Οι Πέντε Φυλές του Ελληνικού Πλούτου: Μια ανεπίσημη κοινωνιολογική ανάλυση της ελληνικής ελίτ
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ξαφνική έκδοση του theopinion.gr ΑΦΟΡΜΗ Ο Πλούτος
theopinion 
Ο πλούτος στην Ελλάδα δεν είναι ποτέ μόνο χρήματα. Είναι καταγωγή, κύρος, σχέσεις, τρόπος ομιλίας, τρόπος που κάθεσαι σε ένα τραπέζι, ο τρόπος που κοιτάς τον συνομιλητή σου και, κυρίως, ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι τη θέση σου στον κόσμο. Ο Έλληνας πλούσιος δεν αποτελεί μία ενιαία κοινωνική κατηγορία. Είναι πολλές διαφορετικές φυλές που συνυπάρχουν, ανταγωνίζονται, αλληλοπαρατηρούνται και, συχνά, δεν αναγνωρίζουν η μία την άλλη ως ισότιμη.
Του Γιάννη Γ. Σταύρου, Οικονομολόγος, Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Οικονομικές Σχέσεις, MA College Of Europe, Msc London School of Economics
Στην Ελλάδα, όπως και στις περισσότερες δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες, ο πλούτος δεν μετριέται μόνο σε ευρώ. Μετριέται σε επώνυμα, οικογενειακές ιστορίες, πολιτικές γνωριμίες, σχολεία των παιδιών, πολιτισμικές συνήθειες, διακοπές, τραπέζια σε νυχτερινά κέντρα και, κυρίως, στον τρόπο με τον οποίο κάποιος αφηγείται τον εαυτό του και τη διαδρομή του.
Παρατηρώντας την ελληνική οικονομική και κοινωνική ελίτ, μπορεί κανείς να διακρίνει πέντε μεγάλες «φυλές» πλούτου. Δεν αποτελούν επιστημονική ταξινόμηση. Αποτελούν, μάλλον, τους πρωταγωνιστές ενός μεγάλου ελληνικού μυθιστορήματος, όπου το χρήμα, η εξουσία, η κοινωνική αναγνώριση και η προσωπική ανασφάλεια διαπλέκονται αδιάκοπα.
- Οι Κληρονόμοι – Το ελληνικό Old Money
Οι Κληρονόμοι δεν είναι πάντοτε οι πλουσιότεροι άνθρωποι της χώρας. Είναι, όμως, εκείνοι που δεν χρειάζεται να αποδείξουν ότι είναι πλούσιοι.
Το όνομά τους προηγείται του προσώπου τους. Η οικογένεια έχει ιστορία, οι φωτογραφίες στους τοίχους απεικονίζουν ανθρώπους που ίδρυσαν επιχειρήσεις, χρηματοδότησαν ιδρύματα ή συμμετείχαν σε κρίσιμες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ο πραγματικός τους πλούτος δεν είναι οι τραπεζικοί λογαριασμοί. Είναι η διάρκεια και η συνέχεια.
Η αισθητική τους είναι διακριτική. Το σπίτι διαθέτει περισσότερα βιβλία παρά μάρμαρα. Η πολυτέλεια είναι υπαινικτική και όχι κραυγαλέα. Δεν επιδεικνύουν τον πλούτο τους, γιατί δεν αισθάνονται την ανάγκη να τον αποδείξουν. Το κοινωνικό τους κεφάλαιο έχει συσσωρευθεί επί γενεές και λειτουργεί σχεδόν αόρατα.
Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, η Θεσσαλονίκη διαθέτει ελάχιστους αυθεντικούς εκπροσώπους του old money. Ο λόγος δεν είναι ότι η πόλη δεν παρήγαγε πλούτο, αλλά ότι η ιστορία της διέκοψε επανειλημμένα τη συνέχεια των ελίτ της. Η ανταλλαγή των πληθυσμών του 1922, η εξόντωση της ισχυρής εβραϊκής αστικής τάξης κατά το Ολοκαύτωμα, οι πόλεμοι, οι πολιτικές ανακατατάξεις και τα μεγάλα μεταναστευτικά κύματα εμπόδισαν τη δημιουργία πολυγενεακών οικονομικών δυναστειών αντίστοιχων με εκείνες της Δυτικής Ευρώπης.
Αν η Αθήνα διατηρεί ακόμη ίχνη παλαιού χρήματος, η Θεσσαλονίκη παραμένει κυρίως μια πόλη Κατακτητών. Η συλλογική μνήμη της έλλειψης εξακολουθεί να είναι ισχυρότερη από την αίσθηση της αφθονίας.
