Tο Σύνδρομο της Διαρκούς Σύγκρισης: Πώς τα social media αλλοιώνουν την αυτοεικόνα μας

Η καθημερινή επαφή με τα social media έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο και κυρίως τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας. Μια εικόνα, ένα στιγμιότυπο ή ένα σύντομο βίντεο αρκούν για να ενεργοποιήσουν μηχανισμούς σύγκρισης που λειτουργούν σχεδόν αντανακλαστικά.

Κι ενώ γνωρίζουμε ότι αυτό που προβάλλεται online είναι επιλεγμένο και φιλτραρισμένο, η σύγκριση παραμένει μια διαδικασία που δύσκολα ελέγχεται συνειδητά.

Η σύγκριση είναι φυσική και αναμενόμενη στις ανθρώπινες σχέσεις. Όμως στα social media δεν συγκρινόμαστε με ανθρώπους αλλά με στιγμές. Με μια κορυφή και όχι με τη διαδρομή. Με μια φωτεινή εικόνα και όχι με την πραγματικότητα που τη δημιούργησε. Έτσι, χωρίς να το αντιληφθούμε, η αυτοεικόνα μας επηρεάζεται όχι από τη ζωή όπως είναι, αλλά από τη ζωή όπως παρουσιάζεται.

Όταν η εικόνα γίνεται μέτρο

Στην καθημερινότητα ξέρουμε τι κρύβεται πίσω από μια επιτυχία. Ξέρουμε τον κόπο, τη διαδρομή, τις δυσκολίες που δεν φαίνονται. Στα social media βλέπουμε μόνο το αποτέλεσμα. Και η ψυχή μας έχει την τάση να το συγκρίνει με τη δική της πραγματικότητα.

Έρευνες δείχνουν ότι η έκθεση σε προφίλ που φαίνονται ανώτερα επηρεάζει άμεσα την αυτοεκτίμηση. Οι Vogel και συνεργάτες 2014 αλλά και οι Appel et al. 2016 κατέγραψαν ότι η σύγκριση με ιδανικά ψηφιακά πρότυπα αυξάνει την αίσθηση ανεπάρκειας και ενισχύει την αυτοκριτική. Ο λόγος είναι απλός. Ο εγκέφαλος δεν επεξεργάζεται την εικόνα ως επιμέλεια αλλά ως πιθανό νέο μέτρο.

Η λεπτή μετατόπιση της αυτοεικόνας

Η αυτοεικόνα δεν αλλάζει ξαφνικά. Αλλάζει σιωπηλά μέσα από μικρές, επαναλαμβανόμενες συγκρίσεις που δεν παρατηρούμε. Σταδιακά:

• Το αρκετό αρχίζει να μοιάζει λίγο

Κάτι που κάποτε μας ικανοποιούσε τώρα φαίνεται μέτριο δίπλα σε όσα βλέπουμε.

• Η αίσθηση ανεπάρκειας μεγαλώνει

Ακόμη και άνθρωποι με σταθερή λειτουργικότητα περιγράφουν ότι νιώθουν πως υστερούν χωρίς να έχει αλλάξει κάτι στην πορεία τους.

• Δημιουργείται πίεση για διαρκή τελειότητα

Η καθημερινότητα αξιολογείται με βάση εξιδανικευμένα πρότυπα και όχι με βάση την πραγματική ανθρώπινη εμπειρία.

• Η πραγματικότητα παραμορφώνεται

Το στιγμιότυπο γίνεται πιο ισχυρό από τη συνθήκη που δεν βλέπουμε.

Κλινική ματιά στη σύγκριση

Πέρα από την ψυχολογική επίδραση, η σύγκριση ενεργοποιεί μηχανισμούς που σχετίζονται με την εικόνα του εαυτού. Όταν βλέπουμε εικόνες που αντιλαμβανόμαστε ως ανώτερες, το σύστημα αυτοαξιολόγησης λειτουργεί όπως στις πραγματικές σχέσεις. Ενισχύεται η αναζήτηση αποδοχής, ο φόβος απόρριψης και ενεργοποιείται ένας αυστηρότερος εσωτερικός κριτής. Σε άτομα με ιστορικό τελειοθηρίας ή αυξημένη ανάγκη κοινωνικής επιβεβαίωσης, αυτή η διαδικασία μπορεί να προκαλέσει υπερδιέγερση του νευρικού συστήματος. Η διαρκής προσπάθεια να είμαστε αρκετοί και να μη μείνουμε πίσω λειτουργεί σαν ήπια αλλά συνεχής ψυχική πίεση που μειώνει την ανθεκτικότητα και αυξάνει την ευαλωτότητα. Η σύγκριση παύει τότε να είναι σκέψη και γίνεται εσωτερικό βάρος που επηρεάζει τη λειτουργικότητα του ατόμου.

