Αλεξάνδρα Ματθαίου: «Λιγότερες ταινίες από γυναίκες δεν σημαίνει λιγότερο ταλέντο»

Η σκηνοθέτιδα Α. Ματθαίου μιλά για τη συμμετοχή της στο φεστιβάλ Δράμας με το Free Eliza και τις άνισες ευκαιρίες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στο σινεμά.

Αλεξάνδρα Ματθαίου: «Λιγότερες ταινίες από γυναίκες δεν σημαίνει λιγότερο ταλέντο»

Οι γυναίκες δημιουργοί έχουν λιγότερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση, μικρότερη εμπιστοσύνη στην αρχή της διαδρομής τους και λιγότερες ευκαιρίες ακόμη και να αποτύχουν και να ξαναδοκιμάσουν. Όχι, όμως, λιγότερο ταλέντο. Η σκηνοθέτιδα Αλεξάνδρα Ματθαίου μιλά στο TheOpinion με αφορμή τη διπλή συμμετοχή του Free Eliza στο 49ο Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας για την καταναγκαστική… θετικότητα, τη διαδρομή μετά τις Κάννες και τις άνισες ευκαιρίες των γυναικών στο σινεμά.

Φανταστείτε μια γυναίκα εργαζόμενη σε ξενοδοχείο, που είναι ανίκανη ανατομικά να χαμογελάσει! Στο Free Eliza, η Αλεξάνδρα Ματθαίου εξετάζει την κοινωνική πίεση προς ένα σώμα που δεν συμμορφώνεται, αλλά και την έμφυλη απαίτηση από τις γυναίκες να είναι πάντοτε ευχάριστες.

Η αρχική ιδέα για το Free Eliza γεννήθηκε όταν παρατηρήσατε μια εργαζόμενη σε ξενοδοχείο, της οποίας η έκφραση ερχόταν σε αντίθεση με το σκηνικό των διακοπών. Ποια είναι αυτήν η μαγική στιγμή που μία σκηνή μεταμορφώνεται μέσα στο μυαλό του δημιουργού σε πιθανή ταινία;

Έχω παρατηρήσει πως στις ιστορίες μου όλα ξεκινούν πάντα από μια μικρή παραδοξότητα, κάτι που διαταράσσει μια υπάρχουσα τάξη πραγμάτων όπως την έχουμε συνηθίσει. Ήταν επίσης και η ιδανική αφορμή για να φτιάξω μια ταινία που διαδραματίζεται εξ ολοκλήρου σε ένα ξενοδοχείο. Με γοητεύουν για κάποιο λόγο πολύ αυτά τα πολυτελή θέρετρα. Έχοντας λοιπόν κρατήσει στο πίσω μέρος του μυαλού μου αυτή την εικόνα, άρχισα να φλερτάρω με την ιδέα μιας κεντρικής ηρωίδας που δεν μπορεί να χαμογελάσει. Πίσω από αυτή την συνθήκη, υπάρχει και μια προσωπική μου εμμονή, τα δυαδικά (και τελικά τρομακτικά ασφυκτικά) σχήματα στα οποία έχουμε μάθει να τοποθετούμε τους εαυτούς μας και τους άλλους. Ένα ξενοδοχείο, ως μικρόκοσμος αναψυχής το αναδεικνύει στον μέγιστο βαθμό γιατί δεν επιτρέπει καμία τέτοια παρέκκλιση.

Γιατί επιλέξατε η Ελίζα να αδυνατεί ανατομικά να χαμογελά και όχι απλώς να μη θέλει να χαμογελάσει;

Αν η Ελίζα απλώς αρνιόταν να χαμογελάσει, η ταινία θα επιδεχόταν μια μάλλον ευκολότερη ανάγνωση, ότι δηλαδή η ηρωίδα μου υιοθετεί μια ενεργή στάση συγκρουόμενη με τις προσδοκίες των γύρω της. Θέλησα να αφαιρέσω εντελώς αυτή τη πιθανότητα. Η Ελίζα δεν επιλέγει να μην ακολουθήσει τον κοινωνικό κώδικα, απλούστατα δεν έχει πρόσβαση σε αυτόν. Και ακριβώς αυτό αποκαλύπτει πόσο αυθαίρετος είναι ο ίδιος ο κώδικας.

