Οι εικόνες από την Καισαριανή, αφορμή για εθνική ενότητα

Οι εικόνες των 200 αγέρωχων μελλοθανάτων στην Καισαριανή συγκλόνισαν την κοινή γνώμη. Λογικό. Πρόκειται για σκηνές εξαιρετικής ανδρείας, αν μάλιστα τις συγκρίνουμε με άλλα στιγμιότυπα, όπου συνήθως επικρατεί φόβος και απελπισία. Η επίδραση των εν λόγω συλλεκτικών φωτογραφιών υπήρξε πολύ μαζική επειδή είναι άλλο πράγμα το να διαβάζεις ή να ακούς μια αφήγηση, και άλλο το να τη βλέπεις και να την ταυτίζεις με υπαρκτά πρόσωπα. Ειδικά όταν, χάρη σε ελεύθερα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, παρακολουθήσαμε ακόμη και σύντομα βίντεο.

Αν και έχουν περάσει 80 χρόνια από τότε, οι δημοσιευμένες δραματικές φωτογραφίες υπήρξαν αφορμή για μεταξύ μας φαγωμάρα. Γιατί; Μάλλον επειδή πλέον τείνουμε να βλέπουμε τα πράγματα μόνο ως άσπρα ή μαύρα. Ωστόσο, όσοι έζησαν τον Εμφύλιο συνήθως απέφευγαν να παθιάζονται με αυτόν, γνωρίζοντας ότι κανείς από τους αντιμαχόμενους δεν ήταν άμοιρος ευθυνών.

Η νέα φιλονικία οφείλεται σε μία –επίσημη αλλά και αυθόρμητη– προσπάθεια να δοθεί κομματικό πρόσημο στη θυσία· προσπάθεια που αναπόφευκτα προκάλεσε αντιδράσεις. Ας μην ξεχνάμε ότι αντίστοιχη κίνηση είχαμε και πέρσι, μετά την ανακάλυψη ομαδικών τάφων έξω από το Γεντί Κουλέ, στον Δήμο Νεάπολης-Συκεών.

Η κομματικοποιημένη προσέγγιση αδικεί και τους εκτελεσθέντες, και τη συλλογική μνήμη. Οι άνθρωποι στις προς δημοπράτηση φωτογραφίες τραγουδούσαν τον Εθνικό Ύμνο πηγαίνοντας στο απόσπασμα. Αν και είχαν συλληφθεί για τις πεποιθήσεις τους, δεν πέθαναν ως κομματικά στελέχη, μα ως Έλληνες. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο έφυγαν από τη ζωή Εβραίοι συμπολίτες μας στο Άουσβιτς, τον Οκτώβριο του 1944, μετά την αποτυχημένη εξέγερσή τους. Στην Κάνδανο, από όπου επίσης έχουμε αρκετές φωτογραφίες, τα θύματα ήταν Κρητικοί. Σκέτο. Με απλά λόγια, Γερμανοί, Βούλγαροι και Ιταλοί εκτέλεσαν δεκάδες χιλιάδες πατριώτες, χωρίς να χρησιμοποιούν ιδεολογικά κριτήρια.

Ομολογουμένως είμαστε επιρρεπείς στη φαγωμάρα, φτάνοντας μέχρι και στον αλληλοσπαραγμό. Η τάση τούτη προϋπάρχει του κομμουνισμού, του φασισμού και των άλλων –ισμών της εποχής μας. Ο Θουκυδίδης περιγράφει γλαφυρά τη αλληλοσφαγή των Κερκυραίων κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Στοιχεία από εκείνη την αρχαία σύγκρουση αναβίωσαν την περίοδο 1943-1949, ανάμεσα σε Εθνικόφρονες και Αριστερούς: συγγενείς σκότωναν συγγενείς και φίλοι φίλους, με μόνο στόχο την κυριαρχία· οι λέξεις διαστρεβλώνονταν σε σημείο να χάνουν το νόημά τους· κάθε πλευρά έθετε το παραταξιακό συμφέρον πάνω από το κοινό, ταυτόχρονα διεκδικώντας εύσημα πατριωτισμού.

Περίπου ίδια ήταν τα πράγματα και στους υπόλοιπους εμφυλίους της ιστορίας μας, θερμούς, «χλιαρούς» και ψυχρούς: Εικονομάχοι-Εικονολάτρες και Ενωτικοί-Ανθενωτικοί στο Βυζάντιο, Αγγλικό-Γαλλικό-Ρωσικό κόμμα στην Επανάσταση, Βασιλικοί-Βενιζελικοί στον Μεγάλο Διχασμό, Νεοδημοκράτες-Πασόκοι στη Μεταπολίτευση, Αγανακτισμένοι-Ευρωπαϊστές κατά τη διάρκεια των μνημονίων.

Κρίνοντας και από το περιστατικό των ημερών, δυστυχώς δεν μαθαίνουμε. Παραμένουμε υπερβολικά παρορμητικοί, εγωιστές και -κυρίως- πρόθυμοι να πιστέψουμε τα χειρότερα για άλλους δίπλα μας. Αυτά τα γνωρίσματά έχουν τύχει εκμετάλλευσης από εξωτερικούς παράγοντες. Πριν τη νεότερη ιστορία, το παιχνίδι αυτό παίχτηκε κατά κόρον από Πέρσες, Ρωμαίους, Φράγκους και Οθωμανούς. Με τέτοια εθνική ιδιοσυγκρασία, η γεωγραφική θέση μας ενίοτε λειτουργεί ως πηγή προβλημάτων αντί ευεργετημάτων.

Είναι απολύτως ορθή η κυβερνητική πρωτοβουλία για απευθείας αγορά του φωτογραφικού υλικού ως πολύτιμου τεκμηρίου. Τεκμηρίου ικανού να αποτελέσει αφορμή για τη δημιουργία μουσείου εθνικής ενότητας, ιδανικά στο ιστορικό κτίριο του Πολυτεχνείου. Ενός μουσείου όπου θα παρουσιάζονται αντικειμενικά όλα όσα μας δίχασαν στα 200 χρόνια του σύγχρονου κράτους μας. Ενός μουσείου όπου θα διδασκόμαστε το αληθές.

Και παράλληλα θα επιδιώκουμε ισορροπημένη αποτύπωση του παρελθόντος στα ΜΜΕ και στα σχολεία, καθώς φέρουν κύρια ευθύνη για τη διαιώνιση διχαστικών παθών. Δεν επιτρέπεται να αφήσουμε τις επόμενες γενιές στο έλεος εγχώριων δημαγωγών και ξένων πρακτόρων.

Κινδυνέψαμε να διαλυθούμε την περίοδο 2008-2015, μα ευτυχώς κρατηθήκαμε χάρη στην υπεύθυνη στάση και των τριών παλαιότερων κομμάτων. Πάντως το γεγονός αυτό δεν μπορεί να μας καθησυχάζει, αν αναλογιστούμε την κατρακύλα των -υποτίθεται- πιο δημοκρατικά ώριμων ΗΠΑ προς τα άκρα.