Πυρκαγιές: Η συλλογική… αναπνοή καθοριστική σε στιγμές κρίσης

Η φωτιά στη Σίβηρη Χαλκιδικής άφησε πίσω της όχι μόνο καμένα δέντρα, σπίτια και οχήματα αλλά και ένα «αόρατο» αποτύπωμα στον ψυχισμό όσων βρέθηκαν κοντά ή μέσα στις φλόγες. Ενήλικες που έζησαν -σε δεύτερο βαθμό- όσα τηλεοπτικά έβλεπαν το 2018 στο Μάτι και παιδιά που απορρόφησαν την ανησυχία και το στρες των κηδεμόνων τους. Μια πρόσφατη επιστημονική μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025 στο Journal of Child & Adolescent Trauma ρίχνει φως σε αυτή τη δυναμική, εξετάζοντας τις μακροπρόθεσμες ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις μιας πυρκαγιάς.

Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε δέκα μήνες μετά την εθνική τραγωδία  εξέτασε 393 εφήβους από τις περιοχές Νέα Μάκρη και Ραφήνα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι σχεδόν ένας στους δύο, συγκεκριμένα το 46,3 τοις εκατό, παρουσίαζε συμπτώματα διαταραχής μετατραυματικού στρες. Τα ευρήματα ήταν ισχυρότερα όταν κάποιο αγαπημένο πρόσωπο είχε τραυματιστεί ή είχε παγιδευτεί στις φλόγες. Η μελέτη αυτή δείχνει με σαφήνεια πόσο βαθιά και επίμονα μπορεί να χαραχτεί μια μαζική καταστροφή στην ψυχική υγεία των παιδιών ακόμη και όταν δεν έχουν βιώσει άμεσα τις φλόγες αλλά έχουν ζήσει την αγωνία, την απώλεια ασφάλειας και τον φόβο για τους δικούς τους. Οι δε κρίσεις πανικού που έζησαν κάποιοι χθες στη Σίβηρη δεν αποτελούν απλώς στιγμιαία αντίδραση είναι το ορατό σημάδι ενός βαθύτερου μηχανισμού που σπάνια μπαίνει στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.

Σε περιοχές όπως η Χαλκιδική, όπου συνυπάρχουν μόνιμοι κάτοικοι με χιλιάδες τουρίστες που δεν έχουν προηγούμενη εμπειρία από ελληνικές πυρκαγιές, δημιουργείται ένα ιδιότυπο πεδίο μετάδοσης φόβου. Ο πανικός δεν μεταδίδεται μόνο από γονέα σε παιδί αλλά και οριζόντια, από άγνωστο σε άγνωστο, μέσα σε λίγα λεπτά. Όταν εκατοντάδες άνθρωποι τρέχουν προς την παραλία ή επιβιβάζονται σε σκάφη χωρίς να γνωρίζουν ο ένας τον άλλον, η συλλογική αναπνοή επιταχύνεται, οι φωνές πολλαπλασιάζονται και το σώμα αντιδρά σαν να βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο θανάτου, ακόμα και αν η φωτιά είναι ακόμα εκατοντάδες μέτρα μακριά.  Αυτό που παραμένει σχεδόν αόρατο είναι ότι τέτοιες κρίσεις λειτουργούν ως «προκαταρκτικό φίλτρο» για το ποιος θα αναπτύξει αργότερα επίμονα και περισσότερα συμπτώματα. Δεν είναι όλοι όσοι έπαθαν κρίση πανικού χθες “καταδικασμένοι” σε μετατραυματικό στρες πολλοί θα ανακάμψουν γρήγορα αν βρεθούν σε περιβάλλον ασφάλειας και… κανονικότητας. Ωστόσο, για εκείνους που ήδη κουβαλούν παλιότερες εμπειρίες η κρίση πανικού λειτουργεί ως ενισχυτής μνήμης. Το σώμα καταγράφει όχι μόνο τον κίνδυνο αλλά και την αίσθηση ότι «δεν υπάρχει ασφαλής έξοδος», κάτι που οι επίσημες αναφορές σπάνια καταγράφουν επειδή δεν αφήνει υλικές ζημιές. Για τις ψυχολογικές ζημιές δεν γίνεται “ταμείο”. Ίσως γιατί δεν υπάρχει μηχανισμός ψυχολογικής πρώτης βοήθειας επί τόπου για να σταθεί δίπλα σε όσους έτρεμαν, δεν μπορούσαν να αναπνεύσουν και ένιωθαν ότι… πεθαίνουν, προκειμένου να τους πει απλά ότι αυτό που νιώθουν είναι φυσιολογικό και παροδικό. Η απουσία αυτής της παρέμβασης μετατρέπει μια οξεία αντίδραση σε κάτι που μπορεί να ριζώσει! Και όσο οι φωτιές επαναλαμβάνονται κάθε καλοκαίρι, τόσο περισσότερο χτίζεται μια συλλογική «προετοιμασία για πανικό», όπου ακόμα και μια μικρή αναζωπύρωση αρκεί για να ξυπνήσει το… σώμα.

