Περιβάλλον: Ο πλούτος που δεν μετριέται

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ξαφνική έκδοση του theopinion.gr ΑΦΟΡΜΗ Ο Πλούτος

Περιβάλλον: Ο πλούτος που δεν μετριέται
Δάσος

Μπορεί μια κοινωνία να θεωρείται πραγματικά πλούσια όταν εξαντλεί το φυσικό της κεφάλαιο; Σε μια εποχή κλιματικής κρίσης, λειψυδρίας και απώλειας της βιοποικιλότητας, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο περιβαλλοντικό, αλλά οικονομικό, κοινωνικό και βαθιά πολιτικό.

Της Φαίδρας Μαυρογιώργη

Η Ελλάδα είναι μια παράξενη περίπτωση. Είναι μία από τις πλουσιότερες χώρες της Ευρώπης. Όχι σε χρήμα, αλλά σε δάση, ακτογραμμή, ενδημικά φυτά, υγροτόπους, βουνά και θαλάσσια οικοσυστήματα. Κι όμως, αυτός ο πλούτος δεν εμφανίζεται σχεδόν πουθενά στους εθνικούς λογαριασμούς. Και εδώ δημιουργείται ένα βασικό ερώτημα: Πώς μετριέται πραγματικά ο πλούτος μιας χώρας; Με το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, τους ρυθμούς ανάπτυξης, τις επενδύσεις και τις εξαγωγές; Ή μήπως υπάρχει ένας πλούτος που δεν αποτυπώνεται στους οικονομικούς δείκτες, αλλά καθορίζει περισσότερο από κάθε άλλο την ποιότητα ζωής, την ανθεκτικότητα της οικονομίας και τις προοπτικές των επόμενων γενεών;

Η συζήτηση για το φυσικό κεφάλαιο μετατοπίζει σταδιακά το κέντρο βάρους της οικονομικής σκέψης. Δάση, ποτάμια, υπόγεια νερά, εύφορα εδάφη, υγρότοποι, θαλάσσια οικοσυστήματα και βιοποικιλότητα δεν αντιμετωπίζονται πλέον μόνο ως στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά ως περιουσιακά στοιχεία μιας χώρας. Ως κεφάλαιο που παράγει αξία, στηρίζει την παραγωγή, προστατεύει τις κοινωνίες από φυσικούς κινδύνους και διαμορφώνει την πραγματική ευημερία.

Η Ελλάδα γνωρίζει αυτή την αλήθεια ίσως περισσότερο από πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τα τελευταία χρόνια η χώρα βίωσε διαδοχικές φυσικές καταστροφές: τις πυρκαγιές στον Έβρο και τη Δαδιά, τις πλημμύρες στη Θεσσαλία, τις ολοένα συχνότερες περιόδους λειψυδρίας στα νησιά. Γεγονότα που αντιμετωπίστηκαν ως περιβαλλοντικές κρίσεις, ενώ στην πραγματικότητα αποκάλυψαν κάτι βαθύτερο: κάθε φορά που χάνεται ένα δάσος, ένας υγρότοπος ή ένας υδροφόρος ορίζοντας, μειώνεται και ο πραγματικός πλούτος της χώρας.

Αυτό ακριβώς περιγράφει ο καθηγητής του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και Αντιπρύτανης Έρευνας, Οικονομικών και Ανάπτυξης, Θωμάς Μπαρτζάνας, ο οποίος υποστηρίζει ότι η οικονομική ευημερία δεν μπορεί πλέον να αξιολογείται αποκλειστικά μέσα από το ΑΕΠ. Όπως σημειώνει, «το φυσικό κεφάλαιο – οι φυσικοί πόροι, η βιοποικιλότητα, τα εδάφη, τα νερά και τα οικοσυστήματα – αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία αναπτύσσονται όλες οι οικονομικές δραστηριότητες και οικοδομείται η κοινωνική ευημερία».

