«Είναι η οικονομία, ηλίθιε!»: Πώς η εξωτερική πολιτική -παραδόξως- επηρέασε τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ

Αρθρογραφεί στο TheOpinion η Μαρίνα Ελευθεριάδου, Επίκουρη Καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών, ΑΠΘ

Η φράση του Τζέιμς Κάρβιλ, συμβούλου της προεκλογικής εκστρατείας του Μπιλ Κλίντον το 1992, βρίσκεται πάντα εκεί για να υπενθυμίζει στους πολιτικούς, αλλά και στους πολιτικούς επιστήμονες, ότι οι πολίτες ψηφίζουν πρωτίστως με το βλέμμα στραμμένο στο πορτοφόλι τους, αδιαφορώντας για ζητήματα «υψηλής πολιτικής», πόσω μάλλον εξωτερικής πολιτικής. Οι ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 2026 δεν αποτέλεσαν εξαίρεση. Οι Δημοκρατικοί κέρδισαν σημαντικό αριθμό εδρών τόσο στη Βουλή των Αντιπροσώπων όσο και στη Γερουσία, έχοντας συχνά ως σημαία ζητήματα όπως το αυξανόμενο κόστος ζωής. Μάλιστα, ανέτρεψαν εκλογικές παραδόσεις δεκαετιών σε πολιτείες όπως το Κάνσας, το Τέξας και το Μέιν. Σύμφωνα με δημοσκόπηση του CNN, το αυξανόμενο κόστος ζωής αποτέλεσε κρίσιμο ή κύριο κριτήριο για το 89% των ψηφοφόρων. Αντίστοιχα, σύμφωνα με το AP Voter Poll, η οικονομία αναδείχθηκε σε κορυφαίο ζήτημα για το 39% των ψηφοφόρων, ενώ η εξωτερική πολιτική αποτέλεσε κρίσιμο εκλογικό ζήτημα μόλις για το 4%. Ωστόσο, η εξωτερική πολιτική του Τραμπ έπαιξε σημαντικό ρόλο, αν όχι τόσο ως αυτοτελές ζήτημα όσο μέσα από τις οικονομικές συνέπειές της: την αύξηση των τιμών των καυσίμων, την επίδραση των δασμών στο κόστος των εισαγωγών και των εξαγωγών και το ύψος των δαπανών, τόσο για τον πόλεμο εναντίον του Ιράν όσο και για την παραδοσιακή οικονομική και στρατιωτική στήριξη προς το Ισραήλ.

Ιράν και δασμοί ως έμμεση φορολογία… και το Ισραήλ ως «κεφαλικός φόρος»

Η έμμεση αυτή επίδραση της εξωτερικής πολιτικής εξηγεί, για παράδειγμα, γιατί, ενώ μόλις ένα μικρό ποσοστό των ψηφοφόρων την κατατάσσει ψηλά στη λίστα των εκλογικών του κριτηρίων, ο πόλεμος εναντίον του Ιράν αποτέλεσε κύριο ή σημαντικό κριτήριο για το 74%. Αυτό δείχνει ουσιαστικά ότι η εξωτερική πολιτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τους ψηφοφόρους όταν έχει άμεσο αντίκτυπο στην καθημερινότητά τους, παραδόξως ακόμα και όταν την αξιολογούν θετικά (37% έκριναν ως σωστή την απόφαση των ΗΠΑ να επιτεθούν στρατιωτικά στο Ιράν, ποσοστό που ανέρχεται σε 91% στους Ρεπουμπλικάνους). Στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν το κόστος των καυσίμων, το οποίο αποτέλεσε σημαντικό ζήτημα για το 87% των ψηφοφόρων. Η μέση τιμή της βενζίνης αυξήθηκε από 2,98 δολάρια στα τέλη Φεβρουαρίου σε 4,15 δολάρια την ημέρα των εκλογών. Σύμφωνα με το Iran War Energy Cost Tracker του Πανεπιστημίου Brown, η αύξηση αυτή αντιστοιχεί σε επιβάρυνση άνω των 640 δολαρίων ανά νοικοκυριό. Σε αυτό προστίθεται και η επιβάρυνση του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού, καθώς το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κογκρέσου εκτιμά ότι το άμεσο κόστος του πολέμου είχε φτάσει τα 38 δισ. δολάρια έως τον Αύγουστο του 2026, με τον μηνιαίο ρυθμό αύξησης να κυμαίνεται μεταξύ 2 και 3 δισ. δολαρίων.

