Ισραήλ: Το τέλος της εποχής Νετανιάχου και το στοίχημα Αϊζενκοτ

Η ανάθεση της εντολής σχηματισμού κυβέρνησης στον Γκαντί Αϊζενκοτ, στις 8 Νοεμβρίου, σηματοδοτεί μια ενδεχομένως ιστορική καμπή για το Ισραήλ. Έπειτα από μια μακρά περίοδο πολιτικής κυριαρχίας του Μπενιαμίν Νετανιάχου, τρία χρόνια μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και εν μέσω παρατεταμένων περιφερειακών συγκρούσεων, διαμορφώνεται για πρώτη φορά μια συγκεκριμένη θεσμική προοπτική αλλαγής ηγεσίας. Η ολοκλήρωση αυτής της μετάβασης, ωστόσο, εξαρτάται από εξαιρετικά σύνθετες κοινοβουλευτικές ισορροπίες.

Το ενδιαφέρον υπερβαίνει κατά πολύ τα εσωτερικά πολιτικά πράγματα του Ισραήλ. Μια νέα κυβέρνηση θα κληθεί να επανακαθορίσει τον τρόπο διαχείρισης της Γάζας, της Χεζμπολάχ και του Ιράν, να αποκαταστήσει τις σχέσεις με σημαντικούς διεθνείς εταίρους και να αντιμετωπίσει τις βαθιές διαιρέσεις της ισραηλινής κοινωνίας. Παράλληλα, η ενδεχόμενη αλλαγή δημιουργεί νέα δεδομένα για τις περιφερειακές συνεργασίες στην Ανατολική Μεσόγειο, με άμεσο ενδιαφέρον για την Ελλάδα και την Κύπρο.

Η εκλογική αριθμητική και το δύσκολο εγχείρημα της διακυβέρνησης

Οι εκλογές της 27ης Οκτωβρίου ανέδειξαν μια νέα κοινοβουλευτική πραγματικότητα, χωρίς να εξασφαλίσουν σαφή κυβερνητική πλειοψηφία. Το Λικούντ του Νετανιάχου αναδείχθηκε πρώτο κόμμα με 27 έδρες, ενώ το Yashar του Αϊζενκοτ κατέλαβε 21. Συνολικά, το παραδοσιακό κυβερνητικό στρατόπεδο συγκέντρωσε 53 έδρες, έναντι 48 των τεσσάρων κομμάτων που επιδιώκουν την πολιτική αλλαγή. Οι υπόλοιπες 19 έδρες ανήκουν σε δύο αραβικούς σχηματισμούς.

Αυτές ακριβώς οι 19 έδρες εξηγούν την πολιτική ιδιαιτερότητα της συγκυρίας. Κατά τις διαβουλεύσεις με τον πρόεδρο Ισαάκ Χέρτσογκ, 67 βουλευτές εισηγήθηκαν την ανάθεση της εντολής στον Αϊζενκοτ, έναντι 46 που υποστήριξαν τον Νετανιάχου και επτά που δεν πρότειναν κανέναν. Η αριθμητική υπεροχή στις προεδρικές διαβουλεύσεις, ωστόσο, δεν εξασφαλίζει αντίστοιχη κυβερνητική συμφωνία.

Ο Αϊζενκοτ έχει στη διάθεσή του 28 ημέρες, με δυνατότητα παράτασης άλλων 14, προκειμένου να συγκροτήσει έναν λειτουργικό συνασπισμό. Η πρώτη επιλογή είναι η συνεργασία των τεσσάρων κομμάτων της αντιπολίτευσης με εξωτερική υποστήριξη των αραβικών παρατάξεων. Η δεύτερη αφορά τη συμμετοχή υπερορθόδοξων εβραϊκών κομμάτων, ενώ παραμένει ανοιχτό το ενδεχόμενο προσέγγισης βουλευτών του Λικούντ ή ευρύτερης κυβερνητικής συνεργασίας χωρίς τον Νετανιάχου στην πρωθυπουργία.

