Τα πιθανά σενάρια για το κόμμα του Αλέξη Τσίπρα και το μέλλον της αντιπολίτευσης στην Κεντροαριστερά

Η συζήτηση γύρω από την επιστροφή του Αλέξη Τσίπρα στην ενεργό πολιτική ζωή πυροδοτήθηκε από το βιβλίο του Ιθάκη, το οποίο γνώρισε ήδη μεν εκδοτική επιτυχία αλλά αφήνει και αμφιβολίες για το εύρος του πολιτικού του impact. Παρά τις  πωλήσεις, η παρουσίαση στο Παλλάς την προηγούμενη εβδομάδα έδειξε ότι οι συμβολισμοί και οι προσδοκίες γύρω από την δραστηριότητα του πρώην πρωθυπουργού δεν μεταφράζονται αναγκαία σε δυναμική που θα ανέτρεπε μονομιάς τους πολιτικούς συσχετισμούς. Ο Τσίπρας είχε μια έντονη επιστροφή στη δημόσια σφαίρα, όμως η πραγματική επίδραση αυτής της επανεμφάνισης παραμένει αντικείμενο ανάλυσης.

Ο χώρος της Κεντροαριστεράς και της Αριστεράς βρίσκεται σε κατάσταση ρευστότητας. Η Νέα Δημοκρατία και ο Κυριάκος Μητσοτάκης εξακολουθούν να κυριαρχούν, κάτι που δημιουργεί ένα πλαίσιο ανισορροπίας για τις εναλλακτικές δυνάμεις του ανταγωνισμού. Η επανεμφάνιση του Τσίπρα λειτουργεί ως παράγοντας επιτάχυνσης σε έναν χώρο που ήδη εμφανίζει ίχνη φθοράς, κατακερματισμού και αδιέξοδης πολυδιάσπασης. Ο ΣΥΡΙΖΑ βρίσκεται σε αποσύνθεση, το ΠΑΣΟΚ είναι αξιωματική αντιπολίτευση σε ένα ευμετάβλητο momentum, η Πλεύση Ελευθερίας διαθέτει μόνο την εικόνα του υπερτροφικού εγώ της αρχηγού της και οι μικρότερες αριστερές δυνάμεις κινούνται σε μόνιμη οριακή κατάσταση.

Με δεδομένο πως εκτός από τον ΣΥΡΙΖΑ και τη Νέα Αριστερά καμία ηγεσία άλλου κόμματος δεν έδειξε διάθεση συμμετοχής στο εγχείρημα, αν και στο εσωτερικό και των δύο αυτών κομμάτων ήδη διατυπώνονται αντιδράσεις, το κόμμα Τσίπρα θα λειτουργήσει ανταγωνιστικά ως προς τα υπόλοιπα κόμματα στα Αριστερά του Κέντρου, τουλάχιστον μέχρι τις πρώτες εκλογές στις οποίες θα εμφανιστεί.

Σε αυτό το περιβάλλον παρουσιάζονται έτσι με βάση τα μέχρι τώρα δημοσκοπικά δεδομένα, πέντε σενάρια, τα οποία αποτυπώνουν διαφορετικούς δρόμους για το πιθανό κόμμα Τσίπρα, αλλά και για τα κόμματα που υφίστανται ή επιχειρεί να αποκτήσει επάνω τους πολιτική επιρροή. Από τη φθίνουσα ηγεμονική επανεμφάνιση μέχρι μια ολοκληρωτική αναδιάταξη, τα σενάρια δείχνουν ποια πεδία θα κρίνουν την επόμενη ημέρα της Κεντροαριστεράς.

Σενάριο 1ο

Η μειωμένη ηγεμονική επανεμφάνιση του Αλέξη Τσίπρα

Σε αυτό το σενάριο ο Τσίπρας καταφέρνει να επανασυσπειρώσει ένα μέρος του κοινού που τον στήριξε στην πρώτη του περίοδο, χωρίς όμως η πρωτοβουλία του αυτή να ανακτήσει τελικά χαρακτήρα πραγματικής ηγεμονίας. Προσελκύει ψηφοφόρους από τις δεξαμενές των αναποφάσιστων, του ήπιου ΠΑΣΟΚικού και Κωνσταντοπουλικού κοινού, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ και η Νέα Αριστερά εξακολουθΙΘΑΣΥούν να συρρικνώνονται. Το ΠΑΣΟΚ χάνει ένα μέρος της δυναμικής του, όμως παραμένει στην τρίτη θέση με σχετική συνοχή.