- Οι Κατακτητές – Το ελληνικό New Money
Αν οι Κληρονόμοι γεννήθηκαν μέσα στον πλούτο, οι Κατακτητές τον κατέκτησαν.
Ξεκίνησαν από μικρές επιχειρήσεις, εργοτάξια, εμπορικά γραφεία, δάνεια και προσωπικά ρίσκα. Είναι οι άνθρωποι που δημιούργησαν περιουσίες στις κατασκευές, στον τουρισμό, στο εμπόριο, στη βιοτεχνία και στα ακίνητα. Είναι η γενιά της προσωπικής προσπάθειας, της εργασίας χωρίς ωράριο και της διαρκούς ανασφάλειας.
Οι Κατακτητές θυμούνται πάντα από πού ξεκίνησαν. Και αυτό καθορίζει τη συμπεριφορά τους. Απέκτησαν πλούτο, αλλά σπάνια συμφιλιώθηκαν πραγματικά μαζί του.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα παράδοξο στους Έλληνες Κατακτητές. Ενώ αφιέρωσαν τη ζωή τους στην απόκτηση πλούτου, συχνά αποδεικνύονται ανίκανοι να τον απολαύσουν. Παραμένουν βαθιά επιφυλακτικοί απέναντι στην κατανάλωση, σχεδόν ασκητικοί στη διαχείριση των χρημάτων τους. Μπορεί να διαθέτουν εκατομμύρια, αλλά συνεχίζουν να συζητούν με πάθος για την τιμή της βενζίνης, το κόστος μιας επισκευής ή το αν άξιζε το επιπλέον μπουκάλι κρασί στο εστιατόριο.
Ίσως γιατί, τελικά, δεν απέκτησαν μόνο πλούτο. Απέκτησαν και τον μόνιμο φόβο ότι κάποια μέρα μπορεί να τον χάσουν. Είναι άνθρωποι που μπορούν να αγοράσουν τα πάντα, αλλά δυσκολεύονται να ξοδέψουν οτιδήποτε χωρίς να αισθανθούν ότι χάνουν ένα μικρό κομμάτι της προσωπικής τους ιστορίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί από αυτούς προέρχονται από οικογένειες προσφύγων ή εσωτερικών μεταναστών. Η εμπειρία της απώλειας και της κοινωνικής ανόδου διαμόρφωσε μια ιδιαίτερη κουλτούρα εργασίας, αποταμίευσης και φιλοδοξίας.
- Οι Νεόπλουτοι – Η Ψυχολογία της Αναγνώρισης
Ο Νεόπλουτος δεν ορίζεται από το ύψος της περιουσίας του αλλά από τη σχέση του με αυτήν. Δεν τον ενδιαφέρει μόνο να είναι πλούσιος. Τον ενδιαφέρει να αναγνωρίζεται ως πλούσιος.
Για τον Νεόπλουτο, ο πλούτος είναι γλώσσα, εικόνα και δημόσια επιβεβαίωση. Το σπίτι, το αυτοκίνητο, το ρολόι, οι διακοπές, το τραπέζι στα μπουζούκια, οι φωτογραφίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι γνωριμίες με σημαντικούς ανθρώπους αποτελούν στοιχεία μιας συνεχούς αφήγησης επιτυχίας.
Σε αντίθεση με τον Κληρονόμο, που θεωρεί το κύρος αυτονόητο, και τον Κατακτητή, που ενδιαφέρεται κυρίως να δημιουργήσει και να διατηρήσει τον πλούτο, ο Νεόπλουτος επιδιώκει πάνω απ’ όλα την κοινωνική αναγνώριση. Δεν θέλει απλώς να πετύχει. Θέλει να τον βλέπουν να πετυχαίνει.
Η επίδειξη δεν αποτελεί πάντοτε ματαιοδοξία. Συχνά είναι η έκφραση μιας βαθύτερης ανάγκης αποδοχής και κοινωνικής δικαίωσης. Πίσω από την αυτοπεποίθηση και τη λάμψη κρύβεται συχνά ένα διαρκές ερώτημα: «Με αναγνωρίζουν πραγματικά ως έναν από αυτούς;»
Γι’ αυτό και ο Νεόπλουτος επενδύει περισσότερο στην εικόνα παρά στην απόδοση και δίνει μεγαλύτερη αξία στην κοινωνική προβολή παρά στην οικονομική αποτελεσματικότητα. Η σχέση του με το χρήμα συνοψίζεται σε μία φράση: «Η επιτυχία έχει αξία μόνο όταν την βλέπουν οι άλλοι».
- Οι Επιδειξίες – Οι Ψευτοπλούσιοι
Καμία κοινωνία δεν θα μπορούσε να αναδείξει αυτή την κατηγορία με τόση επιτυχία όσο η ελληνική. Η ιδιαίτερη σχέση της χώρας με το κράτος, τις δημόσιες σχέσεις και την κοινωνική προβολή δημιούργησε μια εξαιρετικά εξελιγμένη εκδοχή της.
