Νέο Χωροταξικό Τουρισμού: Καλές Προθέσεις

Σε πολλούς τουριστικούς προορισμούς μας, αρκεί μια βόλτα για να εντοπιστούν ασχήμιες. Ακαλαίσθητα ξενοδοχεία και ταβέρνες, οικισμοί που έχασαν το μέτρο τους, παραλίες που μοιάζουν περισσότερο με οργανωμένη κατασκήνωση παρά με φυσικό τοπίο. Για χρόνια, η ανάπτυξη του τουρισμού πραγματοποιούνταν χωρίς σοβαρό χωροταξικό τιμόνι. Με παραθυράκια και την κλασική λογική «βλέποντας και κάνοντας».

Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό έρχεται να καλύψει αυτό το κενό. Το γεγονός αυτό από μόνο του έχει αξία· μετά την ακύρωση του προηγούμενου πλαισίου, η χώρα είχε ουσιαστικά μείνει χωρίς συγκροτημένο οδηγό. Το αποτέλεσμα ήταν γνωστό: όπου υπήρχε ζήτηση, χτιζόταν ό,τι μπορούσε να χτιστεί. Όπου συμφέροντα ασκούσαν πίεση, το κράτος υποχωρούσε. Όπου υπήρχε κέρδος, οι κανόνες καθίσταντο σχεδόν προαιρετικοί.

Επομένως, το υπό διαβούλευση σχέδιο επιχειρεί να βάλει μια λογική τάξη στο χάος, ώστε να γνωρίζουν οι υποψήφιοι επενδυτές τι τους περιμένει. Σύμφωνα με τα ως τώρα δημοσιεύματα, χωρίζει την επικράτεια σε ζώνες, προβλέπει διαφορετικούς όρους ανάλογα με την επιβάρυνση, αυξάνει τα όρια αρτιότητας στις εκτός σχεδίου περιοχές και αναγνωρίζει -έστω λεκτικά- ότι η κλιματική αλλαγή δεν είναι θεωρητική έννοια, μα παράγοντας μακροχρόνιου σχεδιασμού. Προάγονται το glam camping, ο ορεινός τουρισμός, και γενικά οι εναλλακτικές μορφές. Πρόκειται για αυτονόητες τομές. Δεν μπορεί η Μύκονος και η Σαντορίνη να αντιμετωπίζονται όπως μια ορεινή περιοχή της Ηπείρου ή της Πελοποννήσου. Δεν μπορεί ο -υφιστάμενος- κορεσμός ορισμένων περιοχών να αγνοείται, ώστε να αποφεύγεται το κατά τόπους πολιτικό κόστος.

Τούτων δοθέντων, το νέο χωροταξικό έχει ατέλειες, πάντα σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά.

Η πρώτη αδυναμία είναι ότι η λογική του παραμένει αριθμητική. Μετρά κλίνες, στρέμματα, αποστάσεις. Δεν εστιάζει ιδιαίτερα σε αντοχές υποδομών κάθε είδους, ποιότητα ζωής, αισθητική συνοχή περιοχών. Ένα μεγάλο συγκρότημα σε λάθος σημείο (πχ στο Διάπορο) παραμένει πρόβλημα, ακόμη κι αν πληροί όλες τις νόμιμες προϋποθέσεις.

Η δεύτερη είναι η μικροοικονομική διάσταση. Το σχέδιο μιλά μεν για βιωσιμότητα, αλλά την εξετάζει -σχεδόν αποκλειστικά- ως ζήτημα φυσικού περιβάλλοντος. Δεν απαντά επαρκώς στο πώς η τουριστική έκρηξη εκτοξεύει ενοίκια, αδειάζει κέντρα πόλεων από μόνιμους κατοίκους και μετατρέπει τη μισθωτή εργασία σε εποχική δραστηριότητα χαμηλής ασφάλειας. Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχουν τεθεί όρια σε βραχυχρόνιες μισθώσεις, όπως επίσης έχουν επιβληθεί τέλη επισκεπτών και περιορισμοί νέων αδειοδοτήσεων.

