Η νέα σύγκρουση ισχύος μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ και το παράθυρο ευκαιρίας για την Ελλάδα

Η ένταση που αναπτύσσεται τις τελευταίες ημέρες ανάμεσα στην Τουρκία και το Ισραήλ έχει ξεπεράσει προ πολλού το επίπεδο μιας ακόμη σκληρής ανταλλαγής δηλώσεων. Η αντιπαράθεση των δύο χωρών στηρίζεται σε αντικρουόμενα συμφέροντα, τα οποία εκτείνονται από τη Γάζα μέχρι τη Συρία και από την ευρύτερη Μέση Ανατολή μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο. Η επιθετική ρητορική των τελευταίων ημερών αποτελεί την πιο ορατή πλευρά μιας βαθύτερης σύγκρουσης για την επιρροή και τον ρόλο που θα έχει κάθε δύναμη στη νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική.

Η Γάζα εξακολουθεί να αποτελεί το πολιτικό και ιδεολογικό επίκεντρο της αντιπαράθεσης. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει επενδύσει πολιτικά στη σκληρή καταγγελία της ισραηλινής πολιτικής και έχει επιχειρήσει να εμφανίσει την Τουρκία ως μία από τις ισχυρότερες φωνές του μουσουλμανικού κόσμου. Για τον Μπενιαμίν Νετανιάχου, από την άλλη πλευρά, η τουρκική ρητορική και η αυξανόμενη τουρκική παρουσία στη Μέση Ανατολή συνδέονται με μια ευρύτερη ανησυχία για την ασφάλεια και την περιφερειακή θέση του Ισραήλ.

Το πιο επικίνδυνο πεδίο βρίσκεται σήμερα στη Συρία, με τη μεταβολή του συσχετισμού δυνάμεων στη χώρα έχει δημιουργήσει ένα νέο περιβάλλον, μέσα στο οποίο η Άγκυρα επιχειρεί να αποκτήσει καθοριστικό ρόλο. Το Ισραήλ παρακολουθεί με ιδιαίτερη ανησυχία την πιθανότητα μιας μόνιμης και διευρυμένης τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας, η οποία θα μπορούσε να μεταβάλει τις ισορροπίες κοντά στις ζώνες άμεσου ισραηλινού ενδιαφέροντος. Η σύγκρουση συμφερόντων αποκτά έτσι μια διάσταση που υπερβαίνει τη διπλωματική αντιπαράθεση και δημιουργεί τον κίνδυνο πραγματικής στρατιωτικής τριβής.

Οι εσωτερικές πολιτικές ανάγκες ενισχύουν την ένταση

Η γεωπολιτική διάσταση αποτελεί τον πυρήνα της αντιπαράθεσης, όμως η εσωτερική πολιτική λειτουργεί ως σημαντικός επιταχυντής. Η χρονική συγκυρία έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς και οι δύο ηγέτες αντιμετωπίζουν διαφορετικές, αλλά υπαρκτές πολιτικές πιέσεις. Στο Ισραήλ, η εκλογική αναμέτρηση του Οκτωβρίου προσδίδει μεγαλύτερη βαρύτητα στην εικόνα της αποφασιστικής ηγεσίας. Ο Νετανιάχου γνωρίζει ότι η ασφάλεια θα αποτελέσει έναν από τους κεντρικούς άξονες της πολιτικής αντιπαράθεσης. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η ανάδειξη εξωτερικών απειλών και η προβολή μιας πολιτικής αποφασιστικής υπεράσπισης των ισραηλινών συμφερόντων αποκτούν αυξημένη πολιτική σημασία.

Αντίθετα η κατάσταση στην Τουρκία έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά, με τις επόμενες κανονικές εκλογές να βρίσκονται χρονικά πιο μακριά, η κυβέρνηση Ερντογάν όμως βρίσκεται αντιμέτωπη με τη φθορά της μακρόχρονης παραμονής στην εξουσία, τις συνέπειες των οικονομικών προβλημάτων και μια πολιτική αντιπαράθεση που έχει οξυνθεί μετά τις δημοτικές εκλογές. Η εξωτερική πολιτική προσφέρει στον Τούρκο πρόεδρο ένα πεδίο μέσα από το οποίο μπορεί να ενισχύσει τη συσπείρωση διαφορετικών πολιτικών ακροατηρίων.