Ως γυναίκα εργαζόμενη σε μια τέτοια θέση, υπάρχει μια διαρκής απαίτηση να δείχνεις ευχάριστη, προσιτή, χαμογελαστή, αλλιώς σε χαρακτηρίζουν δύστροπη. Η Ελίζα δεν είναι σε θέση να παίξει αυτό το παιχνίδι και όμως, εξακολουθεί να κρίνεται σαν να το επέλεξε.. Υπάρχει κάτι πιο ανατρεπτικό σε μια αντίσταση που δεν ζητάει καν να αναγνωριστεί ως τέτοια.

Σας ενδιέφερε περισσότερο το ίδιο το σώμα της ή η κοινωνική αντίδραση απέναντι σε ένα σώμα που δεν συμμορφώνεται;

Το μη συμμορφούμενο σώμα λειτουργεί σαν ένα ευρύτερο σύμβολο. Μέσα του χωράνε τόσες και τόσες σκέψεις γύρω από τη διαφορετικότητα, το βίωμα του να είσαι ο “ξένος” αλλά και η διαρκής πίεση να προσαρμοστείς ώστε να γίνεις αποδεκτός. Στην Ελίζα η “αναπηρία” έχει τη μορφή της έλλειψης χαμόγελου, ωστόσο η λογική που την αφορά είναι η ίδια λογική που βιώνει κάθε άνθρωπος που κουβαλάει κάτι πάνω του το οποίο η κοινωνία θεωρεί ότι χρειάζεται διόρθωση. Αυτό που με απασχολεί πραγματικά είναι πόσο γρήγορα ένα σώμα που δεν συμμορφώνεται μετατρέπεται σε πρόβλημα προς επίλυση. Το πρόσωπό της δεν μπορεί να υποκριθεί, οπότε το σύστημα γύρω της παθαίνει αλλεπάλληλα βραχυκυκλώματα.

Η απαίτηση να είναι κάποιος διαρκώς ευχάριστος επιβάλλεται εντονότερα στις γυναίκες; Έχει για εσάς έμφυλη διάσταση το χαμόγελο που απαιτείται από την Ελίζα;

Ναι, σίγουρα έχει έμφυλη διάσταση. Το αναγνωρίζω κι από τη δική μου εμπειρία. Το να είσαι ευχάριστη γίνεται ένα βάρος σχεδόν αόρατο, κάτι που κάνεις χωρίς να το σκεφτείς σχεδόν σαν καθηκόν φροντίδας της διάθεσης των άλλων, μέχρι τη στιγμή που σταματάς και αναρωτιέσαι για ποιούς λόγους ένας άντρας δεν χρειάζεται σχεδόν ποτέ να ανησυχήσει για αυτό. Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι γυναίκες έχουμε εκπαιδευτεί να επικοινωνούμε στους γύρω μας ότι είμαστε ευπροσήγορες και άρα ακίνδυνες.

Η διαρκής θετικότητα παρουσιάζεται σήμερα ως προσωπική στάση ζωής και συχνά ως ηθικό προσόν. Ποια είναι η άποψή σας σε σχέση με αυτό;