Το βασικό εμπόδιο είναι οι βαθιές πολιτικές διαφορές μεταξύ των υποψήφιων εταίρων. Ο Άβιγκντορ Λίμπερμαν απορρίπτει την εξάρτηση μιας κυβέρνησης από τα αραβικά κόμματα, ενώ οι υπερορθόδοξοι επιμένουν στις εξαιρέσεις από τη στρατιωτική θητεία. Αντίθετα, ο Αϊζενκοτ και οι βασικοί σύμμαχοί του θεωρούν τη γενίκευση της στρατιωτικής ή πολιτικής υπηρεσίας απαραίτητη προϋπόθεση για μια νέα κυβερνητική συμφωνία.

Υπάρχει, πάντως, και η δυνατότητα κυβέρνησης μειοψηφίας. Το ισραηλινό σύστημα επιτρέπει την παροχή αρχικής εμπιστοσύνης με πλειοψηφία των ψηφισάντων, χωρίς να απαιτούνται υποχρεωτικά 61 θετικές ψήφοι. Μια τέτοια λύση θα διευκόλυνε την ανάληψη της εξουσίας, αλλά θα δημιουργούσε διαρκή ανάγκη αναζήτησης κοινοβουλευτικής στήριξης.

Τα αραβικά κόμματα και η αναζήτηση νέας πολιτικής ισορροπίας

Η ανάδειξη των αραβικών κομμάτων σε ρυθμιστικό παράγοντα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις της αναμέτρησης. Η Ραάμ του Μανσούρ Αμπάς και η Κοινή Λίστα διαθέτουν διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες, αλλά συμμερίζονται την επιδίωξη απομάκρυνσης του Νετανιάχου από την πρωθυπουργία. Η πιθανή υποστήριξή τους προς μια κυβέρνηση Αϊζενκοτ θα δημιουργούσε νέα δεδομένα στις σχέσεις της εβραϊκής πλειονότητας με τους Άραβες πολίτες του Ισραήλ. Θα ενίσχυε την κοινοβουλευτική σημασία μιας κοινότητας που εκπροσωπεί περίπου το ένα πέμπτο του πληθυσμού, ενώ θα μπορούσε να επηρεάσει τις πολιτικές για την ισότητα, τις δημόσιες υπηρεσίες και την αντιμετώπιση της εγκληματικότητας στις αραβικές περιοχές.

Οι δυσκολίες, ωστόσο, είναι ουσιαστικές. Ο Αϊζενκοτ έχει θέσει τέσσερις προϋποθέσεις για τους μελλοντικούς συνεργάτες του: αναγνώριση του Ισραήλ ως εβραϊκού και δημοκρατικού κράτους, αποδοχή των αρχών της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, καθολική στρατιωτική ή πολιτική υπηρεσία και αναγνώριση της Χαμάς ως τρομοκρατικής οργάνωσης, με στόχο την κατάργηση της στρατιωτικής και κυβερνητικής ισχύος της. Ορισμένες από αυτές τις απαιτήσεις προκαλούν αντιδράσεις στις αραβικές παρατάξεις, ιδιαίτερα στο ζήτημα της Χαμάς. Επομένως, ακόμη και μια συμφωνία εξωτερικής στήριξης θα απαιτούσε προσεκτικούς συμβιβασμούς.

Σε κάθε περίπτωση, η συμμετοχή των αραβικών κομμάτων στη νέα κοινοβουλευτική ισορροπία θα ενίσχυε τις πιέσεις για διαφορετική διαχείριση του Παλαιστινιακού. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα επέβαλλαν τις θέσεις τους στην εξωτερική και αμυντική πολιτική. Ιδιαίτερα εάν παρέμεναν εκτός κυβέρνησης, η επιρροή τους θα εξαρτιόταν από το περιεχόμενο των επιμέρους συμφωνιών.

Η Γάζα και τα όρια της στρατηγικής αλλαγής

Η πιθανή ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Αϊζενκοτ δεν προαναγγέλλει ριζική ανατροπή της ισραηλινής στρατηγικής ασφαλείας. Ο πρώην αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων, που υπηρέτησε από το 2015 έως το 2019, έχει συνδεθεί με την εφαρμογή σκληρών στρατιωτικών δογμάτων και την αντίληψη ότι η αποτροπή προϋποθέτει αποφασιστική χρήση ισχύος.