Οι Επιδειξίες δεν είναι απαραίτητα πλούσιοι. Είναι άνθρωποι που έχουν αφιερώσει σημαντικό μέρος της ζωής τους στη δημιουργία της εικόνας του πλούτου. Το αυτοκίνητο μπορεί να είναι με δόσεις, η βίλα να είναι υπερχρεωμένη και οι διακοπές να έχουν πραγματοποιηθεί με προσκλήσεις. Οι φωτογραφίες, όμως, είναι απολύτως αυθεντικές.
Γνωρίζουν όλα τα νέα εστιατόρια, όλα τα νέα beach bars και όλα τα νέα πρόσωπα της κοσμικής επικαιρότητας. Το κοινωνικό κεφάλαιο αποτελεί τη βασική τους επένδυση και η πρόσβαση στους «σωστούς ανθρώπους» είναι το σημαντικότερο περιουσιακό τους στοιχείο.
Η χαρακτηριστική τους φράση είναι απλή και αποκαλυπτική: «Έχω πολύ καλές άκρες».
- Οι Επαγγελματίες της Αριστείας
Οι Επαγγελματίες της Αριστείας αποτελούν ίσως την πιο κοινωνικά αποδεκτή και ταυτόχρονα την πιο αθόρυβη μορφή οικονομικής επιτυχίας. Δεν αυτοπροσδιορίζονται ως πλούσιοι αλλά ως επιτυχημένοι.
Είναι οι κορυφαίοι γιατροί, οι διακεκριμένοι δικηγόροι, οι σύμβουλοι, οι πανεπιστημιακοί και τα ανώτατα στελέχη που πιστεύουν ότι όλα κατακτήθηκαν μέσω γνώσης, εργασίας και προσωπικών θυσιών. Η περιουσία τους αποτελεί, κατά τη δική τους αντίληψη, το παραπροϊόν της αριστείας και όχι τον σκοπό της ζωής τους.
Ζουν με υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό τους, με αυστηρή αυτοπειθαρχία και με μια μόνιμη αγωνία να διατηρήσουν το επίπεδο που κατέκτησαν. Επενδύουν περισσότερο στην εκπαίδευση των παιδιών, στις εμπειρίες και στο πολιτισμικό κεφάλαιο παρά στην κραυγαλέα επίδειξη πλούτου.
Παραδόξως, οι ίδιοι παραμένουν συχνά λιτοί και συγκρατημένοι. Ωστόσο, όταν το οικογενειακό τους περιβάλλον δεν συμμερίζεται το ίδιο αξιακό σύστημα, εμφανίζονται συχνά φαινόμενα «δευτερογενούς νεοπλουτισμού»: επώνυμες τσάντες, υπερβολικά κοσμήματα, κοινωνικές επιδείξεις και διαρκής αναζήτηση αποδοχής από τους «σωστούς» κύκλους.
Έτσι, οι άνθρωποι που απέκτησαν πλούτο χωρίς να τον επιδιώξουν ως αυτοσκοπό καταλήγουν συχνά να τον βλέπουν να επιδεικνύεται από το ίδιο τους το περιβάλλον. Και ενώ οι ίδιοι επιμένουν ότι «τα χρήματα δεν έχουν σημασία», η κοινωνία εξακολουθεί να τους κρίνει λιγότερο από τα επιστημονικά και επαγγελματικά τους επιτεύγματα και περισσότερο από τα ορατά σύμβολα της επιτυχίας τους.
Αντί Επιλόγου
Φυσικά, κάθε τέτοια ταξινόμηση είναι αυθαίρετη και, σε έναν βαθμό, άδικη. Οι πέντε αυτές «φυλές» δεν υπάρχουν ως καθαρές κοινωνικές κατηγορίες, αλλά ως χρήσιμες υπερβολές. Στην πραγματική ζωή, ένας Κληρονόμος μπορεί να συμπεριφέρεται ως Νεόπλουτος, ένας Κατακτητής να εξελιχθεί σε Επιδειξία και ένας Επαγγελματίας της Αριστείας να ανακαλύψει ξαφνικά ότι τον απασχολεί περισσότερο η τσάντα της συζύγου του παρά το επιστημονικό του έργο.
Άλλωστε, ίσως το βασικό χαρακτηριστικό του ελληνικού πλούτου να είναι ακριβώς αυτό: ότι όλοι πιστεύουν πως ανήκουν σε μία κατηγορία, ενώ οι υπόλοιποι τους κατατάσσουν σε κάποια άλλη.
