Η αριστεία χρειάζεται πτυχίο, διαδικασία και λογοδοσία

Αρθρογραφεί στο TheOpinion το Στέλεχος ΕΛΑΣ, Φαρμακοποιός, εκπαιδευτικός και κριτικός Κινηματογράφου, Μίλτος Τόσκας

Η αριστεία υπήρξε μία από τις πιο συχνές λέξεις στο λεξιλόγιο της κυβέρνησης. Χρησιμοποιήθηκε ως πολιτική ταυτότητα, ως διαχωριστική γραμμή και ως υπόσχεση ότι το κράτος θα λειτουργεί με τους καλύτερους πέρα από κομματικές εξαρτήσεις και προσωπικές γνωριμίες. Δοκιμάζεται όμως στις επιλογές προσώπων, στις διαδικασίες που ακολουθούνται και στη λογοδοσία που συνοδεύει την άσκηση εξουσίας.

Όταν ένας άνθρωπος αναλαμβάνει θέση θεσμικής ευθύνης, τα ερωτήματα πρέπει να είναι απλά και οι απαντήσεις δημόσιες. Με ποια διαδικασία επιλέχθηκε; Ποια είναι τα αποδεδειγμένα προσόντα του; Ποιο είναι ακριβώς το αντικείμενο των αρμοδιοτήτων του; Ποιος υπέγραψε την τοποθέτησή του; Σε ποιο θεσμικό πλαίσιο λογοδοτεί; Υπάρχει η προβλεπόμενη διοικητική πράξη και είναι προσβάσιμη στους πολίτες;

Η απαίτηση για απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα αποτελεί υπεράσπιση της θεσμικής λειτουργίας. Όσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη μιας θέσης, τόσο αυστηρότερη πρέπει να είναι η διαφάνεια που τη συνοδεύει.

Τα τελευταία χρόνια έχουμε συνηθίσει μια περίεργη αντιστροφή. Η κυβέρνηση ζητά από τους πολίτες να αποδεικνύουν τα πάντα: το εισόδημά τους, την περιουσία τους και την επαγγελματική τους κατάσταση. Ένας άνεργος χρειάζεται δικαιολογητικά για να λάβει επίδομα, ένας νέος επιστήμονας χρειάζεται τίτλους σπουδών, πιστοποιήσεις και προϋπηρεσία ακόμη και για μια προσωρινή θέση, ένας εκπαιδευτικός περνά από πίνακες, μοριοδότηση και συνεχείς ελέγχους για να εργαστεί μακριά από το σπίτι του.

Η επίκληση του “εθελοντισμού” δεν μπορεί να αποτελεί θεσμικό αλεξίπτωτο. Ο εθελοντισμός είναι πολύτιμη κοινωνική προσφορά όταν αφορά δράσεις αλληλεγγύης, πολιτισμού, περιβάλλοντος ή υποστήριξης της κοινότητας. Δεν μπορεί όμως να χρησιμοποιείται για να δημιουργούνται γκρίζες ζώνες στη δημόσια διοίκηση.

Το ζήτημα αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα όταν η κυβέρνηση που οφείλει να δώσει απαντήσεις έχει οικοδομήσει την πολιτική της εικόνα πάνω στην έννοια της αξιοκρατίας. Δεν μπορεί να υπάρχουν δύο εκδοχές της αριστείας: μία αυστηρή για τους πολλούς και μία ελαστική για τους κοντινούς στην εξουσία.

Για τους νέους ανθρώπους το μήνυμα αυτής της αντίφασης είναι εξαιρετικά αρνητικό. Μία ολόκληρη γενιά μεγάλωσε ακούγοντας ότι πρέπει να σπουδάσει, να αποκτήσει μεταπτυχιακά, να μάθει ξένες γλώσσες, να συγκεντρώσει εμπειρία και να είναι συνεχώς ανταγωνιστική. Πολλοί νέοι επιστήμονες έφυγαν στο εξωτερικό επειδή στην Ελλάδα δεν έβρισκαν θέση αντίστοιχη των προσόντων τους. Όταν αυτοί οι άνθρωποι βλέπουν θέσεις ευθύνης να περιβάλλονται από ασάφεια, η εμπιστοσύνη τους προς το κράτος κλονίζεται.

Έτσι γεννιέται η κρίση αξιοπιστίας των θεσμών. Η διαφάνεια δεν αποτελεί επικοινωνιακή επιλογή μιας κυβέρνησης, αλλά προϋπόθεση της Δημοκρατίας και ασπίδα για κάθε δημόσιο λειτουργό που επιλέγεται νόμιμα και αξιοκρατικά.

Η νομιμότητα είναι η αφετηρία και όχι ο τελικός πήχης. Μία επιλογή μπορεί να κινείται τυπικά μέσα στα όρια του νόμου και παρ’ όλα αυτά να υπολείπεται σε διαφάνεια, αξιοκρατία και θεσμική δεοντολογία. Η δημόσια διοίκηση οφείλει να εμπνέει εμπιστοσύνη.

Απαιτείται επομένως ένα καθαρό πλαίσιο για όλες τις θέσεις θεσμικής ευθύνης, με δημόσια πρόσκληση όπου είναι εφικτό, σαφή και προκαθορισμένα κριτήρια, δημοσιοποίηση των απαιτούμενων προσόντων, αιτιολογημένη απόφαση επιλογής, ακριβή περιγραφή αρμοδιοτήτων και πραγματικό έλεγχο ασυμβίβαστων και συγκρούσεων συμφερόντων.

Αν κάποιος προσφέρει εθελοντικά υπηρεσίες σε δημόσιο φορέα, πρέπει να υπάρχει επίσης σαφές πλαίσιο: ποιος τον επέλεξε, ποια εργασία εκτελεί, πόσο διαρκεί η συνεργασία, σε ποιον λογοδοτεί, σε ποιες πληροφορίες έχει πρόσβαση και ποια όρια τίθενται στη δράση του.

Το ίδιο πρέπει να ισχύει για όλους, για υπουργούς, διοικητές οργανισμών, γενικούς γραμματείς, συμβούλους, μετακλητούς και κάθε πρόσωπο που αποκτά πρόσβαση στη δημόσια εξουσία. Η αξιοκρατία δεν κρίνεται μόνο στον διορισμό. Η χώρα διαθέτει άξιους επιστήμονες και δημόσιους λειτουργούς, διαθέτει νέους ανθρώπους με γνώσεις, εμπειρία και διάθεση προσφοράς. Αυτό που συχνά απουσιάζει δεν είναι το ανθρώπινο δυναμικό, αλλά ένα κράτος πρόθυμο να το επιλέξει με ανοιχτούς και δίκαιους κανόνες κι αυτό πρέπει να μας προβληματίζει σε όλα τα επίπεδα.