαλεί περίπου 1,1 εκατομμύριο θανάτους κάθε χρόνο στην ευρωπαϊκή περιφέρεια του ΠΟΥ, εκ των οποίων περίπου 153.000 αφορούν ανθρώπους που εκτίθενται σε παθητικό κάπνισμα.

Το πρόβλημα, όμως, δεν σταματά στους πνεύμονες. Ο καπνός συνδέεται επίσης με καρδιαγγειακά νοσήματα, εγκεφαλικά επεισόδια, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια και πολλές μορφές καρκίνου. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι οι καπνιστές έχουν δύο έως τέσσερις φορές μεγαλύτερο κίνδυνο στεφανιαίας νόσου και εγκεφαλικού σε σχέση με τους μη καπνιστές.

Και υπάρχει ένα κομμάτι της ιστορίας που αφορά ανθρώπους οι οποίοι δεν καπνίζουν καθόλου: το παθητικό κάπνισμα. Η έκθεση στον καπνό άλλων ανθρώπων αυξάνει κατά 25%-30% τον κίνδυνο στεφανιαίας νόσου και εγκεφαλικού, σύμφωνα με τον ΠΟΥ.

Ξέρουμε τους κινδύνους, αλλά όχι όλους

Το ενδιαφέρον είναι ότι η γνώση για το κάπνισμα δεν είναι τόσο πλήρης όσο συχνά θεωρούμε. Μια μεγάλη μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2026 στο BMJ Open, με δεδομένα από 46 χώρες και χρονικό ορίζοντα περίπου δύο δεκαετιών, διαπίστωσε ότι περισσότερο από το 90% των καπνιστών γνώριζε πως το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο του πνεύμονα. Η γνώση ήταν χαμηλότερη όταν η ερώτηση αφορούσε την καρδιαγγειακή νόσο και ακόμη χαμηλότερη για το εγκεφαλικό.

Στα δεδομένα του International Tobacco Control Project, το 92,2% γνώριζε τη σύνδεση με τον καρκίνο του πνεύμονα, ενώ 84,7% γνώριζε τη σύνδεση με την καρδιοπάθεια και 75% με το εγκεφαλικό. Ακόμη μεγαλύτερα κενά καταγράφηκαν σχετικά με τις επιπτώσεις του παθητικού καπνίσματος.

Είναι μια σημαντική λεπτομέρεια. Το μήνυμα «το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο» έχει περάσει σε μεγάλο βαθμό στην κοινωνική συνείδηση. Αυτό που φαίνεται να μην έχει περάσει με την ίδια ένταση είναι η πλήρης εικόνα: ότι η νικοτίνη και ο καπνός συνδέονται με ένα πολύ ευρύτερο φάσμα προβλημάτων υγείας και ότι η έκθεση των άλλων ανθρώπων έχει επίσης συνέπειες.

Ο στόχος του 2040 μοιάζει πολύ μακρινός

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει έναν ιδιαίτερα φιλόδοξο στόχο μέσω του Europe’s Beating Cancer Plan: τη δημιουργία μιας «γενιάς χωρίς καπνό», με λιγότερο από 5% του πληθυσμού να χρησιμοποιεί καπνό έως το 2040. Αν τοποθετήσει κανείς δίπλα-δίπλα το 16,5% του 2025 και τον στόχο του 5%, γίνεται αντιληπτό το μέγεθος της απόστασης που πρέπει να καλυφθεί.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πάντως ότι το υφιστάμενο ευρωπαϊκό πλαίσιο ελέγχου του καπνού έχει συμβάλει στη σημαντική μείωση του καπνίσματος και των θανάτων που συνδέονται με αυτό. Παράλληλα, η ίδια η αξιολόγηση της πολιτικής υπογραμμίζει την ανάγκη περαιτέρω δράσης.

Το δύσκολο κομμάτι πλέον είναι ότι η αγορά δεν μένει σταθερή. Όσο μειώνεται η χρήση του παραδοσιακού τσιγάρου, εμφανίζονται προϊόντα που προσφέρουν διαφορετική εμπειρία, διαφορετική εικόνα και διαφορετικούς τρόπους πρόσληψης νικοτίνης.

Λιγότερα τσιγάρα δεν σημαίνει απαραίτητα λιγότερη νικοτίνη

Ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να βλέπουμε πλέον το ζήτημα. Η παλιά εικόνα ήταν σχετικά απλή: κάποιος καπνίζει ή δεν καπνίζει. Η νέα πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Κάποιος μπορεί να έχει κόψει τα τσιγάρα αλλά να χρησιμοποιεί ηλεκτρονικό τσιγάρο. Μπορεί να χρησιμοποιεί περισσότερα από ένα προϊόντα. Μπορεί να έχει μετακινηθεί σε θερμαινόμενο προϊόν ή σε nicotine pouches. Και μπορεί να θεωρεί ότι επειδή δεν υπάρχει ο ίδιος καπνός ή η ίδια μυρωδιά, η σχέση του με τη νικοτίνη έχει ουσιαστικά τελειώσει.

Η δημόσια υγεία καλείται επομένως να αντιμετωπίσει όχι μόνο το παλιό πρόβλημα, αλλά και μια αγορά που αλλάζει γρήγορα. Ο ΠΟΥ σημειώνει ότι η ευρωπαϊκή περιφέρεια παραμένει μία από τις περιοχές με τα υψηλότερα επίπεδα χρήσης καπνού στον κόσμο και προειδοποιεί ότι, χωρίς επιτάχυνση των παρεμβάσεων, προβλέπεται να εξακολουθήσει να βρίσκεται στην κορυφή παγκοσμίως ως προς την επικράτηση της χρήσης καπνού το 2030.

Η μάχη δεν τελειώνει με την απαγόρευση του τσιγάρου

Τα στοιχεία του 2025 δείχνουν ότι η Ευρώπη έχει κάνει βήματα. Το ποσοστό μειώθηκε από 17,5% σε 16,5% μέσα σε τρία χρόνια. Όμως η απόσταση από τον στόχο του 5% παραμένει μεγάλη.

Και όσο η νικοτίνη αλλάζει «συσκευασία», τόσο πιο δύσκολη γίνεται η αντιμετώπιση του προβλήματος. Η επόμενη φάση της αντικαπνιστικής πολιτικής δεν αφορά μόνο το πόσα τσιγάρα πωλούνται. Αφορά το πόσοι άνθρωποι εξακολουθούν να εξαρτώνται καθημερινά από τη νικοτίνη, πόσο εύκολα τα νέα προϊόντα φτάνουν στους νεότερους και πόσο αποτελεσματικά υποστηρίζονται εκείνοι που θέλουν πραγματικά να σταματήσουν.

Γιατί πίσω από το «ένας στους έξι» δεν υπάρχει απλώς ένας ακόμη ευρωπαϊκός στατιστικός δείκτης. Υπάρχουν εκατομμύρια καθημερινές συνήθειες, εκατομμύρια άνθρωποι που προσπαθούν ή δεν έχουν ακόμη προσπαθήσει να κόψουν τη νικοτίνη και ένα σύστημα δημόσιας υγείας που καλείται να προλάβει την επόμενη γενιά εξάρτησης, πριν αυτή αποκτήσει ακόμη πιο διαφορετική μορφή.