Η τρίτη -και ίσως πιο προβλέψιμη- εντοπίζεται στην εφαρμογή του. Η Ελλάδα δεν πάσχει από έλλειψη νόμων. Πάσχει από διοικητική ανεπάρκεια. Αν δεν λειτουργούν συστηματικά οι ελεγκτικοί μηχανισμοί, αν δεν υπάρχει πλήρες κτηματολόγιο, αν οι πιο κρίσιμες υπηρεσίες είναι υποστελεχωμένες, τότε κάθε φιλόδοξο πλαίσιο καταλήγει ευχολόγιο. Το έχουμε άλλωστε διαπιστώσει δεκάδες φορές.

Η τέταρτη αδυναμία είναι η εξής: η πλειονότητα των οικισμών με τουριστικό ενδιαφέρον δεν ανήκει στους παραδοσιακούς ή στους ιστορικούς. Άρα ένα ξενοδοχείο με γυαλί, αλουμίνιο και επίπεδη στέγη σε ένα χωριό της Πελοποννήσου είναι απολύτως νόμιμο, αρκεί να τηρεί τους αριθμητικούς όρους δόμησης. Εδώ το νέο ΕΧΠ-Τ δεν επεμβαίνει: δεν εισάγει στοχευμένες αρχιτεκτονικές κατευθύνσεις, δεν επεκτείνει τους παραδοσιακούς χαρακτηρισμούς, δεν προσφέρει εργαλεία στους Δήμους για να ορίσουν αισθητικές απαιτήσεις, εκτός αν ήδη έχουν εκπονήσει τοπικό πολεοδομικό.

Η πέμπτη αδυναμία είναι πιο λεπτή, αλλά ίσως ιστορικά η σοβαρότερη: ο κίνδυνος της τυποποίησης. Η Ελλάδα δεν είναι ελκυστική επειδή κάποτε σχεδιάστηκε σε γραφεία μελετητών. Είναι ελκυστική επειδή γενιές ανθρώπων έχτισαν αυθόρμητα, λειτουργικά και συχνά έξω από κάθε κανονισμό, σε άμεσο διάλογο με τη φύση. Η Βενετιά της Μυκόνου, οι ταρσανάδες της Μήλου, οι υπόσκαφες κατοικίες του Αιγαίου δεν είναι προϊόντα εγχειριδίου· είναι προϊόντα ανάγκης που εξελίχθηκαν σε αισθητική ταυτότητα. Το νέο χωροταξικό προστατεύει δικαίως από την ασυδοσία, αλλά κινδυνεύει να εξαφανίσει την ελληνική ιδιαιτερότητα. Θα είναι σφάλμα αν η εφαρμογή οδηγεί μόνο σε πλήρως προβλέψιμα θέρετρα που θα μπορούσαν να βρίσκονται οπουδήποτε.

Εξ ανάγκης, ο τουρισμός στη χώρα μας αντιμετωπίστηκε διαχρονικά ως πολύτιμη πηγή συναλλάγματος. Όχι ως τομέας που χρειάζεται όρια, σύνδεση με την παραγωγή, προστασία τόπων και στρατηγική δεκαετιών. Επιπλέον, η εν λόγω πρακτική εντάθηκε εξαιτίας της οικονομικής κρίσης. Ως εκ τούτου, σήμερα τρέχουμε πίσω από τις επιπτώσεις της ίδιας μας της επιτυχίας. Το προτεινόμενο νέο χωροταξικό, παρά τις ατέλειές του, αποτελεί βήμα μπροστά. Αλλά μόνο βήμα. Αν δεν συνοδευτεί από πολιτική βούληση, διοικητική επάρκεια, φαντασία και σύγκρουση με τις γνωστές πιέσεις, θα μείνει άλλο ένα καλογραμμένο κείμενο. Ένα από πολλά, μέσα στα συρτάρια της δημόσιας διοίκησης.