Οι αριθμοί, στην παρούσα εκδοχή αυτού του σεναρίου, δείχνουν το νέο κόμμα Τσίπρα στο 16 με 18% και το ΠΑΣΟΚ στο 10 με 11%. Ο ΣΥΡΙΖΑ και η Νέα Αριστερά, αν υφίστανται ακόμα, εξαφανίζονται γύρω στο 1% το καθένα και η Πλεύση περιορίζεται στο 4 με 5%. Αυτή η εικόνα αποτυπώνει ένα περιβάλλον στο οποίο ο Τσίπρας αναδεικνύεται σε βασικό πόλο της αντιπολίτευσης χωρίς όμως να μπορεί να μονοπωλήσει την εκπροσώπηση της Κεντροαριστεράς.

Το πολιτικό συμπέρασμα δείχνει μια αντιπολίτευση όπου ο Τσίπρας έχει σημαντική παρουσία αλλά κινείται μέσα σε ένα τοπίο όπου το ΠΑΣΟΚ αν και θα πιεστεί, η ιστορική παρουσία του στην κεντροαριστερά θα παραμένει καθοριστική. Η επανεμφάνιση του Τσίπρα δεν θα πάρει εκρηκτικά χαρακτηριστικά, αλλά θα αποτελεί κυρίως μια πρώτη κίνηση αναδιάταξης, χωρίς όμως τη δυνατότητα πλήρους ανατροπής συσχετισμών, με τη συζήτηση ανοικτή και για μετά τις ερχόμενες εκλογές.

Σενάριο 2ο

Η τριμερής κεντροαριστερή αντιπολίτευση με το κόμμα Τσίπρα και το ΠΑΣΟΚ να δίνουν μάχη και την Κωνσταντοπούλου να καραδοκεί

Αυτό είναι το πιθανότερο σενάριο από τα δημοσκοπικά δεδομένα μέσα στην παρούσα συγκυρία. Αποτυπώνει μια κατάσταση όπου ο Τσίπρας διατηρεί τους σκληρούς υποστηρικτές του αλλά δεν αποκτά ρυθμό εκθετικής διεύρυνσης. Το ΠΑΣΟΚ παραμένει σταθερό και η Πλεύση Ελευθερίας, υπό την Κωνσταντοπούλου, να βρίσκει αφορμές στην επικαιρότητα ώστε να λειτουργεί ως τρίτος πόλος, υποκαθιστώντας αριθμητικά τον σημερινό ΣΥΡΙΖΑ στον χώρο της κεντροαριστερής αντιπολιτευτικής πολυδιάσπασης. Ο ΣΥΡΙΖΑ σε αυτό το σενάριο επιβιώνει πολιτικά με δυσκολία, μάλλον μένοντας εκτός Βουλής

Η εικόνα διαμορφώνεται ως εξής. Το ΠΑΣΟΚ και το νέο κόμμα Τσίπρα κινούνται αμφότερα κοντά στο 12 με 13%. Η Πλεύση διατηρείται στο 5 με 6% και δημιουργεί έναν μικρό εναλλακτικό πόλο, που επικαλείται έντονα αντισυστημικά χαρακτηριστικά και τείνει να απορροφά κρίσιμο μέρος από τη δυσαρέσκεια και τον κοινωνικό ριζοσπαστισμό.

Αυτή η τριμερής κεντροαριστερή αντιπολίτευση συγκροτεί έναν χώρο που δεν επιτρέπει σε κανέναν από τους τρεις να ηγεμονεύσει εκεί. Το ΠΑΣΟΚ διαθέτει την οργανωτική του σταθερότητα, ο Τσίπρας το κοινό του και η Κωνσταντοπούλου τον αντισυμβατικό της ρόλο, ο οποίος λειτουργεί ως επιλογή διαμαρτυρίας. Σε αυτή την εκδοχή το κόμμα Τσίπρα χάνει την ευκαιρία για την κυριαρχία στην κεντροαριστερά, ουσιαστικά εξαιτίας της Κωνσταντοπούλου, κάτι που δείχνει την αναγκαιότητα νέας χαρτογράφησης για ολόκληρο το φάσμα της Αριστεράς.

Σενάριο 3ο

Η αρχική εκτίναξη και η σταδιακή κόπωση από το νέο κόμμα Τσίπρα

Σε αυτό το δυναμικό σενάριο, το κόμμα Τσίπρα ξεκινά με δυναμική αλλά παρουσιάζει γρήγορα σημάδια κάμψης. Μια αρχική εκτόξευση στο 16 με 18 τοις εκατό καταλήγει σε σταθεροποίηση κοντά στο 11 με 12%. Το ΠΑΣΟΚ σταδιακά επανέρχεται και ανακτά και πάλι σημαντικό μέρος του από τις δυνάμεις που φαίνεται να είχε χάσει στην αρχική φάση της επανεμφάνισης Τσίπρα, κερδίζοντας τελικά τη δεύτερη θέση στις μετρήσεις και τις εκλογές. Η Πλεύση τοποθετείται γύρω στο 4%, και ο ΣΥΡΙΖΑ και η Νέα Αριστερά έχουν ήδη απορροφηθεί κατά την πρώτη φάση του κόμματος Τσίπρα.

