Ζωή χωρίς… likes

Η υπόθεση δεν αφορά απλώς άλλη μία νομική αντιπαράθεση μεταξύ πολιτειών και ενός τεχνολογικού κολοσσού. Πίσω από τα αιτήματα για ριζικές αλλαγές στα χαρακτηριστικά των πλατφορμών για ανηλίκους (κατάργηση ή απόκρυψη δημόσιων likes, περιορισμό ή κατάργηση infinite scroll, αλλαγή αλγορίθμων, περιορισμό ειδοποιήσεων κ.λπ.) κρύβεται μια βαθύτερη ανατροπή που σπάνια μπαίνει στο προσκήνιο. Η λογική πάνω στην οποία χτίστηκε «η οικονομία της προσοχής».

Αν οι  αμερικανικές πολιτείες επικρατήσουν και υποχρεώσουν τη Meta να αλλάξει ριζικά τον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών για ανηλίκους δεν θα μιλάμε απλώς για «προστασία παιδιών». Θα μιλάμε για την πιθανή αποσυναρμολόγηση ενός επιχειρηματικού μοντέλου που για πάνω από δεκαπέντε χρόνια μέτρησε την επιτυχία με λεπτά παραμονής, επαναλαμβανόμενες επιστροφές και συνεχή συλλογή δεδομένων. Αυτό το μοντέλο δεν είναι μόνο της Meta. Είναι το πρότυπο πάνω στο οποίο στηρίχθηκαν σχεδόν όλα τα μεγάλα social media και, σε μεγάλο βαθμό, η ίδια η ψηφιακή διαφήμιση.

Με την ίδια λογική ενός… καζίνου

Η συζήτηση σπάνια προχωρά στο ερώτημα τι συμβαίνει όταν ένα δικαστήριο αρχίζει να αντιμετωπίζει αυτά τα χαρακτηριστικά όχι (μόνο) ως περιεχόμενο που προστατεύεται από την ελευθερία του λόγου, αλλά ως ελαττωματικό ή άδικο προϊόν/εμπορική πρακτική που προκαλεί βλάβη ανάλογα με ένα εργοστάσιο που μολύνει τον αέρα ή με πρακτικές που εκμεταλλεύονται γνωστικές αδυναμίες. Το πιο καλά κρυμμένο κομμάτι είναι ότι η υπόθεση ανοίγει την πόρτα σε μια νομική προσέγγιση που εξισώνει τον σχεδιασμό των εφαρμογών με την κατασκευή εθιστικών μηχανισμών (όπως σε καζίνο ή ορισμένες ουσίες). Οι 29 πολιτείες δεν κατηγορούν τη Meta μόνο ότι γνώριζε τις επιπτώσεις στην ψυχική υγεία και τις έκρυψε. Υποστηρίζουν ότι σχεδίασε σκόπιμα χαρακτηριστικά — δημόσιους μετρητές likes, ατελείωτη κύλιση (infinite scroll), προσωρινές αναρτήσεις (Stories) που δημιουργούν φόβο ότι κάτι χάνεται (FOMO), συνεχείς ειδοποιήσεις, αλγόριθμους βελτιστοποιημένους για engagement για να εκμεταλλευτεί τις γνωστικές αδυναμίες ενός αναπτυσσόμενου εγκεφάλου. Η εσωτερική έρευνα της εταιρείας, όπως προκύπτει από τα έγγραφα που έχουν παραδοθεί, σύνδεσε τους μετρητές αλληλεπίδρασης με αυξημένη κοινωνική σύγκριση, μοναξιά και αρνητική εικόνα σώματος. Όμως αυτό που μένει στο περιθώριο είναι ότι η ίδια η εταιρεία, για χρόνια, βελτιστοποιούσε ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά επειδή αύξαναν τον χρόνο παραμονής και, κατ’ επέκταση, τα έσοδα από διαφημίσεις. Αν ένα δικαστήριο αποφασίσει ότι αυτός ο σχεδιασμός συνιστά παράνομη (άδικη ή παραπλανητική) πρακτική, τότε κάθε μελλοντική πλατφόρμα που θα προσπαθήσει να μεγιστοποιήσει την εμπλοκή θα βρίσκεται υπό τη σκιά πιθανών καταδικών.