Το Παλαιστινιακό διαθέτει ιδιαίτερη δυναμική στο εσωτερικό της Τουρκίας καθώς η σύγκρουση με το Ισραήλ επιτρέπει στην κυβέρνηση να συνδέει τον εθνικισμό, τη θρησκευτική ευαισθησία και το αφήγημα μιας Τουρκίας που διεκδικεί αυτόνομο και ισχυρό διεθνή ρόλο. Παράλληλα, η ανάδειξη της Τουρκίας ως μεγάλης περιφερειακής δύναμης μεταφέρει την πολιτική συζήτηση σε ένα πεδίο όπου ο Ερντογάν διατηρεί ισχυρά συγκριτικά πλεονεκτήματα.

Αυτές οι εσωτερικές συνθήκες δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η υποχώρηση γίνεται πολιτικά δυσκολότερη. Όταν η εξωτερική πολιτική συνδέεται άμεσα με την εσωτερική πολιτική νομιμοποίηση, κάθε κρίση αποκτά μεγαλύτερη ένταση, επειδή η εικόνα της ισχύος και της αποφασιστικότητας απευθύνεται ταυτόχρονα προς το εξωτερικό και προς το εσωτερικό ακροατήριο.

Η Ευρώπη αναζητά ρόλο ανάμεσα σε αντικρουόμενα συμφέροντα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται μπροστά σε μια σύνθετη πρόκληση, επειδή η Τουρκία παραμένει κρίσιμος παράγοντας για τη διαχείριση του μεταναστευτικού, την ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας, τη Συρία και τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα και η Κύπρος αποτελούν κράτη μέλη της Ένωσης και η ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο αφορά άμεσα τα ευρωπαϊκά σύνορα, τις ενεργειακές υποδομές και τις θαλάσσιες οδούς.

Αυτή η διπλή πραγματικότητα εξηγεί γιατί η ΕΕ δυσκολεύεται συχνά να διαμορφώσει μια ενιαία στρατηγική απέναντι στην Τουρκία. Ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη συνεργασία με την Άγκυρα, καθώς θεωρούν ότι η τουρκική συμμετοχή είναι αναγκαία για τη διαχείριση κρίσιμων ζητημάτων. Άλλες χώρες αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη ανησυχία την τουρκική πολιτική στη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή.

Για την Ελλάδα, αυτή η πραγματικότητα δημιουργεί μια σαφή ανάγκη στρατηγικής αναπροσαρμογής. Η Αθήνα χρειάζεται να παρουσιάσει την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου ως ευρωπαϊκό ζήτημα και να αποφύγει την παγίδευση σε μια αποκλειστικά διμερή ανάγνωση των ελληνοτουρκικών διαφορών. Η προστασία της Κύπρου, των θαλάσσιων οδών, των ενεργειακών υποδομών και των εξωτερικών συνόρων της Ένωσης αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής ατζέντας.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ένταση ανάμεσα στην Τουρκία και το Ισραήλ μπορεί να οδηγήσει την Ευρώπη σε μεγαλύτερη συνειδητοποίηση της στρατηγικής σημασίας της Ανατολικής Μεσογείου. Η περιοχή συνδέεται πλέον άμεσα με τη Μέση Ανατολή, την ενεργειακή ασφάλεια, τις μεταναστευτικές ροές και την προστασία κρίσιμων υποδομών. Η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει αυτή τη σύνδεση, εφόσον διαμορφώσει ένα συνεκτικό ευρωπαϊκό αφήγημα.

Η Γαλλία και το ΝΑΤΟ κινούνται με διαφορετικές προτεραιότητες

Η Γαλλία αποτελεί για την Ελλάδα τον σημαντικότερο ευρωπαϊκό εταίρο σε επίπεδο στρατηγικής ασφάλειας. Το Παρίσι διαθέτει μακροχρόνιο ενδιαφέρον για τη Μεσόγειο και επιδιώκει ενεργότερο ρόλο στην ευρωπαϊκή άμυνα και στη διαμόρφωση της περιφερειακής ισορροπίας. Η ελληνογαλλική συνεργασία αποκτά, επομένως, μεγαλύτερη σημασία μέσα στη νέα συγκυρία.

Η Αθήνα θα μπορούσε να επιδιώξει την ανάπτυξη ενός ευρύτερου πλαισίου συνεργασίας ανάμεσα στην Ελλάδα, την Κύπρο, τη Γαλλία και το Ισραήλ. Ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να επικεντρωθεί στη θαλάσσια ασφάλεια, στην αεράμυνα, στην προστασία κρίσιμων υποδομών, στα μη επανδρωμένα συστήματα και στην κυβερνοασφάλεια. Η αξία μιας τέτοιας συνεργασίας θα εξαρτηθεί από τη δημιουργία μόνιμων κοινών συμφερόντων και συγκεκριμένων έργων, ώστε να αποκτήσει βάθος και διάρκεια.