Το σενάριο αυτό φανερώνει ότι ο Τσίπρας μπορεί να δημιουργήσει το εφέ της πρώτης εντύπωσης και να μετακινήσει ψηφοφόρους που τον θεωρούν ως προσωποκεντρική λύση, όμως η απουσία συνεκτικού πολιτικού αφηγήματος και οργανωτικής δομής περιορίζει την ικανότητα του νέου κόμματος να διατηρήσει την αρχική έλξη. Το ΠΑΣΟΚ, σε αυτή τη συνθήκη, αποκτά ρυθμό επανάκαμψης σε πολιτικό και οργανωτικό επίπεδο, που το επαναφέρει κοντά στο 15% και του επιτρέπει να διεκδικήσει ξανά τον ρόλο του βασικού κεντροαριστερού πόλου στην αντιπολίτευση.

Σενάριο 4ο

Η εμφάνιση αντισυστημικού ρήγματος γύρω από το θέμα των Τεμπών

Σε αυτή την εκδοχή δημιουργείται ένα νέο κόμμα γύρω από το δυστύχημα των Τεμπών και τη δράση της Μαρίας Καρυστιανού. Και το κόμμα αυτό παρά την αρχική εκτίμηση συγκεντρώνει ένα 7 με 9% και απορροφά σημαντική μερίδα της αντιμητσοτακικής ψήφου. Η ψήφος αυτή προέρχεται κυρίως από τον χώρο Τσίπρα, την Πλεύση, τη Νέα Αριστερά και το ΜέΡΑ25.

Η ύπαρξη αυτού του πόλου αναγκάζει το πολιτικό περιβάλλον της Κεντροαριστεράς να αντιμετωπίσει μια νέα πραγματικότητα. Το νέο κόμμα Τσίπρα περιορίζεται στο 9 με 10%, η Πλεύση υποχωρεί πάλι στο 3% των εκλογών του 2023 και τα μικρότερα αριστερά και αντισυστημικά κόμματα μπαίνουν σε μια δύσκολη διαδικασία επιβίωσης. Το ΠΑΣΟΚ παραμένει σταθερό στην περιοχή του 11 με 12%, κάτι που το κρατά επικεφαλής ενός πολυδιασπασμένου χώρου.

Αυτή η εκδοχή δείχνει ότι το αντιπολιτευτικό μέγιστο του 25%, στο οποίο θεωρητικά μπορεί να απευθύνεται προνομιακά ο Αλέξης Τσίπρας, κατακερματίζεται έντονα όταν εμφανίζεται μια εξειδικευμένη θεματική πολιτική οντότητα, όπως αυτή ενός κόμματος Καρυστιανού. Ο χώρος της Αριστεράς σε αυτή την περίπτωση αναγκάζεται να λειτουργήσει γύρω από πολλαπλά σημεία πίεσης και να αποδεχθεί ότι η συγκροτημένη ηγεμονία είναι αδύνατη.

Σενάριο 5ο

Η ολοκληρωτική αναδιάταξη του χώρου, με πτώση του ΠΑΣΟΚ και εκτίναξη Τσίπρα

Αυτό το σενάριο είναι χαμηλής πιθανότητας αλλά υψηλής επίδρασης. Αποτυπώνει μια εκδοχή όπου όλα τα κόμματα του παλιού μεγάλου ΣΥΡΙΖΑ καταρρέουν εκλογικά ή εντάσσονται στη πρωτοβουλία Τσίπρα. Το νέο κόμμα του φτάνει εξαρχής το 18 με 20% και μετατρέπεται στο κύριο αντιπολιτευτικό αντίβαρο της Νέας Δημοκρατίας και του Κυριάκου Μητσοτάκη. Το ΠΑΣΟΚ περιορίζεται δημοσκοπικά και πάλι κάτω από το 10% μπαίνοντας σε νέα εσωκομματική κρίση ταυτότητας και ενώ και οι υπόλοιπες δυνάμεις της Αριστεράς αδυνατούν να επηρεάσουν την κεντρική πολιτική σκηνή.

Σε αυτή την εκδοχή διαμορφώνεται μια νέα μορφή δικομματισμού ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία και το κόμμα Τσίπρα. Το σενάριο διαθέτει δυναμική που προϋποθέτει πολιτικό σεισμό, έντονες εξελίξεις στα εσωτερικά του ΠΑΣΟΚ και απότομη προσαρμογή του εκλογικού σώματος σε μια συνθήκη πλήρους αλλαγής των ισορροπιών.