Οι Δημοκρατικοί υποψήφιοι ενέταξαν το αυξανόμενο κόστος του πολέμου στο πλαίσιο του κλασικού διλήμματος «κανόνια ή βούτυρο», υποστηρίζοντας ότι ο αχρείαστος πόλεμος εναντίον του Ιράν απορροφούσε πόρους που θα μπορούσαν να διατεθούν για τη βελτίωση της οικονομικής κατάστασης των Αμερικανών πολιτών. Το επιχείρημα του κόστους είχε απήχηση ακόμη και μεταξύ των πιο συντηρητικών ψηφοφόρων και των λεγόμενων «γερακιών», καθώς επρόκειτο για πόρους που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν στην αντιπαράθεση με την Κίνα, ιδίως αν συνυπολογίσουμε τις ελλείψεις σε πολεμοφόδια που ανέδειξε ο ίδιος ο πόλεμος.

Αντίστοιχα, οι δασμοί, τους οποίους ο Τραμπ χρησιμοποίησε τόσο ως αμφιλεγόμενο εργαλείο ενίσχυσης της εγχώριας παραγωγής όσο και ως «μαστίγιο» εναντίον κρατών που δεν συμμορφώνονταν με τις απαιτήσεις του, οδήγησαν τον μέσο δασμολογικό συντελεστή σε πρωτόγνωρα για τη μεταπολεμική περίοδο επίπεδα. Η πολιτική αυτή συνέβαλε στην αύξηση του πληθωρισμού, ενώ παράλληλα αμφισβήτησε ευθέως τη φιλελεύθερη διεθνή οικονομική τάξη που οικοδόμησαν οι ΗΠΑ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Επιπλέον, η σύγκρουση με το Κογκρέσο και το Ανώτατο Δικαστήριο γύρω από τη νομιμότητα των δασμών, καθώς και οι προσπάθειες παράκαμψης των περιορισμών που επιβλήθηκαν, ενίσχυσαν την εικόνα μιας προεδρίας που αμφισβητεί τους θεσμικούς περιορισμούς και τους κανόνες του αμερικανικού πολιτικού συστήματος.

Τέλος, το ζήτημα των σχέσεων με το Ισραήλ απέκτησε και αυτό οικονομική διάσταση. Ήδη από το 2023 και τον πόλεμο στη Γάζα καταγράφεται σαφής τάση υποχώρησης της θετικής στάσης απέναντι στο Ισραήλ, ιδιαίτερα μεταξύ των Δημοκρατικών ψηφοφόρων και των νεότερων ηλικιών. Οι ενδιάμεσες εκλογές έδειξαν ότι η μετατόπιση αυτή συνδέεται τόσο με τις γενοκτονικές πολιτικές του Ισραήλ στη Γάζα και τις ευρύτερες παραβιάσεις του ανθρωπιστικού δικαίου στην Παλαιστίνη όσο και με το οικονομικό κόστος της συνεχιζόμενης οικονομικής και στρατιωτικής στήριξης προς το Ισραήλ. Ο Αμπντούλ Ελ-Σαγέντ στο Μίσιγκαν και ο Τρόι Τζάκσον στο Μέιν ενσωμάτωσαν το ζήτημα στις προεκλογικές τους εκστρατείες. Παράλληλα, τηλεοπτικό σποτ της ανεξάρτητης οργάνωσης Rebellion PAC, η οποία υποστήριζε την υποψηφιότητα του πρώτου, συνέδεσε άμεσα την αύξηση του κόστους ζωής με την αμερικανική βοήθεια προς το Ισραήλ.

Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δήλωση του Τραμπ στο Fox, την ημέρα των εκλογών, ότι έχει συμφωνήσει με τον Νετανιάχου να διακοπεί η ετήσια βοήθεια των 4 δισ. δολαρίων προς το Ισραήλ. Η πραγματικότητα είναι, βέβαια, πιο σύνθετη και σε καμία περίπτωση δεν προμηνύει τον τερματισμό της αμερικανικής βοήθειας προς τη χώρα. Ωστόσο, το γεγονός ότι ο Τραμπ θεώρησε αναγκαία μια τέτοια παρέμβαση, σε συνδυασμό με τις αναφορές ότι ο αντίπαλος του Ελ-Σαγέντ, Μάικ Ρότζερς, ζήτησε από το AIPAC να περιορίσει την εμφανή στήριξή του προς την υποψηφιότητά του, είναι ενδεικτικό της μεταβολής του πολιτικού κλίματος. Η απόφαση, μάλιστα, του AIPAC δύο εβδομάδες πριν τις εκλογές να σταματήσει τη δημόσια στήριξη υποψηφίων καταδεικνύει ότι η φιλοϊσραηλινή στάση, η οποία κάποτε αποτελούσε σχεδόν προαπαιτούμενο για την εκλογική επιτυχία, ενδέχεται πλέον, υπό ορισμένες συνθήκες, να λειτουργεί αντίστροφα.