Το ΝΑΤΟ αντιμετωπίζει το ζήτημα από διαφορετική οπτική. Η Τουρκία είναι μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές δυνάμεις της Συμμαχίας και κατέχει κρίσιμη γεωγραφική θέση. Το Ισραήλ βρίσκεται εκτός της Συμμαχίας, γεγονός που περιορίζει τη θεσμική δυνατότητα του ΝΑΤΟ να αναλάβει ρόλο σε μια ενδεχόμενη αντιπαράθεση.

Η βασική προτεραιότητα της Συμμαχίας θα παραμείνει η αποτροπή μιας ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Η Ουάσιγκτον και οι υπόλοιποι σύμμαχοι έχουν ισχυρό κίνητρο να αποτρέψουν την επέκταση της αστάθειας στη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι η συμμετοχή στη Συμμαχία παρέχει ένα σημαντικό πλαίσιο ασφάλειας και ταυτόχρονα δεν υποκαθιστά την ανάγκη μιας αυτόνομης εθνικής στρατηγικής αποτροπής.

Η ελληνική ευκαιρία βρίσκεται στη στρατηγική χρησιμότητα

Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε ένα παράθυρο ευκαιρίας, το οποίο μπορεί να αποδειχθεί σημαντικό εφόσον αξιοποιηθεί με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Ο στόχος δεν πρέπει να περιοριστεί στην πρόσκαιρη αξιοποίηση της έντασης μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ. Μια τέτοια προσέγγιση θα εξαρτούσε την ελληνική στρατηγική από τις κινήσεις τρίτων χωρών και από μια κρίση της οποίας η εξέλιξη δεν βρίσκεται υπό ελληνικό έλεγχο.

Η Αθήνα χρειάζεται να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση και τις υφιστάμενες συμμαχίες σε μόνιμο στρατηγικό πλεονέκτημα. Η στενότερη συνεργασία με το Ισραήλ μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη στην άμυνα, στην τεχνολογία, στα μη επανδρωμένα συστήματα και στην προστασία κρίσιμων υποδομών. Η συνεργασία με την Κύπρο μπορεί να αποκτήσει βαθύτερο θεσμικό χαρακτήρα. Η σχέση με τη Γαλλία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στην Ανατολική Μεσόγειο και την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία.

Ταυτόχρονα, η Ελλάδα χρειάζεται να ενισχύσει την αποτρεπτική της ικανότητα απέναντι στην Τουρκία χωρίς να ενταχθεί ως ενεργό μέρος της τουρκοϊσραηλινής αντιπαράθεσης. Η ελληνική πολιτική θα πρέπει να έχει δική της ατζέντα, η οποία θα στηρίζεται στο Διεθνές Δίκαιο, στην προστασία της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων, στη θαλάσσια ασφάλεια και στην ανάπτυξη στρατηγικών υποδομών.

Η πιο σημαντική επιδίωξη για την Αθήνα πρέπει να είναι η δημιουργία σχέσεων μέσα από τις οποίες η σταθερότητα της Ελλάδας και της Κύπρου θα αποτελεί ουσιαστικό συμφέρον για ισχυρούς διεθνείς εταίρους. Όταν η περιοχή συνδέεται με αμυντικά συστήματα, ενεργειακά δίκτυα, εμπορικούς διαδρόμους και κοινές επενδύσεις, η αποσταθεροποίησή της αποκτά μεγαλύτερο κόστος για περισσότερους παίκτες.

Η ένταση ανάμεσα στην Τουρκία και το Ισραήλ μπορεί να αποτελέσει καταλύτη για μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να αναδειχθεί σε σταθερό ευρωπαϊκό πυλώνα ασφάλειας σε μια περιοχή όπου οι ισορροπίες αλλάζουν με ταχύτητα. Για να συμβεί αυτό απαιτείται ενεργητική διπλωματία, ενίσχυση της αποτροπής και ένα συνεκτικό σχέδιο που θα συνδέει την εθνική στρατηγική με τις ευρωπαϊκές και περιφερειακές εξελίξεις.

Η πραγματική επιτυχία για την ελληνική εξωτερική πολιτική θα μετρηθεί από το κατά πόσο η σημερινή κρίση θα αξιοποιηθεί για τη δημιουργία μόνιμων στρατηγικών πλεονεκτημάτων. Η Ελλάδα μπορεί να καταστεί απαραίτητος κόμβος συνεργασίας ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο, εφόσον κινηθεί με αυτοπεποίθηση, συνέπεια και καθαρή αντίληψη των συμφερόντων της. Σε μια περίοδο όπου η αστάθεια μεταβάλλει τις ισορροπίες, η μεγαλύτερη ευκαιρία βρίσκεται στην ικανότητα μιας χώρας να μετατρέπει τη γεωπολιτική της θέση σε διαρκή στρατηγική αξία.