Παρά την χαμηλή πιθανότητα σήμερα, αυτή η εκδοχή δείχνει ξεκάθαρα τη δυνατότητα του Τσίπρα να παραμένει ο μόνος πολιτικός της Κεντροαριστεράς που μπορεί να διεκδικήσει επικοινωνιακή και πολιτική επιρροή σε επίπεδο κοντά στο 20%, εφόσον καταρρεύσουν τα παραδοσιακά συστήματα εκπροσώπησης. Μένει να φανεί βέβαια αν μπορεί κάτι τέτοιο να συμβεί.

Ποια είναι τα βασικά συμπεράσματα γι αυτή την πολιτική συγκυρία;

Το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται σε σημείο σταθερής αλλά εύθραυστης ισορροπίας, καθώς δύο από τα πέντε σενάρια το κόμμα Τσίπρα το ξεπερνά ή το αγγίζει. Σε άλλα δύο το ΠΑΣΟΚ παραμένει πρώτος πόλος της Κεντροαριστεράς, ενώ στην εκδοχή της τριμερούς αντιπολίτευσης η σταθερότητά του το καθιστά αναντικατάστατο σημείο αναφοράς.

Ο ΣΥΡΙΖΑ και η Νέα Αριστερά βρίσκονται σε δομική κρίση, επειδή στα περισσότερα σενάρια ο ΣΥΡΙΖΑ είτε εξαφανίζεται, είτε υποχωρεί κάτω από το όριο της πολιτικής επιβίωσης. Η Νέα Αριστερά τοποθετείται σε μη ανταγωνιστικά επίπεδα και χάνει κάθε δυνατότητα αυτόνομης πολιτικής παρέμβασης. Η παρουσία Τσίπρα μπορεί να λειτουργεί ως καταλύτης για τον ΣΥΡΙΖΑ του 2023.

Η Πλεύση και το ΜέΡΑ25 διατηρούν τον πυρήνα τους, αλλά υποχωρούν σε δυναμική, καθώς το κόμμα της Ζωής Κωνσταντοπούλου χάνει σημαντικό μέρος της δύναμής της σε όλα σχεδόν τα σενάρια, ενώ το ΜέΡΑ25 δείχνει να χάνει το ρόλο του. Ως αμιγώς προσωποπαγή κόμματα με κοινά χαρακτηριστικά με το κόμμα Τσίπρα, κινδυνεύουν να χάσουν και το ιδιαίτερο στοιχείο που τα διακρίνει ως εκλογική επιλογή.

Η παρουσία Τσίπρα λειτουργεί ως μοχλός επιτάχυνσης, επειδή η επανεμφάνισή του μπορεί συνθετικά να φτάσει από το 11 μέχρι το 20% ανάλογα με το σενάριο. Επηρεάζει άμεσα όλα τα κόμματα της Κεντροαριστεράς και της Αριστεράς. Στα περισσότερα σενάρια το ανώτατο όριο επιρροής του βρίσκεται στην περιοχή του 13 με 15%, εκτός αν εμφανιστεί ξεχωριστός αντισυστημικός πόλος όπως αυτός των Τεμπών.

Η Κεντροαριστερά βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή

Ο χώρος της Αριστεράς λειτουργεί με πολλαπλές και αλληλοαναιρούμενες δυνάμεις. Η πιθανότητα συγκροτημένης εναλλακτικής αντιπολίτευσης μειώνεται όταν οι πόλοι αυξάνονται. Η παρουσία Τσίπρα αναδιατάσσει πλήρως τις ισορροπίες, αλλά σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται από τη συνοχή και τη στρατηγική των υπόλοιπων κομμάτων.

Η επιστροφή Τσίπρα αποτελεί γεγονός με πολιτική σημασία. Η έκτασή της θα εξαρτηθεί από τον βαθμό στον οποίο η Κεντροαριστερά μπορεί να διαμορφώσει νέο συλλογικό αφήγημα, να αντιμετωπίσει τον κατακερματισμό της και να ορίσει νέα πολιτική πυξίδα απέναντι στον κυρίαρχο πόλο της Νέας Δημοκρατίας και του Κυριάκου Μητσοτάκη, που μέχρι στιγμής δεν δείχνει να απειλείται, ούτε μεσοπρόθεσμα. Σε κάθε περίπτωση όμως, τα σενάρια αυτά παραμένουν υποθέσεις, ωστόσο η πορεία των πραγμάτων πλέον δεν είναι γραμμική και όλα τα δεδομένα δείχνουν την πολυπλοκότητα της επόμενης ημέρας.