Δεν πρόκειται για μια αφηρημένη θεωρία. Η βιοποικιλότητα εξασφαλίζει τη γονιμότητα των εδαφών, την επικονίαση των καλλιεργειών, την προστασία από ασθένειες και την προσαρμοστικότητα των οικοσυστημάτων απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Τα δάση συγκρατούν τα εδάφη και μειώνουν τις πλημμύρες. Οι υγρότοποι αποθηκεύουν νερό, φιλτράρουν ρύπους και λειτουργούν ως φυσικές ασπίδες απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα. Οι υπηρεσίες αυτές έχουν τεράστια οικονομική αξία, παρότι σπάνια αποτυπώνονται στις αγορές. «Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με εξαιρετικά υψηλή φυσική αξία. Πρόκειται για έναν πλούτο που δημιουργήθηκε μέσα από χιλιάδες χρόνια φυσικής εξέλιξης και ανθρώπινης αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον και ο οποίος δεν μπορεί να αντικατασταθεί όταν χαθεί», τονίζει ο κ. Μπαρτζάνας.

Το παράδοξο: Όταν το ΑΕΠ δεν λέει όλη την αλήθεια

Ο κύριος δείκτης μέτρησης της οικονομικής επίδοσης μίας χώρας σήμερα είναι το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ). Το παράδοξο με αυτόν τον δείκτη, όπως επισημαίνει η Ιόλη Χριστοπούλου, Διευθύντρια Πολιτικής και Συνιδρύτρια του The Green Tank, είναι ότι ακόμη και οικονομικές δραστηριότητες που υποβαθμίζουν, ρυπαίνουν ή καταστρέφουν το περιβάλλον συμβάλλουν στην αύξησή του. «Έτσι, μια χώρα μπορεί να εμφανίζεται πλούσια, ενώ στην πραγματικότητα καταναλώνει το ίδιο το φυσικό κεφάλαιο από το οποίο εξαρτάται η ευημερία της» αναφέρει.

Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι αν ένα δάσος παραμείνει όρθιο, δεν προσθέτει σχεδόν τίποτα στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν. Αν όμως καεί, οι αποζημιώσεις, τα αντιπλημμυρικά έργα, οι αναδασώσεις και οι εργασίες αποκατάστασης μεταφράζονται σε οικονομική δραστηριότητα. Το ίδιο συμβαίνει όταν μια πλημμύρα καταστρέφει σπίτια, όταν μια παρατεταμένη ξηρασία οδηγεί σε νέες γεωτρήσεις ή όταν η υποβάθμιση των οικοσυστημάτων απαιτεί ακριβές τεχνικές λύσεις.

Ξεφυλλίστε τον ΠΛΟΥΤΟ εδώ!

Η ιδέα ότι η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να συνυπάρχει με τη φθορά του φυσικού περιβάλλοντος αρχίζει πλέον να αμφισβητείται ακόμη και από τους οικονομικούς θεσμούς. «Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια η απώλεια της βιοποικιλότητας συγκαταλέγεται σταθερά ανάμεσα στους κυριότερους κινδύνους για την οικονομία, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ» σημειώνει η ίδια. Για πρώτη φορά, η φύση αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως περιβαλλοντικό αλλά και ως οικονομικό ζήτημα.

Το φυσικό κεφάλαιο στο επίκεντρο των κεντρικών τραπεζών

Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται ίσως πιο καθαρά σε έναν θεσμό που μέχρι πριν από λίγα χρόνια δύσκολα θα συνδεόταν με τη βιοποικιλότητα: τις κεντρικές τράπεζες.

Η Θεοδώρα Αντωνακάκη, Διευθύντρια του Κέντρου Κλιματικής Αλλαγής και Βιωσιμότητας στην Τράπεζα της Ελλάδος, εξηγεί ότι η υποβάθμιση της φύσης επηρεάζει πλέον άμεσα τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. «Σχετική μελέτη της ΕΚΤ ανέδειξε τον υψηλό βαθμό εξάρτησης της οικονομίας της ευρωζώνης από τη φύση και τις υπηρεσίες οικοσυστήματος που αυτή παρέχει. Ειδικότερα, η λειψυδρία, σε συνδυασμό με την υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων, εκτιμάται πως αποτελεί σημαντική παράμετρο τρωτότητας για την οικονομία της ευρωζώνης, και ειδικά για τις χώρους του Νότου. Ο τομέας της γεωργίας είναι ο πλέον εκτεθειμένος, καθώς και τομείς όπως η μεταποίηση, η ύδρευση, οι κατασκευές και οι υπηρεσίες παροχής καταλύματος και εστίασης».