Κάλλιο αργά παρά ποτέ;

Το προηγούμενο από το Νέο Μεξικό (ξεχωριστή υπόθεση σε πολιτειακό δικαστήριο) δείχνει ήδη την κατεύθυνση. Εκεί ο δικαστής Bryan Biedscheid χαρακτήρισε τις πλατφόρμες της Meta δημόσια όχληση διέταξε αλλαγές όπως απόκρυψη likes από προεπιλογή για κάτω των 18, περιορισμό ειδοποιήσεων (ιδίως τη νύχτα και σε σχολικές ώρες), ανώτατο όριο χρήσης 90 ωρών/μήνα, ιδιωτικές ρυθμίσεις από προεπιλογή κ.ά., και συνολικά περίπου 942 εκατ. δολάρια. Η Meta έχει ήδη δηλώσει ότι θα ασκήσει έφεση. Η λογική έχει ήδη εισχωρήσει στο δικαστικό σύστημα, αν και η ομοσπονδιακή υπόθεση της Καλιφόρνιας βασίζεται κυρίως σε ισχυρισμούς για παραβίαση του ομοσπονδιακού νόμουγια συλλογή δεδομένων ανηλίκων κάτω των 13 χωρίς σωστή γονική συγκατάθεση και σε πολιτειακούς νόμους περί άδικων/παραπλανητικών εμπορικών πρακτικών των τεσσάρων πολιτειών που δικάζονται πρώτες (Καλιφόρνια, Κολοράντο, Κεντάκι, Νιου Τζέρσεϊ).

Ακόμη περισσότερη συλλογή προσωπικών δεδομένων!

Αν εξαφανιστούν ή κρυφτούν τα δημόσια likes και τα Stories για τους ανηλίκους, αν σταματήσει το infinite scroll και οι αλγόριθμοι υποχρεωθούν να δίνουν προτεραιότητα στην ευημερία αντί στην εμπλοκή, τότε η εμπειρία χρήσης αλλάζει ριζικά. Οι νέοι θα μπορούν να περάσουν λιγότερο χρόνο στις εφαρμογές, να συγκρίνουν λιγότερο τον εαυτό τους με εξιδανικευμένες εικόνες και να αισθανθούν λιγότερο την πίεση της συνεχούς επιβεβαίωσης. Ταυτόχρονα, όμως, χάνεται ένα εργαλείο κοινωνικής σύνδεσης που πολλοί έφηβοι χρησιμοποιούν για να νιώθουν ότι ανήκουν κάπου, ειδικά σε περιόδους απομόνωσης. Το ίδιο ισχύει για τα φίλτρα που αλλοιώνουν την εμφάνιση, προστατεύουν από τη δυσμορφία σώματος, αλλά στερούν ένα εργαλείο δημιουργικότητας και παιχνιδιού με την ταυτότητα. Η συζήτηση σχεδόν ποτέ δεν ισορροπεί ανάμεσα στην προστασία και στην απώλεια αυτονομίας. Οι πολιτείες ζητούν γονική επαλήθευση και απαγόρευση πολλαπλών λογαριασμών. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η πλατφόρμα θα πρέπει να ξέρει ποιος είναι πραγματικά ανήλικος, κάτι που απαιτεί συλλογή περισσότερων προσωπικών δεδομένων ή επαλήθευση ηλικίας με έγγραφα. Έτσι το παράδοξο θα είναι ότι για να προστατευθεί η ιδιωτικότητα θα χρειαστεί περισσότερη επιτήρηση και ταυτοποίηση.

Μετατόπιση ευθύνης;

Πίσω από τα τρισεκατομμύρια δολάρια που διεκδικούνται (η Meta έχει υπολογίσει ότι με τη μέθοδο υπολογισμού των πολιτειών τα πρόστιμα θα μπορούσαν θεωρητικά να φτάσουν έως και 1,4 τρισ. δολάρια) κρύβεται μια ακόμη πιο αθόρυβη διάσταση, η μετατόπιση της ευθύνης. Για χρόνια η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από το περιεχόμενο τι βλέπουν τα παιδιά, ποιος το ανεβάζει, ποιος το ελέγχει. Τώρα μιλάμε για τον ίδιο τον μηχανισμό. Το γεγονός ότι η δικαστής της υπόθεσης είναι η ίδια που χειρίστηκε τη διαμάχη Μασκ-Άλτμαν δείχνει ότι το σύστημα δεν φοβάται τις μεγάλες τεχνολογικές υποθέσεις.  Αν η απόφαση είναι καταδικαστική τότε δεν θα αλλάξει μόνο το Instagram και το Facebook. Θα αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες αποφασίζουν τι επιτρέπεται να σχεδιάζεται όταν το προϊόν απευθύνεται σε ανώριμους εγκεφάλους με το ερώτημα παραμένει. Είμαστε έτοιμοι να αποδεχτούμε ότι ορισμένα από τα πιο πετυχημένα εργαλεία της ψηφιακής εποχής ήταν από την αρχή σχεδιασμένα με τρόπο που σήμερα θεωρείται επιβλαβής και ότι η διόρθωσή τους μπορεί να σημαίνει το τέλος (ή τον ριζικό μετασχηματισμό) ενός ολόκληρου οικονομικού μοντέλου;