Η συλλογική αναπνοή είναι ένα πραγματικό, μετρήσιμο φαινόμενο φυσιολογικού συγχρονισμού που εμφανίζεται αυτόματα όταν άνθρωποι βρίσκονται κοντά ο ένας στον άλλον και μοιράζονται έντονο συναισθηματικό φορτίο, όπως φόβο ή πανικό.  Όταν ένα άτομο αρχίζει να αναπνέει πιο γρήγορα λόγω άγχους γιατί είδε φλόγες, άκουσε κραυγές ή ένιωσε τον καπνό το σώμα του στέλνει ορατά και ακουστικά σήματα. Το στήθος ανεβοκατεβαίνει απότομα, ακούγονται λαχανιάσματα, αλλάζει ο ρυθμός της φωνής. Οι γύρω άνθρωποι αντιλαμβάνονται αυτά τα σήματα σχεδόν ασυνείδητα, μέσω οπτικών ενδείξεων, ήχου και ακόμη και μέσω αφής αν βρίσκονται πολύ κοντά. Ο εγκέφαλος, ιδιαίτερα περιοχές που συνδέουν τον φόβο με τον έλεγχο της αναπνοής, αντιδρά σαν να βρίσκεται ο ίδιος σε κίνδυνο. Έτσι, ο ρυθμός αναπνοής του παρατηρητή επιταχύνεται για να «ταιριάξει» με αυτόν του άλλου.  Αυτός ο συγχρονισμός δεν χρειάζεται συνειδητή προσπάθεια, μελέτες έχουν δείξει ότι συμβαίνει αυθόρμητα ακόμη και σε ήρεμες ομαδικές συνθήκες, πόσο μάλλον σε στιγμές κρίσης. Σε πλήθος που τρέχει ή συγκεντρώνεται σε παραλία κατά τη διάρκεια πυρκαγιάς, η επιτάχυνση γίνεται αλυσιδωτή. Οσο περισσότεροι αναπνέουν γρήγορα, τόσο εντονότερα μεταδίδεται το σήμα. (βλ εδω)

Η γρήγορη αναπνοή μειώνει το διοξείδιο του άνθρακα στο αίμα, προκαλεί ζάλη, μυρμήγκιασμα και αίσθημα ασφυξίας, που με τη σειρά τους τροφοδοτούν νέο φόβο.  Το ίδιο φαινόμενο μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα, αν κάποιοι κοντά σου αρχίσουν να αναπνέουν αργά και σταθερά, το σώμα σου τείνει να ακολουθήσει, μειώνοντας την ένταση. Γι’ αυτό σε καταστάσεις εκκένωσης η παρουσία ήρεμων ατόμων ή η καθοδήγηση και η αίσθηση ασφάλειας μπορεί να σπάσει τον κύκλο…

Οι πυρκαγιές, οι τουριστικές πιέσεις και τα εργαλεία πρόληψης…