Ο αντίκτυπος των ενδιάμεσων εκλογών στην εξωτερική πολιτική

Με τη Βουλή των Αντιπροσώπων και τη Γερουσία πλέον υπό τον έλεγχο των Δημοκρατικών, το ερώτημα που ανακύπτει είναι πώς θα επηρεαστεί η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ. Θα πρέπει, καταρχάς, να σημειωθεί ότι, παρά τη σημαντική εκλογική τους νίκη, οι Δημοκρατικοί δεν διαθέτουν την πλειοψηφία των δύο τρίτων που απαιτείται για την ανατροπή ενός προεδρικού βέτο. Σε συνδυασμό με τα μεγάλα περιθώρια αυτοδύναμης λήψης αποφάσεων που παρέχει το αμερικανικό πολιτικό σύστημα στην εκτελεστική εξουσία, αυτό σημαίνει ότι τα περιθώρια ουσιαστικής παρέμβασης του Κογκρέσου παραμένουν περιορισμένα κυρίως στο πεδίο της χρηματοδότησης. Ο Τραμπ εξακολουθεί, επομένως, να διατηρεί σημαντική δυνατότητα ανάληψης στρατιωτικής δράσης. Επιπλέον, μπορεί να επιχειρήσει να εξασφαλίσει τη χρηματοδότηση των επιλογών του μέσω μεταφοράς κονδυλίων που προορίζονται για άλλες χρήσεις, όπως έχει κάνει στο παρελθόν, για παράδειγμα, για την ανακαίνιση του Λευκού Οίκου ή ακόμη και για τη χρηματοδότηση της προεκλογικής εκστρατείας ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών. Το κρίσιμο ερώτημα, συνεπώς, είναι αν θα επιλέξει να κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση και πόσο διατεθειμένοι θα είναι οι Δημοκρατικοί να αντισταθούν, αναλαμβάνοντας το πολιτικό κόστος μιας ενδεχόμενης παράλυσης της ομοσπονδιακής κυβέρνησης.

Δεν είναι πάντα εύκολο να προβλέψει κανείς τις κινήσεις του Τραμπ. Αναμφισβήτητα, όμως, καθοριστικό ρόλο θα διαδραματίσει η επιθυμία του να αφήσει μια προσωπική παρακαταθήκη κατά τα δύο τελευταία χρόνια της θητείας του, ιδίως στο πλαίσιο της εμμονής του να παρουσιάζεται ως ο πρόεδρος που τερματίζει πολέμους. Υπό αυτό το πρίσμα, το μέτωπο του Ιράν δεν είναι ιδιαίτερα ευνοϊκό. Αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί η επανάληψη των στρατιωτικών επιχειρήσεων, πιθανότερη φαίνεται μια ελεγχόμενη κλιμάκωση, ενδεχομένως με τη μορφή επιθέσεων εναντίον πυρηνικών εγκαταστάσεων, την οποία ο Τραμπ θα μπορούσε να παρουσιάσει ως εκπλήρωση του στόχου της καταστροφής του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Σε αυτή την κατεύθυνση ενδέχεται να συμβάλει και η αβεβαιότητα που διαμορφώνεται στο Ισραήλ μετά τις εκεί εκλογές. Σε ό,τι αφορά τα Στενά του Ορμούζ, είναι πιθανό να συναινέσει σιωπηρά σε μια περιφερειακή συνεννόηση, η οποία ενδεχομένως θα επιτρέψει στο Ιράν, το Ομάν και, πιθανώς, σε άλλα κράτη του Κόλπου να επιβάλλουν κάποιου είδους τέλος διέλευσης στα πλοία. Στο πλαίσιο αυτό, αν και οι κυρώσεις αναμένεται να διατηρηθούν, δεν αποκλείεται να υπάρξει χαλάρωση του ναυτικού αποκλεισμού.