Με άλλα λόγια, η υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος δεν αποτελεί απλώς οικολογικό πρόβλημα. Μετατρέπεται σε οικονομικό κίνδυνο, επηρεάζει την παραγωγή, αυξάνει το κόστος των ασφαλίσεων, δημιουργεί πιέσεις στις δημόσιες υποδομές και μειώνει την ανθεκτικότητα ολόκληρης της οικονομίας.

Και αυτό αλλάζει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον πλούτο. Γιατί μια χώρα μπορεί να αυξάνει το ΑΕΠ της και ταυτόχρονα να χάνει τα δάση της, να εξαντλεί τους υδάτινους πόρους της και να βλέπει τα οικοσυστήματά της να αποδυναμώνονται. Αν όμως η οικονομία εξαρτάται από αυτούς ακριβώς τους πόρους, τότε η ανάπτυξη αυτή είναι, στην πραγματικότητα, πρόσκαιρη.

Από την προστασία στη διαχείριση του πλούτου

Αν η φύση αποτελεί κεφάλαιο, τότε το επόμενο ερώτημα είναι προφανές: τη διαχειριζόμαστε ως τέτοιο; Για δεκαετίες, η περιβαλλοντική πολιτική περιοριζόταν κυρίως στην προστασία περιοχών ιδιαίτερου φυσικού κάλλους ή στην αντιμετώπιση επιμέρους προβλημάτων. Σήμερα, όμως, η συζήτηση μετατοπίζεται. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η προστασία της φύσης, αλλά η ενσωμάτωσή της στον ίδιο τον αναπτυξιακό σχεδιασμό.

Σύμφωνα με τον Γενικό Γραμματέα Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος, Πέτρο Βαρελίδη, η Ελλάδα βρίσκεται σε μια περίοδο αλλαγής παραδείγματος. «Ιστορικά, το πλούσιο φυσικό απόθεμα της χώρας αντιμετωπιζόταν συχνά ως αυτονόητο, στατικό και δεδομένο. Σήμερα, η πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης και της απώλειας της βιοποικιλότητας επιβάλλει μια ριζική αλλαγή. Η φύση δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα προστατευόμενο αγαθό, αλλά έναν κρίσιμο συντελεστή εθνικής ανθεκτικότητας και βιωσιμότητας» σημειώνει.

Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται, σύμφωνα με τον ίδιο, στη θεσμοθέτηση στόχων διατήρησης για τις περιοχές Natura, στη δημιουργία των νέων εθνικών θαλάσσιων πάρκων στο Ιόνιο και το Νότιο Αιγαίο, στην προστασία των «Απάτητων Βουνών» και των «Απάτητων Παραλιών», αλλά και στην εκπόνηση του πρώτου Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης της Φύσης.

Η ουσία, ωστόσο, δεν βρίσκεται μόνο στα μέτρα προστασίας. Βρίσκεται στην αντίληψη ότι η επένδυση στο φυσικό περιβάλλον είναι ταυτόχρονα επένδυση στην οικονομία. «Η χώρα είναι από τους μεγαλύτερους τουριστικούς προορισμούς ακριβώς λόγω αυτού του ιδιαίτερου φυσικού πλούτου που διαθέτει. Οφείλουμε να τον διαφυλάξουμε αν θέλουμε να παραμείνουμε ένας από τους ελκυστικότερους προορισμούς παγκοσμίως», τονίζει ο κ. Βαρελίδης, υπογραμμίζοντας ότι η προστασία της φύσης δεν πρέπει να αποξενώνει τις τοπικές κοινωνίες, αλλά να δημιουργεί υπεραξία για τις ίδιες.