Η σύγκριση ως καθρέφτης των εσωτερικών μας αναγκών

Η σύγκριση στα social δεν αφορά μόνο αυτό που βλέπουμε, αλλά και αυτό που ήδη υπάρχει μέσα μας. Οι εικόνες ενεργοποιούν πλευρές του εαυτού που αναζητούν αναγνώριση, αποδοχή ή επιβεβαίωση. Για κάποιους, φέρνουν στην επιφάνεια τον φόβο της αποτυχίας. Για άλλους, τον φόβο ότι η προσωπική τους πορεία δεν έχει την αξία που θα ήθελαν. Καθώς η εικόνα λειτουργεί σαν καθρέφτης, δεν καθρεφτίζει αυτό που είμαστε αλλά αυτό που πιστεύουμε ότι πρέπει να είμαστε. Εκεί βρίσκεται και το μεγαλύτερο ψυχικό βάρος. Στην απόσταση ανάμεσα στην πραγματική μας ζωή και στην εσωτερική φαντασίωση του ιδανικού εαυτού. Η επίγνωση αυτού του κενού αποτελεί συχνά ένα σημαντικό θεραπευτικό σημείο.

Όταν ο εγκέφαλος μπερδεύει το ερέθισμα με την αλήθεια

Σε νευροβιολογικό επίπεδο, τα social media ενεργοποιούν κύκλους επιβράβευσης που συνδέονται με τη ντοπαμίνη. Κάθε like, κάθε εντυπωσιακή εικόνα και κάθε αίσθηση κοινωνικής αποδοχής λειτουργεί ως μικρή επιβράβευση.

Όταν όμως βλέπουμε εικόνες που προκαλούν σύγκριση, το ίδιο σύστημα επιβαρύνεται. Η απόσταση ανάμεσα στη δική μας πραγματικότητα και στην τέλεια εικόνα των άλλων δημιουργεί διακυμάνσεις στη διάθεση και ενισχύει την αίσθηση ότι κάτι λείπει. Αυτή η εναλλαγή ανάμεσα στην επιβράβευση και στη σύγκριση καθιστά την επίδραση των social ιδιαίτερη. Ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να αποστασιοποιηθεί συναισθηματικά, με αποτέλεσμα η εικόνα να βιώνεται σαν αλήθεια και όχι σαν στιγμιότυπο.

Γιατί είναι τόσο εύκολο να επηρεαστούμε

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει ανάγκη να γνωρίζει αν τα καταφέρνει. Στα social αυτό το μέτρο βασίζεται σε αριθμούς, εικόνες και εξωτερικά κριτήρια. Γι’ αυτό και η σύγκριση έρχεται τόσο αυτόματα.

Λειτουργεί ένας φαύλος κύκλος:

1.Βλέπω κάτι που μοιάζει καλύτερο.

2. Νιώθω ότι υστερώ.

3. Προσπαθώ να φτάσω ένα πρότυπο που δεν γνωρίζω αν είναι αληθινό.

4. Επανέρχεται η αμφισβήτηση.

5. Ξεκινά ξανά η σύγκριση.

6. Δεν είναι αδυναμία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά ένας ανθρώπινος ψυχισμός μέσα σε ένα περιβάλλον που ενισχύει την αξιολόγηση.

Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε την ψυχική μας ισορροπία

Δεν είναι απαραίτητο να αποσυνδεθούμε από τα social media. Είναι όμως σημαντικό να βρούμε τη δική μας θέση μέσα σε αυτά.

1. Να θυμόμαστε ότι βλέπουμε στιγμές και όχι ζωές

Η εικόνα δεν είναι ποτέ ολόκληρη η ιστορία.

2. Να φιλτράρουμε περιεχόμενο που μας αποδυναμώνει

Η ψυχολογική μας υγεία χρειάζεται χώρο και προστασία.

3. Να επιστρέφουμε στον προσωπικό μας ρυθμό

Οι διαδρομές δεν είναι ίδιες. Ο καθένας εξελίσσεται με τον δικό του χρόνο.

4. Να θέτουμε μικρά ψηφιακά όρια

Αποσύνδεση για λίγο σημαίνει αποσυμπίεση για το νευρικό σύστημα.

Η ανάγκη για αλήθεια μέσα σε έναν κόσμο εντυπώσεων

Ίσως το μεγαλύτερο βάρος δεν βρίσκεται στην εικόνα που βλέπουμε αλλά στην εσωτερική αμφιβολία που δημιουργείται. Η αίσθηση ότι οι άλλοι προχωρούν πιο γρήγορα ή ότι η δική μας ζωή είναι λιγότερο σημαντική. Αυτό δεν είναι απλώς ψυχολογικό. Αγγίζει μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, την ανάγκη να νιώθουμε ότι η ζωή μας έχει αξία και νόημα. Τα social ενισχύουν τις εντυπώσεις, όχι την ουσία. Και όταν η εντύπωση γίνει κριτήριο αξίας, η αλήθεια της ζωής μας μικραίνει άδικα. Η εξέλιξη όμως είναι αθόρυβη, συχνά ατελής και γι’ αυτό τόσο αυθεντική.

Ένα απαραίτητο συμπέρασμα

Οι ζωές δεν είναι συγκρίσιμες. Οι άνθρωποι δεν έχουν ίδια αφετηρία, ίδιες ανάγκες ή ίδιες διαδρομές. Η αξία μας δεν ορίζεται από την εντύπωση που αφήνουμε αλλά από τη σχέση που έχουμε με τον εαυτό μας και με την πραγματικότητά μας. Και όσο κι αν τα social αποτυπώνουν όμορφες στιγμές, δεν αποτυπώνουν ποτέ τη διαδρομή που χτίζει την προσωπική μας αλήθεια.