Η διαφορά του με τον Νετανιάχου εντοπίζεται κυρίως στον συνδυασμό στρατιωτικών επιχειρήσεων και πολιτικών στόχων. Ο Αϊζενκοτ έχει επικρίνει τη διαχείριση του πολέμου στη Γάζα, υποστηρίζοντας ότι η στρατιωτική δράση χρειάζεται συγκεκριμένο σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Η αποδυνάμωση της Χαμάς παραμένει βασικός στόχος, αλλά η διακυβέρνηση της περιοχής δεν μπορεί να παραμείνει επ’ αόριστον αδιευκρίνιστη.

Σε αυτό το πλαίσιο, εμφανίζεται περισσότερο διατεθειμένος να εξετάσει παλαιστινιακές τεχνοκρατικές δομές, διεθνείς εγγυήσεις και ενισχυμένο ρόλο περιφερειακών μεσολαβητών. Η ανοικοδόμηση θα μπορούσε να προχωρήσει σταδιακά, συνδεδεμένη με επαληθεύσιμες δεσμεύσεις αποστρατιωτικοποίησης. Η προσέγγιση αυτή δεν ισοδυναμεί με αποδοχή άμεσης ίδρυσης ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους. Αντιθέτως, ο Αϊζενκοτ διατηρεί σημαντικές επιφυλάξεις και επιμένει στην ανάγκη ισραηλινών εγγυήσεων ασφαλείας.

Μια κυβέρνηση με αραβική κοινοβουλευτική υποστήριξη θα μπορούσε να αντιμετωπίζει ισχυρότερες πιέσεις για προστασία των αμάχων, βελτίωση της ανθρωπιστικής κατάστασης και περιορισμό των επιχειρήσεων που δεν υπηρετούν σαφείς στρατιωτικούς στόχους. Παράλληλα, θα υπήρχαν μεγαλύτερα περιθώρια συνεργασίας με την Αίγυπτο, την Ουάσιγκτον και άλλους μεσολαβητές. Ωστόσο, το ενδεχόμενο συνέχισης στοχευμένων στρατιωτικών επιχειρήσεων παραμένει απολύτως συμβατό με τις θέσεις του Αϊζενκοτ. Η ουσιαστική μεταβολή θα εξαρτηθεί από την ικανότητα σύνδεσης της ασφάλειας με μια βιώσιμη πολιτική διευθέτηση, κάτι που οι προηγούμενες ισραηλινές κυβερνήσεις δεν έχουν κατορθώσει.

Λίβανος και Ιράν: Η συνέχεια της αποτροπής και ο ρόλος της διπλωματίας

Ανάλογη εικόνα διαμορφώνεται στο μέτωπο του Νοτίου Λιβάνου. Ο Αϊζενκοτ αντιμετωπίζει τη Χεζμπολάχ ως σημαντική στρατιωτική απειλή και υποστηρίζει την ανάγκη αποτροπής της επανεγκατάστασης ισχυρών ένοπλων δυνάμεων κοντά στα ισραηλινά σύνορα. Η διαφορά θα μπορούσε να εμφανιστεί στη διαχείριση της υφιστάμενης ζώνης ασφαλείας και στην προθυμία για συμφωνίες με διεθνείς εγγυήσεις. Μεγαλύτερη συνεργασία με τον λιβανικό στρατό, τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσε να προσφέρει προϋποθέσεις σταδιακής αποκλιμάκωσης. Τυχόν περιορισμός της ισραηλινής στρατιωτικής παρουσίας θα εξαρτιόταν από την κατάσταση επί του πεδίου και τις δυνατότητες επιτήρησης μιας συμφωνίας.

Ακόμη πιο σύνθετο είναι το ζήτημα του Ιράν. Η αντιμετώπιση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος αποτελεί διαχρονική προτεραιότητα του ισραηλινού κράτους και συγκεντρώνει ευρεία υποστήριξη πέρα από τις κομματικές διαχωριστικές γραμμές.

Ο Αϊζενκοτ έχει υποστηρίξει την ανάγκη στενότερου συντονισμού με την Ουάσιγκτον, συνδυάζοντας την πιθανότητα στρατιωτικής δράσης με αυστηρούς μηχανισμούς επιθεώρησης και επαλήθευσης. Η προτίμηση σε μια αποτελεσματική διπλωματική συμφωνία δεν συνεπάγεται εγκατάλειψη της δυνατότητας στρατιωτικών πληγμάτων. Συνεπώς, η πιθανή αλλαγή ηγεσίας θα μπορούσε να μεταβάλει τον τρόπο λήψης αποφάσεων και τη σχέση του Ισραήλ με τους συμμάχους του. Η διατήρηση ισχυρής αποτρεπτικής ικανότητας απέναντι στο Ιράν και στις οργανώσεις που υποστηρίζει παραμένει σταθερός προσανατολισμός.