Η φύση ως επένδυση

Η ίδια λογική διατρέχει και τις προτάσεις της Ιόλης Χριστοπούλου. Όπως επισημαίνει, η Ελλάδα χρειάζεται μια ολοκληρωμένη εθνική πολιτική για τη φύση, αντάξια του φυσικού πλούτου της. Παράλληλα, είναι απαραίτητο να αποτιμηθεί, όσο γίνεται ποσοτικά, η οικονομική αξία των οικοσυστημάτων. Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Να γνωρίζουμε πόσο αξίζουν οι φυσικές κοίτες των ποταμών που περιορίζουν τις πλημμύρες. Πόσο συμβάλλει το αστικό πράσινο στη μείωση της θερμοκρασίας των πόλεων. Ποια είναι η αξία των λιβαδιών Ποσειδωνίας, που δεσμεύουν και αποθηκεύουν περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα ανά εκτάριο ακόμη και από τα τροπικά δάση, ενώ ταυτόχρονα προστατεύουν τις ακτές από τη διάβρωση και τα ακραία καιρικά φαινόμενα.

Η προστασία της φύσης, υποστηρίζει η κα Χριστοπούλου, δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στους δημόσιους πόρους. Χρειάζεται και η συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα, μέσα από αξιόπιστους μηχανισμούς που θα επιβραβεύουν επενδύσεις με πραγματικό οικολογικό αποτέλεσμα και όχι απλώς «πράσινες» ετικέτες.

Άλλωστε, σύμφωνα με τη νέα έκθεση της Διακυβερνητικής Πλατφόρμας για τη Βιοποικιλότητα, που δημοσιεύτηκε τον Μάρτιο του 2026, όλες οι επιχειρήσεις εξαρτώνται από και επηρεάζουν τη βιοποικιλότητα, ενώ η απώλεια της βιοποικιλότητας αποτελεί κρίσιμο συστημικό κίνδυνο που απειλεί την οικονομία, τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και την ανθρώπινη ευημερία.

«Η φύση δεν είναι εμπόδιο στην ανάπτυξη, αλλά θεμέλιο της οικονομικής δραστηριότητας και της κοινωνικής ευημερίας μας», συνοψίζει.

Όταν ο πλούτος αποκτά νέο νόημα

Η συζήτηση αυτή δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Τα τελευταία χρόνια αρκετές χώρες επιχειρούν να ενσωματώσουν το φυσικό κεφάλαιο στις δημόσιες πολιτικές τους.

Η Κόστα Ρίκα αποτελεί διεθνές παράδειγμα, καθώς ήδη από τη δεκαετία του 1990 εφάρμοσε προγράμματα πληρωμών για οικοσυστημικές υπηρεσίες, αποζημιώνοντας ιδιοκτήτες γης που διατηρούν τα δάση τους. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: η δασοκάλυψη ανακάμπτει σταθερά, ενώ ο οικοτουρισμός εξελίχθηκε σε βασικό πυλώνα της οικονομίας.

Στη Νέα Ζηλανδία, ο κρατικός προϋπολογισμός αξιολογείται πλέον όχι μόνο με βάση την οικονομική ανάπτυξη, αλλά και με δείκτες ευημερίας που περιλαμβάνουν την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, αντίστοιχα, αναπτύσσονται εθνικοί λογαριασμοί φυσικού κεφαλαίου, ώστε οι δημόσιες αποφάσεις να λαμβάνουν υπόψη τόσο το οικονομικό όσο και το περιβαλλοντικό κόστος των έργων και των επενδύσεων.

Οι πρωτοβουλίες αυτές έχουν έναν κοινό παρονομαστή: αντιμετωπίζουν τη φύση όχι ως ανεξάντλητο πόρο, αλλά ως περιουσιακό στοιχείο που πρέπει να διατηρείται και να ενισχύεται.