Το μέτωπο της Ουκρανίας, από την άλλη πλευρά, προσφέρεται περισσότερο για μια πρωτοβουλία που θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως διπλωματική επιτυχία. Είναι ιδιαίτερα πιθανό να ασκηθούν πιέσεις στον Ζελένσκι, προκειμένου να αποδεχθεί την απώλεια των εδαφών που βρίσκονται υπό ρωσική κατοχή. Η αντίσταση του Ουκρανού προέδρου σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο θεωρείται δεδομένη, καθώς μπορεί να προσβλέπει σε μια αλλαγή ενοίκου στον Λευκό Οίκο μετά τις εκλογές του 2028. Τα δύο χρόνια, ωστόσο, αποτελούν μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι εσωτερικές πιέσεις στην Ουκρανία, σε συνδυασμό με την αβέβαιη στάση της Ευρώπης, η οποία έχει και η ίδια να αντιμετωπίσει εκλογικές διαδικασίες το επόμενο διάστημα, ενδέχεται να ωθήσουν τον Ζελένσκι σε μια δυσμενή συμφωνία, εφόσον αυτή συνοδεύεται από επαρκείς εγγυήσεις ασφαλείας.

Ένα τρίτο πεδίο δράσης είναι η Λατινική Αμερική, μια περιοχή προνομιακής σημασίας για τις ΗΠΑ και προσωπικά για τον Τραμπ. Άλλωστε, η περιοχή αποτέλεσε το τελευταίο πεδίο «επιτυχούς» πολιτικής, με την απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο στις αρχές του έτους. Δεν αποκλείεται, επομένως, να επιχειρήσει την επανάληψη του «σεναρίου της Βενεζουέλας», πιθανότατα στην Κούβα. Ο πειρασμός να πετύχει εκεί όπου απέτυχαν δεκατρείς προκάτοχοί του είναι μεγάλος. Οι πιθανότητες επιτυχίας, βέβαια, παραμένουν περιορισμένες, καθώς η δομή και τα χαρακτηριστικά του κουβανικού καθεστώτος διαφέρουν από εκείνα της Βενεζουέλας. Σε μια τέτοια πρωτοβουλία θα μπορούσε, ωστόσο, να έχει τη στήριξη του υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος είναι κουβανικής καταγωγής και φιλοδοξεί να διεκδικήσει την προεδρία στις εκλογές του 2028.

Το τελευταίο αυτό στοιχείο αναδεικνύει μια ακόμη διάσταση που ενδέχεται να επηρεάσει την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, τη συνοχή της ίδιας της κυβέρνησης. Είναι πλέον εμφανής μια τάση αποστασιοποίησης στο εσωτερικό της, ιδίως από την πλευρά του αντιπροέδρου Τζ. Ντ. Βανς, ο οποίος προβάλλει επίσης ως πιθανός υποψήφιος για την προεδρία το 2028. Η εξέλιξη αυτή θέτει υπό αμφισβήτηση όχι μόνο την ικανότητα του Τραμπ να επιβάλει τις επιλογές του, αλλά και τη δυνατότητά του να διατηρήσει μια συνεκτική εξωτερική πολιτική κατά τα δύο τελευταία χρόνια της θητείας του.

Ο Τραμπ μπορεί να θέλει να μείνει στην ιστορία ως ο πρόεδρος που άλλαξε τον κόσμο, oι ενδιάμεσες εκλογές, ωστόσο, του υπενθύμισαν ότι υπάρχει και μια λιγότερο εντυπωσιακή, αλλά πολιτικά καθοριστική διάσταση της διακυβέρνησης: το κόστος ζωής. Τελικά, η εξωτερική πολιτική μπορεί να μην κερδίζει εκλογές, μπορεί όμως να τις χάσει. Και αν κάτι επιβεβαίωσαν οι ενδιάμεσες εκλογές του 2026, είναι ότι, όταν οι διεθνείς περιπέτειες φτάνουν μέχρι την αντλία της βενζίνης και τον οικογενειακό προϋπολογισμό, η διάκριση μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής γίνεται μάλλον πολυτέλεια. Γιατί, όπως θα έλεγε και ο Κάρβιλ, είναι η οικονομία, ηλίθιε!