Ο Νετανιάχου απέναντι στην πολιτική φθορά και τη δικαιοσύνη

Η ενδεχόμενη αποχώρηση του Νετανιάχου από την πρωθυπουργία θα έκλεινε έναν ακόμη κύκλο της μακρόχρονης πολιτικής του παρουσίας. Ωστόσο, η εκλογική επίδοση του Λικούντ δείχνει ότι εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική πολιτική επιρροή. Η μελλοντική του θέση θα εξαρτηθεί τόσο από την έκβαση των κυβερνητικών διαπραγματεύσεων όσο και από τις εσωτερικές εξελίξεις στο κόμμα του.

Οι ποινικές εκκρεμότητες προσθέτουν μια ιδιαίτερα σημαντική διάσταση. Ο Νετανιάχου δικάζεται από το 2020 για τρεις υποθέσεις διαφθοράς, γνωστές ως 1000, 2000 και 4000. Οι κατηγορίες περιλαμβάνουν, κατά περίπτωση, δωροδοκία, απάτη και κατάχρηση εμπιστοσύνης. Ο ίδιος τις απορρίπτει. Η απώλεια της πρωθυπουργίας δεν θα μετέβαλλε αυτομάτως τη δικαστική του θέση. Θα περιόριζε, όμως, την πολιτική του δυνατότητα να διαμορφώνει τις θεσμικές ισορροπίες που επηρεάζουν το ευρύτερο περιβάλλον της δικαιοσύνης.

Επιπλέον, παραμένει εκκρεμές το αίτημα προεδρικής χάρης που υπέβαλε το 2025. Η εξαιρετική φύση του αιτήματος, καθώς αφορά υπόθεση χωρίς τελεσίδικη καταδίκη, έχει προκαλέσει σοβαρά νομικά ερωτήματα. Ξεχωριστό ζήτημα αποτελεί το ένταλμα σύλληψης που έχει εκδώσει το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για φερόμενα εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στη Γάζα. Πρόκειται για διαφορετική διαδικασία, με διακριτές νομικές συνέπειες, η οποία επίσης δεν επηρεάζεται αυτομάτως από μια κυβερνητική αλλαγή.

Την ίδια στιγμή, το στρατόπεδο Αϊζενκοτ προωθεί τη συγκρότηση ανεξάρτητης κρατικής ερευνητικής επιτροπής για τις αποτυχίες ασφαλείας που προηγήθηκαν της 7ης Οκτωβρίου 2023. Προετοιμάζει επίσης πρωτοβουλίες αναθεώρησης της αμφιλεγόμενης δικαστικής μεταρρύθμισης. Εφόσον προχωρήσουν αυτές οι διαδικασίες, θα δημιουργηθεί ένα νέο πεδίο πολιτικής και θεσμικής αντιπαράθεσης. Η τύχη του Νετανιάχου θα εξαρτηθεί πλέον από περισσότερους παράγοντες από την προσωπική του ικανότητα διατήρησης κυβερνητικών συμμαχιών.

Ανατολική Μεσόγειος: Οι ευκαιρίες και οι περιορισμοί για την Ελλάδα

Για την Αθήνα, η πιθανή κυβέρνηση Αϊζενκοτ παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της στρατηγικής σημασίας των ελληνοϊσραηλινών σχέσεων. Η αμυντική συνεργασία, οι ενεργειακές διασυνδέσεις και η κοινή αντιμετώπιση περιφερειακών προκλήσεων έχουν αποκτήσει θεσμική συνέχεια, η οποία υπερβαίνει τις προσωπικές σχέσεις των εκάστοτε ηγετών. Η τριμερής συνάντηση των υπουργείων Άμυνας Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, στις 5 Νοεμβρίου στην Αθήνα, επιβεβαίωσε αυτή τη συνέχεια. Οι τρεις πλευρές συμφώνησαν να εμβαθύνουν τη συνεργασία στην αμυντική βιομηχανία, στη θαλάσσια ασφάλεια και στην προστασία κρίσιμων υποδομών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η κοινή αντίθεση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών, το οποίο οι τρεις χώρες θεωρούν ότι θίγει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών. Η θέση αυτή αποκτά πρόσθετη βαρύτητα μετά την πρόσφατη επικύρωση του μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή των Αντιπροσώπων.