Ένας διαφορετικός ορισμός του πλούτου

Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή που συντελείται σήμερα δεν αφορά την περιβαλλοντική πολιτική, αλλά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ανάπτυξη. Για περισσότερα από εβδομήντα χρόνια, το ΑΕΠ υπήρξε ο κυρίαρχος δείκτης επιτυχίας μιας χώρας. Αποτυπώνει όμως την οικονομική δραστηριότητα, όχι απαραίτητα την ευημερία.

Ο Πέτρος Βαρελίδης προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης: έναν ορισμό του εθνικού πλούτου που θα συνυπολογίζει το χρηματοοικονομικό, το ανθρώπινο και το φυσικό κεφάλαιο ως ισότιμες συνιστώσες. «Το ΑΕΠ παραμένει χρήσιμο μέτρο οικονομικής δραστηριότητας, ωστόσο είναι ένας δείκτης που δημιουργήθηκε σε άλλη εποχή, όταν ο κόσμος έβγαινε από δύο καταστροφικούς παγκόσμιους πολέμους και πλέον δεν ανταποκρίνεται στην έννοια της ευημερίας όπως την αντιλαμβάνεται ο μέσος πολίτης. Δεν αποτυπώνει την κατάσταση των φυσικών πόρων, την ποιότητα του περιβάλλοντος ή την ανθεκτικότητα των συστημάτων που στηρίζουν τη ζωή και την οικονομία. Είναι προς όφελός μας να συμπληρώσουμε το ΑΕΠ με δέσμη συμπληρωματικών δεικτών — όπως δείκτες φυσικού κεφαλαίου, δείκτες ποιότητας αέρα και νερού— που να αντικατοπτρίζουν την πραγματική ευημερία και βιωσιμότητα».

Σε αυτό το μοντέλο, η μείωση των αποθεμάτων νερού ή η υποβάθμιση ενός οικοσυστήματος θα καταγράφονται ως πραγματική απώλεια εθνικού πλούτου, ενώ η αποκατάσταση της φύσης θα θεωρείται επένδυση και όχι δαπάνη.

Ο Θωμάς Μπαρτζάνας διατυπώνει ίσως την πιο χαρακτηριστική φράση ολόκληρης της συζήτησης: «Το πραγματικό κεφάλαιο της Ελλάδας δεν περιορίζεται στους οικονομικούς της πόρους. Βρίσκεται στα δάση, στα νερά, στα εύφορα εδάφη, στη μοναδική βιοποικιλότητα και στα οικοσυστήματα που στηρίζουν την παραγωγή, την υγεία και την ποιότητα ζωής. Η προστασία αυτού του κεφαλαίου αποτελεί τη σημαντικότερη επένδυση που μπορούμε να κάνουμε για μια ανθεκτική οικονομία, μια βιώσιμη ανάπτυξη και ένα ασφαλές μέλλον για τις επόμενες γενιές».

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πραγματικό διακύβευμα.

Γιατί ο πλούτος δεν είναι μόνο ό,τι παράγει μια οικονομία μέσα σε έναν χρόνο. Είναι και ό,τι παραδίδει στις επόμενες γενιές. Αν μια χώρα εξαντλεί τα δάση της, υποβαθμίζει τα νερά της, χάνει τη βιοποικιλότητά της και μετατρέπει τα φυσικά της οικοσυστήματα σε βραχυπρόθεσμο οικονομικό όφελος, μπορεί να εμφανίζεται πλουσιότερη στους εθνικούς λογαριασμούς. Στην πραγματικότητα, όμως, γίνεται φτωχότερη.

Ίσως λοιπόν ήρθε η στιγμή να αναθεωρήσουμε όχι μόνο τους δείκτες που μετρούν την ανάπτυξη, αλλά και τον ίδιο τον ορισμό του πλούτου. Γιατί ο μεγαλύτερος πλούτος μιας χώρας δεν είναι αυτός που βρίσκεται στους ισολογισμούς της, αλλά εκείνος που εξακολουθεί να κυλά στα ποτάμια της, να ριζώνει στα δάση της, να αναπνέει στις θάλασσές της και να στηρίζει, αθόρυβα αλλά καθοριστικά, κάθε πτυχή της ζωής της.