Με ενοχλεί πραγματικά αυτή η αναγωγή της τοξικής θετικότητας σε ηθικό προσόν. Στην ουσία σου λένε ότι αν δεν είσαι διαρκώς καλά, κάτι φταίει σε σένα, σαν να έχεις αποτύχει αν τολμήσεις να εκφράσεις τη θλίψη ή την αμφιθυμία σου. Σου ζητούν να προσπεράσεις τα συναισθήματά σου, να τα αναπλαισιώσεις αμέσως, να βρεις το νόημα πριν καν προλάβεις να επεξεργαστείς αυτό που νιώθεις. Το βλέπω παντού γύρω μου, εκφράζεται καθημερινά από ένα ολόκληρο κύμα ινσταγκραμικών φωστήρων που μας λένε να αφήσουμε στην άκρη το αρνητικό και να εστιάσουμε αποκλειστικά στα “good vibes”. Φλερτάρει όλο αυτό με μια επικίνδυνη θεώρηση, ότι μπορούμε να βελτιστοποιήσουμε την ανθρώπινη εμπειρία σαν να υπάρχει μια μαγική φόρμουλα λύσης. Η ταινία δεν παίρνει θέση ενάντια στην αισιοδοξία αυτή καθαυτή. Παίρνει θέση ενάντια στην καταναγκαστική της μορφή.

Το Free Eliza παρουσιάστηκε στη Δεκαπενθήμερο των Σκηνοθετών στις Κάννες. Τι αλλάζει ουσιαστικά για μια δημιουργό μετά μια τόσο σημαντική επιλογή; Ανοίγει πράγματι ο δρόμος προς τη χρηματοδότηση και την επόμενη ταινία;

Νομίζω πως πρέπει να είμαι ειλικρινής και να πω ότι δεν αλλάζει τίποτα αυτόματα. Δεν πατιέται κάποιο μαγικό κουμπί στις Κάννες που ξεκλειδώνει ξαφνικά τη στρόφιγγα των χρηματοδοτήσεων. Από την άλλη, σίγουρα έχει βοηθήσει στο να ανοίξουν κάποιες σημαντικές πόρτες, και αυτή η πρόσβαση έχει μεγάλη αξία. Όπως όλοι ξέρουν, η βιομηχανία μας λειτουργεί με πολύ σκληρούς όρους. Δεν αρκεί να κάνεις μια καλή ταινία, πρέπει και να αρπάξεις τις ευκαιρίες τη στιγμή που σου δίνονται. Σε προσωπικό επίπεδο όμως είναι ασφαλώς η εκπλήρωση ενός ονείρου.

Ήθελα ένα σχόλιο για το φετινό επίσημο διαγωνιστικό της Βενετίας, όπου υπάρχει μόνο μία ταινία μυθοπλασίας στο επίσημο διαγωνιστικό τμήμα, που σκηνοθετείται αποκλειστικά από γυναίκα.

Δεν πιστεύω ότι το πρόβλημα είναι η ποιότητα. Η εξήγηση ου δόθηκε από τους διοργανωτές εκεί με ενοχλεί γιατί μετατοπίζει το βάρος της ευθύνης στις ίδιες τις γυναίκες δημιουργούς, σαν να είναι δικό τους πρόβλημα που δεν έφτασαν αρκετά ψηλά, ενώ στην πραγματικότητα, ένα όλοκληρο σύστημα γύρω τους δεν τις στήριξε ποτέ με τον ίδιο τρόπο. Λιγότερες υποβολές δεν σημαίνει λιγότερο ταλέντο, σημαίνει και δεκαετίες λιγότερης πρόσβασης σε χρηματοδότηση, λιγότερη εμπιστοσύνη από την αρχή της καριέρας σου, λιγότερες ευκαιρίες να αποτύχεις και να ξαναδοκιμάσεις – προνόμια που οι άνδρες συνάδελφοί μας απολαμβάνουν σαν αυτονόητο δικαίωμα.

Τα επόμενα σχέδια σας.

Αυτή τη στιγμή η προσήλωση μου είναι στην ολοκλήρωση της χρηματοδότησης για την πρώτη μου μεγάλου μήκους ταινία, καθώς ετοιμάζομαι παράλληλα να ξεκινήσω και το καστινγκ. Είναι μια σύνθετη και χρονοβόρα διαδικασία, μια άλλη πίστα δοκιμάζει τις αντοχές σου με πολλούς τρόπους. Χαίρομαι συγχρόνως που το Free Eliza διαγράφει μια πολύ καλή πορεία σε διεθνή φεστιβάλ, και έτσι έχω την ευκαιρία να ακολουθήσω την ταινία σε αρκετά ταξίδια της