Ο Αϊζενκοτ αντιμετωπίζει με επιφυλακτικότητα την επέκταση της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στη Συρία, ιδιαίτερα εφόσον περιορίζει την επιχειρησιακή ελευθερία του Ισραήλ. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με τον ευρύτερο ανταγωνισμό Τουρκίας και Ισραήλ, στον οποίο η Ελλάδα διαθέτει συγκεκριμένα στρατηγικά συμφέροντα. Αυτό δεν συνεπάγεται αυτόματη υιοθέτηση των ελληνικών θέσεων από μια νέα ισραηλινή κυβέρνηση. Το Τελ Αβίβ θα εξακολουθήσει να αξιολογεί τις σχέσεις με την Άγκυρα με βάση τις δικές του προτεραιότητες, ενώ δεν μπορεί να αποκλειστεί η αναζήτηση περιορισμένων συνεννοήσεων σε ζητήματα περιφερειακής ασφάλειας.

Σημαντική παράμετρος παραμένει και το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου, με τη σχεδιαζόμενη επέκταση στο Ισραήλ. Η πρόσφατη αντιπαράθεση για τις NAVTEX και η επανεκκίνηση των θαλάσσιων ερευνών αναδεικνύουν ότι οι ενεργειακές υποδομές αποτελούν μέρος του ευρύτερου ανταγωνισμού για τις θαλάσσιες ζώνες. Η εμπλοκή γαλλικών εταιρειών, η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και η συμμετοχή του Ισραήλ στον ευρύτερο ενεργειακό σχεδιασμό προσδίδουν στο εγχείρημα σημαντική γεωπολιτική διάσταση. Εντούτοις, η κυβερνητική αλλαγή στο Ισραήλ δεν θα έλυνε αυτομάτως τις χρηματοδοτικές και τεχνικές εκκρεμότητες ούτε τις ελληνοτουρκικές διαφωνίες.

Για την ελληνική διπλωματία, προτεραιότητα αποτελεί η διατήρηση των συνεργασιών σε σταθερή θεσμική βάση, με συγκεκριμένα αμυντικά και ενεργειακά αποτελέσματα. Μια κυβέρνηση Αϊζενκοτ θα μπορούσε να προσφέρει ευκαιρίες ενίσχυσης αυτής της προσπάθειας, ιδίως εφόσον επιδιώξει στενότερες σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πολιτική μετάβαση στο Ισραήλ, εφόσον ολοκληρωθεί, θα έχει επομένως ευρύτερες συνέπειες από την εναλλαγή προσώπων στην πρωθυπουργία. Θα δοκιμάσει τη δυνατότητα ενός βαθιά διαιρεμένου πολιτικού συστήματος να διαμορφώσει νέες συναινέσεις, διατηρώντας ταυτόχρονα τη στρατηγική συνέχεια σε ένα εξαιρετικά ασταθές περιφερειακό περιβάλλον.

Για την Ελλάδα, το ζητούμενο είναι να αξιοποιήσει αυτή τη μετάβαση χωρίς να εξαρτήσει τη στρατηγική της από τις εσωτερικές πολιτικές ανακατατάξεις ενός συμμάχου. Η ενίσχυση της συνεργασίας με το Ισραήλ, η προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων Ελλάδας και Κύπρου και η υλοποίηση κοινών υποδομών αποτελούν μακροπρόθεσμες προτεραιότητες.

Το αν ο Αϊζενκοτ θα μπορέσει τελικά να συγκροτήσει κυβέρνηση παραμένει ανοιχτό. Ήδη, όμως, η αναμέτρηση για την επόμενη ημέρα δείχνει ότι η ισραηλινή πολιτική εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η στρατιωτική ισχύς, η εσωτερική θεσμική ισορροπία και η διπλωματική ικανότητα θα πρέπει να συνδυαστούν με διαφορετικό τρόπο.